Tarih II — sayfa 245

Türk-Moğol devri, cihan medeniyet tarihi T Ü R K - M O G O L j i n k m ü h j m ^ devirdir: Çinden AkDEVRININ CİHAN , . . , . . . . . . . „ . . .* . . „ . , T A R İ H İ N D E K İ denize kadar butun Asyanın Turk-Mogol haEHEMMİYETİ kimiyeti altına geçmesi, garp memleketlerile Çin ve Hint arasındaki eski kara ticaret yollarını tekrar açtı. Büyük kervan yollarındaki faal hayat, büyük ticaret merkezlerinin inkişafına sebep olarak medenî seviyeyi, mamuriyeti, serveti yükseltti. Avrupa seyyahları ve tacirleri Rusya ve Altmordu tarikile Çine kadar Saray - Saraycık-Harzem-Otrar - Almalık yolunu takiben gidebildiler. Akdeniz ve Karadeniz limanlarile Tebriz arasında büyük bir ticarî faaliyet başladı. Şark ve garp memleketlerinin ticarî mübadelesinde büyük bir antrepo hizmetini gören Tebriz, dünyanın en büyük, en mamur, en zengin bir şehri haline geldi: Tebrizin yalnız mahallî varidatı, o devir Fransa Kırallığmm varidatından fazla idi. Şarkî Avrupa ile Garbî Asya ve Uzakşark arasındaki işlek kervan yolları üzerinde bulunan Harzemde şehir hayatı kuvvetle inkişaf etti ; ilk Moğol istilâsında tahrip edilmiş olan Urgenç şehri tekrar kuruldu; Altmordu sahasında da yeni şehirler tesis edildi. Bunun neticesi olarak bütün bu sahalarda muazzam binalar yapılmış, şehirler büyümüş, ticaret ve sanayi, Türk-Moğol devrinden evelki zamanlara nispetle çok yükselmiştir. TürkMoğol devrinin, Avrupa medeniyetinin tekâmülü üzerinde de mühim tesirleri oldu: bilhassa matbaacılık bu sayede öğrenildi. Cengizin Yasasına çok riayet eden halefleri T U R K - M O G O L tebaalarının vicdanî hürriyetlerine hiç kaDEVRINDE DİN- L E R VE İSLÂMİ- r ı Ş m a z l a r c lı. Maiyetlerinde; islam, hıristiyan . , . ,, . , . , . ,. YETİN GALEBESİ budist, şamanî bütün dinlere ve mezheplere mensup insanlar bulundururlardı. Papalar bir zamanlar misyonerler göndererek bunları hıristiyan etmiye çalıştılar: bu sayede Haçlılar seferlerile elde edemedikleri bir neticeyi, kolaylıkla istihsal edebilecekler, İslâm dünyasını ezeceklerdi. Fakat, Cengizli prens ve prensesler arasında bazılarının hıristiyan olmalarına rağmen, bu teşebbüs, sonunda semeresiz kaldı. Dini devlet elinde bir vasıta gibi telâkki eden imparatorlar papaların ve rahip sınıfının elinde bir oyuncak olmayı tasavvurlarına sığdıramıyorlardı.