Tarih II — sayfa 246

Çin müstesna olarak, diğer sahalarda islâmlık sair tesirlere galip geldi. Altınordu hanları, Çağatay prensleri, ve nihayet İlhanlılar müslümanlığı kabul ettiler. Bunun neticesi olarak o zamana kadar henüz müslüman olmamış birtakım türk zümreleri de islâmlık dairesine girdiler. Cengiz istilâsı iptida ilim ve san'at hayatına T U R K - M O Ğ O L g b i darbe indirmişti. Fakat bu istilâ ve D E V R I N D E I L M I V E , S , , . 9 , . . . . . . . E D E B Î H A Y A T harp devri geçtikten sora, hükümdarlar yalnız maddî medeniyetin değil manevî medeniyetin terakkisi için de çalıştılar. Mengünün ve Hulâgûnun tabiî ve riyazî ilimlere ehemmiyet verdikleri, hatta Hulâgûnun astronomi ve kimya ile uğraştığı malûmdur. Hulâgû âlimleri saraylarında topluyordu. Meraga da rasatane yapılması ve birtakım âlimlerin orada çalışmak üzere memur edilmeleri, bu alâkayı göstermiye kâfidir. Bizanstan kosmoğrafya tahsili için Tebrize talebe geliyordu. Cengiz ve oğulları imparatorluklarında İslâmiyet yerleştikten sora, hükümdarlar büyük medreseler kurarak din ilimlerinin terakkisini de teşvik ettiler. İran Moğollarının sarayında, dünyada ilk defa olarak büyük, bir cihan tarihi yazıldı: Reşidüddin in riyaseti altında muhtelif din ve milletlere mensup âlimlerin yardımile yazılan Carniüttevarih adlı bu eser, cihan tarihi hakkında o zamana kadar şark ve garpta misli olmıyan yeni ve geniş bir görüş tarzının mahsulü idi. Hulâsa, Türk-Moğol hakimiyeti devrinde Uzakşark ile Yakınşarkın yani budist ve islâm medeniyetlerinin biribirile kuvvetle temas ettiğini, çince eserlerin tercüme edildiğini görüyoruz. Fakat, muhtelif sebepler, İslâm âleminin Uzakşark medeniyetile temasına tekrar mâni oldu; XIV. asrın ilk nısfında muhtelif Cengiz prensleri arasındaki mücadeleler, iktisadî faaliyetleri öldürdüğü gibi fikrî hayatın inkişafına da mâni oldu. T Ü R K M O Ğ O L devirdeki yeni türk muhaceretleri, D E V R I N D E L I S A N G a r bî Asyada, türk lisanının coğrafî sahaV E E D E B I Y A T sim genişletti. Küçük moğol zümreleri türkleşerek ana dilleri türkçeoldu. Farisî lisanı üzerinde de türkçenin tesiri arttı. Türk lisanını öğretmek için muhtelif gramerler, lügatler yazıldı; XIII-XIV. asırlarda Ortaasyada, Harzemde, Altmorduda, Azerbaycanda türk edebiyatı kuvvetli