Öz metin · 16 kartta özet
Prof. Dr. Muhammed Fatih Talu
Özet: Tarih I ve Tarih II (1931), Maarif Vekâleti emriyle basılan ve liselerde on bir yıl okutulan resmî ders kitaplarıdır; geçmişi anlatmakla kalmaz, dinin ve vahyin kaynağı hakkında da hüküm verirler. İnceleme, kitapların din bahsini taşıyan iki bölümünü — Tarih I'in "Beşer Tarihine Giriş" ve Tarih II'nin "İslâm Tarihi" bölümlerini — bütünüyle okumuş; din, vahiy, nübüvvet, yaratılış, cin ve melek, Kâbe ve ahkâm hakkında hüküm bildiren öğretileri Kur'an öğretileriyle karşılaştırmıştır. Kitaplarda vahyin ilâhî kaynağı hiçbir yerde kitabın kendi sesiyle tasdik edilmez, hep "İslâm an'anesinde (…) kabul olunur" gibi bir nakil kaydına havale edilir. Beşerî izah ise kitabın kendi sesiyle ve çoğu yerde kayıtsız verilir. Buna göre kitaplarda Allah'tan gelen dinin yerine insan kökenli din anlayışı, vahyin yerine beşerî tefekkür, peygamberlik yerine din kuruculuğu ve yaratılışın yerine tabiat merkezli açıklama konmaktadır. İncelemenin temel iddiası, bu resmî anlatı ile Kur'an arasındaki ayrılığın ayrıntıda değil itikadî temelde bulunduğudur. Bütün alıntılar künyelerindeki sayfada makine ile doğrulanmıştır.
Bu, incelemenin öz metnidir; kapsamlı metin için tıklayınız.
Kitaplar bir müellifin şahsî görüşü değildir; taşıdıkları devletin resmî öğretisidir. Bir metnin resmî niteliği onu kimin kaleme aldığından değil, bastıran ve okutan makamın işlemlerinden doğar; buradaki işlemlerin hepsi devletindir. Telif Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nindir; baskı Maarif Vekâleti adına Devlet Matbaasında yapılmıştır. 1931'deki birinci basım emri Tarih I için 30 000, Tarih II için 25 000 nüshadır; 1932'de I. ve II. cildin tadil ve tashihi kurul kararına bağlanmış, kitaplar 1933'te ikinci, 1941'de üçüncü kez basılmış, seri 1942 kurul kararlarıyla lise ve ortaokul tarih kitabı olarak sürmüştür.
Her iki cildin başındaki ortak Mukaddime (Ön söz) bunu kitabın kendi ağzından doğrular: heyet, cemiyetçe bir kitap hazırlamağa "memur" edilmiş bir kuruldur; eseri "mekteplerde okutulmasını kabul eden" Maarif Vekâletine hediye etmiştir; "Noksanlar, ilerde, yeni basılışlarda tamamlanacaktır" diyerek düzeltme kapısını açık bırakmıştır — devlet bu kapıdan geçmiştir. Ön söz, din karşısındaki tavrı da ilan eder: "Türk ve İslam müverrihler"in — müverrih, tarihçi demektir — İslamlıktan önceki binlerce yılı unutturmayı "din gayreti vecibesi" bildiğini yazar (s. V). Kitap böylece daha ilk sayfasında din gayretini, tarihin doğru yazılmasının önündeki engel sayar; din bahsindeki tavır bölümlerde sonradan belirmez, girişte kitabın kendi koyduğu çerçevedir.
Heyet de devletin içinden kuruludur: reisliğinde, cemiyet reisi sıfatıyla Riyaseticümhur Umumî Kâtibi bulunur; dokuz üye mebus, iki üye miralay, bir üye muallimdir. Kitap hiçbir bölümü hiçbir üyeye nispet etmez; metin heyetin ortak imzasıyla çıkar. Bu sebeple üyelerin şahsî kanaatleri incelemenin konusu değildir; incelenen, devletin bastırdığı, onayladığı ve on bir yıl boyunca lise sıralarında okuttuğu metnin lafzıdır.
İnceleme, iki bölümün taranmış asıllarıyla sayfa sayfa karşılaştırılarak elle düzeltilmiş tam metnine dayanır (Tarih I, s. 1–24; Tarih II, s. 79–184). Alıntı seçiminde ölçüt, cümlenin dinin veya vahyin menşei ve mahiyeti hakkında hüküm taşımasıdır; tasvirî tarih anlatısı kapsam dışıdır. Lafız 1931 basımından, imlâsı korunarak alınır; atlanan yerler (…) ile gösterilir ve yalnız hükmü değiştirmeyen kısımlar atlanır. Kitabın kendi hükmünü sınırlayan veya yumuşatan cümleler saklanmaz.
Kitap, din hakkındaki hükümlerini üç ayrı kayıtla verir ve bulgular bu kayıtlara göre kurulur: nakil kaydı — hüküm bir başkasına atfedilir ("İslâm an'anesinde (…) kabul olunur", "Arap an'anesi (…) atfetmektedir", "gûya"); bu kayıtla verilen cümle kitabın kendi hükmü sayılmaz. Disiplin kaydı — hüküm bir bakış açısına bağlanır ("Tarihî noktai nazardan"); kitap bu kaydı benimsediği izahlar için kullanır. Kayıtsız hüküm — "Görülüyor ki", "kabul etmek lâzımdır", "bittabi". Bulguların dayandığı asıl tespit, cümlelerin tek tek ne dediğinden çok bu dağılımdadır.
Karşılaştırmanın öbür tarafı Kur'an'ın kendi beyanıdır. İnceleme, vahyin tarihen vuku bulup bulmadığını tartışmaz; kitabın din ve vahiy hakkında söylediğini, Kur'an'ın aynı konuda söylediğiyle karşılaştırır. Ayet metinleri tek bir mealden, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Kur'an-ı Kerim Meâli'nden alınmış; tefsirde ihtilaflı ayetler bulgu dayanağı yapılmamış; itikadî dayanak yalnız ayetler tutulmuş, bulgular hiçbir mezhebin, ekolün veya müellifin görüşüne bağlanmamıştır. Kitabın tarih anlatısının doğruluğu ile heyet üyelerinin şahsî inancı incelemenin konusu değildir; bulgular 1931 basımının lafzına dayanır.
Karşılaştırma beş eksende yürütülmüştür. Aşağıda her eksenin seçme delilleri ve bulgularının özü verilir; alıntıların ve ayetlerin tamamı kapsamlı metindedir.
Kitap dinin doğuşunu baştan sona beşerî bir zincire bağlar: ata korkusu, kabile allahı, konuşarak pekiştirilen korkular, "icat" edilen mukaddesat an'aneleri, kurban ve rahip sınıfı (Tarih I, s. 20–24). Din bahsi kitapta "D. Fikrin Doğuşu" başlığı altındadır: din, fikrin doğuşunun bir faslı, yani bir zihin ürünüdür. Bölüm tahmin kayıtlarıyla açılır; s. 22'den itibaren kayıtlar kalkar ve hükümler bildirme kipiyle verilir:
Bütün bu müşterek âdetler ve inanışlar insanların aralarında zihnî ve hissî birtakım bağlar kurdu (…) İşte bu hâdiseye biz bugün din namını veriyoruz. — Tarih I, s. 23
Görülüyor ki insanlar cemaat halinde yaşamıya başladıktan sora, diğer içtimaî müesseseler gibi din müessesesini de vücuda getirmişlerdir. — Tarih I, s. 24
Ülûhiyet mefhumunu bulan, bu mefhumun sırlarını keşfeden ve bugün dahi keşfetmiye devam eden, insan zekâsıdır. — Tarih I, s. 24
Kitapta kural, din bahsinden önce ve bölümün ilk sayfasında, gaybın tamamını kapsayacak biçimde konmuştur:
(…) insanların bütün bilgileri ve inanışları, insanın zekâsı eseridir. (…) tabiatin fevkinde ve haricindeki bütün mefhumların, insan dimağı için kendi tarafından uydurma şeylerden başka bir şey olmıyacağı meydana çıkar. — Tarih I, s. 2
Kur'an'da ise din bir tekâmülün neticesi değil, Allah'ın bütün peygamberlere emrettiği esastır. Gayba (Allah, ahiret, melekler) iman da müminlerin ilk vasfıdır. Bunlar kitabın "uydurma" sınıfına koyduğu tabiat üstü mefhumlardır:
"“Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin!” diye Nûh’a emrettiğini, sana vahyettiğini, İbrâhim’e, Mûsâ’ya ve İsâ’ya emrettiğini size de din kıldı. (…)" — Şûrâ 13
"Onlar gaybe inanırlar, namazı dosdoğru kılarlar, kendilerine rızık olarak verdiğimizden de Allah yolunda harcarlar." — Bakara 3
İki menşe anlatısının uzlaşmadığı sarih bir şekilde görülür. Ulûhiyeti beşerî bir yapıntı sayan izah, İslâm itikadı bakımından ulûhiyetin reddidir.
Kitap hayatın başlangıcı hakkında bilginin sınırını teslim eder ("kat'î surette bilmiyoruz", "muhtemeldir"), fakat paragrafı normatif bir hükümle kapatır. Bilinmediği kabul edilen bir mesele, tabiat dışı âmil baştan dışarıda bırakılarak karara bağlanır:
Her halde, hayatın, herhangi bir tabiat harici amilin müdahalesi olmaksızın dünya üzerinde tabiî, zarurî bir kimya ve fizik seyri neticesi olduğunu kabul etmek lâzımdır. — Tarih I, s. 5
Filhakika, insan, tabiatin mahlûkudur. (…) Tabiatte hiçbir şey yokolmaz ve hiçbir şey yoktan varolmaz. — Tarih I, s. 2
İnsan da "sularda kaynaşıp çırpınan bir mevcuttan" gelen hayat zincirinin son halkasına yerleştirilir (s. 4–5). Din kitaplarındaki yaratılış anlatısı bir sayfa önce "hikâye" sayılmıştır (s. 3). Kur'an'a göre de hayat sudan başlar (Enbiyâ 30), yaratılış kademeli anlatılır (Mü'minûn 12-14). Ayrılık madde ve mekanizma üzerinde değildir, fâil üzerindedir:
"Sizi biz yarattık. Hâlâ tasdik etmeyecek misiniz? Attığınız o meniye ne dersiniz?! Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?" — Vâkıa 57-59
Kitap kanunların sahibi olarak tabiatı gösterir. Kur'an kademeli yaratışın her kademesini Allah'a nisbet eder.
Kitap, Kur'an'ı tarif ederken onu doğrudan Muhammed'in koyduğu esaslara bağlar. Vahyin ilâhî kaynağını ise kendi sesiyle hiçbir yerde tasdik etmez, bir nakil kaydına havale eder:
Muhammedin koyduğu esasların toplu olduğu kitaba Kuran denir. (…) İslâm an'anesinde bu ayetlerin Muhammede Cebrail adında bir melek vasıtasile Allah tarafından vahiy, yani ilham edildiği kabul olunur. — Tarih II, s. 90
Ayetlerin nereden geldiğini ise kayıtsız ve kendi sesiyle söyler:
Muhammet uzun bir devirdeki tefekkürlerin mahsulü olan ayetleri lüzum ve ihtiyaçlara göre takrir ediyordu. Bununla beraber kendisini tahrik eden kuvvetin tabiat fevkinde bir mevcudiyet olduğuna samimî surette kani idi. — Tarih II, s. 91
Bu iki cümle yan yana konduğunda kitabın Kur'an hakkındaki hükmü tamamlanır ve başka bir okumaya yer bırakmaz: Kur'an, Muhammed'in koyduğu esasların toplandığı ve uzun bir tefekkürün mahsulü olan bir kitaptır, yani insan sözüdür. Kitabın ilâhî kaynağa dair söylediği tek cümle ise kendisinin katılmadığı bir nakildir: "İslâm an'anesinde (…) kabul olunur".
Kur'an bu nitelemeyi (insan sözü) adıyla anar. Onu kelimesi kelimesine zikreder, söyleyenini tarif eder ve karşılığını bildirir:
"Çünkü o, düşündü taşındı, ölçtü biçti. Kahrolası nasıl da ölçtü biçti! Yine kahrolası, nasıl ölçtü biçti! Sonra (Kur’an hakkında) derin derin düşündü. Sonra yüzünü ekşitti, kaşlarını çattı. Sonra arkasını döndü ve büyüklük taslayıp şöyle dedi: “Bu, ancak nakledilegelen bir sihirdir.” “Bu, ancak insan sözüdür.” Ben onu “Sekar”a (cehenneme) sokacağım. Sekar’ın ne olduğunu sen ne bileceksin? Geride bir şey koymaz, bırakmaz. Derileri kavurur." — Müddessir 18-29
Ayet üç şeyi arka arkaya koyar: nitelemeyi ("Bu, ancak insan sözüdür"), o nitelemeyi yapanı ve karşılığını. Karşılık Sekar'dır; ateş "geride bir şey koymaz, bırakmaz" ve "derileri kavurur" diye vasfedilir. Kur'an, kendi kaynağını beşere veren sözü tartışılabilir bir tarih görüşü olarak değil, en ağır azabın bağlandığı bir söz olarak kaydeder.
Kur'an'ın kendi kaynağı hakkındaki beyanı da bunun tam karşısındadır:
"O, nefis arzusu ile konuşmaz. (Size okuduğu) Kur'an ancak kendisine bildirilen bir vahiydir." — Necm 3-4
Kitabın vahiy anlatısının geri kalanı, kurduğu bu hükmün etrafında işler: vahiy fikri yıllarca tefekkürden sonra "doğmuş"tur, din "kendinin bulduğu" bir dindir.
Tarihî noktai nazardan da mütalea edildiği zaman görülüyor ki: Muhammet birdenbire Allahın Resulüyüm diyerek ortaya çıkmamıştır. O, (…) bunları ıslah için tenha yerlere çekilerek senelerce düşünmüş ve yıllarca tefekkürden sora kendisinde vahiy ve ilham fikri doğmuştur. — Tarih II, s. 90-91
Muhammet 40 yaşına geldiği zaman vatandaşlarını, kendinin bulduğu ve doğru olduğuna inandığı yeni bir dine davete başladı. — Tarih II, s. 89
Peygamber böylece mübelliğ değil müessis sayılır. Kitap onu "cihanşümul bir dinin müessisi" diye anar. "Her şeyi bir melekten alan ve aynen muhitine tebliğ eden" bir peygamber tasavvurunu ise "put derekesine indirmek" hatası ilan eder (s. 91, 93). Aynı kalıp Hz. Musa'ya da uygulanır:
Musa gençliğinde uzun müddet Medyen de bulunmuş ve buradaki telâkkilerden mülhem olarak kendi dininin esaslarını koymuştur. — Tarih II, s. 80
Kur'an şair ve kâhin sözü ihtimalini de adıyla reddeder (Hâkka 41-43). "Yıllarca tefekkür" iddiasına karşılık vahiyden önce aralarında geçen "bir ömür" hatırlatılır (Yûnus 16). Musa dinini kuran değil, seçilen ve kendisine vahyedilendir (Tâhâ 13-14); Peygamber müessis değil mübelliğdir (Mâide 67) ve tebliğ emri, kitabın s. 93'te saydığı mücadelenin ta kendisidir.
Kitapta cin ve melek itikadının menşei kültürdür: cin inancı Arabistan'ın kâhinlik telâkkisine bağlanır, melek itikadı önceki dinlerle temasla pekişir; kitap bu itikatları hiçbir yerde hakikat olarak anlatmaz:
Bu nevi itikatlar Arabistanda herzaman o kadar canlı ve derin olmuştur ki Muhammet dahi cinlerin vücuduna samimî olarak inanmıştır. — Tarih II, s. 91
Muhammedin Musa, İsa, dinlerine dair öğrendikleri de kendisinde bu itikadı kuvvetlendirmiştir. — Tarih II, s. 91
Kur'an'da ise cinler Allah'ın yarattığı bir varlık nev'idir (Rahmân 15) ve onlar hakkındaki bilginin kaynağı kültür değil vahiydir (Cin 1-2); meleklere iman, imanın sayılı esaslarındandır (Bakara 285). "Öğrenme" modeli de adıyla reddedilir:
"(…) Andolsun ki biz onların, “Kur’an’ı ona bir insan öğretiyor” dediklerini biliyoruz. İma ettikleri kimsenin dili yabancıdır. Bu Kur’an ise gayet açık bir Arapça’dır." — Nahl 102-103
İki menşe anlatısının uzlaşmadığı sarih bir şekilde görülür.
Kitap Kâbe'nin ne vakit ve kimler tarafından yapıldığının bilinmediğini teslim eder; buna rağmen İbrahim'e atfını — Kur'an'ın sarih bildirimini de kapsayacak biçimde — kendi sesiyle "masal" ilan eder:
Bu uydurmalara göre (…) İbrahim, oğlu İsmail ile birlikte Kâbeyi bina etmişlerdi. (…) Bunların hepsi, bittabi, soradan uydurulmuş masallardır. — Tarih II, s. 85
Kur'an'da ise Kâbe'nin temellerini yükselten İbrahim ile İsmail, ona bu vasıfları veren Allah'tır (Bakara 125; Mâide 97). Kat'î nassla sabit bir haberi masal saymak, doğrudan nass çatışmasıdır.
"Hani İbrahim, İsmail ile birlikte evin (Kâbe’nin) temellerini yükseltiyor, “Ey Rabbimiz! Bizden kabul buyur! Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” diyorlardı." — Bakara 127
Bununla birlikte, Kitapta, Kâbe'nin kutsiyeti üç beşerî âmile bağlanır: mahallî mabedin Mekke ahalisince "millî mabet derecesine" yükseltilmesi, hacı celbi için toplanan 360 put ve muharebeleri önleyen kaidelere verilen "dinî şekiller" — Kâbe, Kureyş için "iktisadî ve ticarî menfaatler teminine yarıyan bir vasıta" olarak anlatılır (s. 85-86). Ahkâmın ebedîliği de kaldırılır:
Hukukî hükümler zaman ve mekân içinde içtimaî heyetlerin uğradıkları değişikliklere göre değişegeldiğinden on dört asır evelki zaman ve mekânın ihtiyacına göre lüzumlu ve kâfi görülmüş olan esaslar yerine bugün birçok mütenevvi kanunlar ve usuller konulmak zarureti görülmüştür. Bunlar dahi ebedî olmayıp zamanla değişmeğe mahkûmdurlar. — Tarih II, s. 92
Kur'an'da ise Rabbin kelimesi tamdır ve hükmün değişmesi zamanın değil vahyin işidir:
"Rabbinin kelimesi (Kur’an) doğruluk ve adalet bakımından tamdır. Onun kelimelerini değiştirebilecek yoktur. (…)" — En'âm 115
İki öğreti taban tabana zıtlık barındırır.
Kitap Peygamber'i kötülemez: s. 90–93'te şahsiyeti, samimiyeti ve ahlâkı hakkında en az sekiz olumlu cümle vardır ve ortak kelimesi "samimî"dir; "Peygamber" unvanı da kayıtsız verilir:
Muhammet denilen şahsiyet bizatihi mütehassis, mütefekkir, müteşebbis ve muasırlarının en yükseği olduğunu yaptığı işlerle ispat etmiş bir varlıktı. — Tarih II, s. 93
Fakat övülen vasıflar sistemli olarak beşerî kategoridedir: ıslahatçı, namuskâr, mütefekkir, müteşebbis. Kitap Peygamber'i aldatmakla da suçlamaz; kendisini tahrik eden kuvvetin tabiat üstü olduğuna samimî surette kani olduğunu yazar (s. 91). İki cümlesi yan yana okunduğunda model şudur: ayetler tefekkürün mahsulüdür, Peygamber ise onları vahiy sanmıştır — vahiy sandı, aslında kendi tefekkürünün ürünüydü. Kur'an bu orta yolu bırakmaz: kendi menşei konusunda "Allah'tan gelme" ile "uydurma" ihtimallerini tehaddî ayetleriyle karşı karşıya koyar (Tûr 33-34; Bakara 23; Yûnus 37-38; Hûd 13; İsrâ 88) ve arada üçüncü bir şık — samimî yanılma — bırakmaz:
"Bu Kur’an, Allah’tan (indirilmiş olup) başkası tarafından uydurulmamıştır. (…)" — Yûnus 37
Kur'an'da Peygamber'i diğer insanlardan ayıran ölçü de şahsî meziyetleri değil, kendisine vahiy indirilmesidir (Kehf 110). Bu yaklaşımda Peygamber'in ahlâkı olumlu değerlendirilse de Kur'an'ın Allah'ın kelâmı olduğu kabul edilmemekte, vahyin ilâhî kaynağı reddedilmektedir.
Bu inceleme, Tarih I ve Tarih II ciltlerinin din ve İslam hakkındaki ifadelerini Kur'an'ın ortaya koyduğu inanç esaslarıyla karşılaştırmıştır. Kitaptaki öğreti beş eksende incelenmiş ve Kur'an öğretileri ile yan yana konularak değerlendirilmiş ve belirli bulgulara varılmıştır. Bulgular, dağınık ifadelere değil tek bir çerçeveye işaret eder: kitaplar dini insanların kurduğu bir müessese, ulûhiyeti insan zekâsının bulduğu bir mefhum, vahyi Peygamber'in tefekkürünün mahsulü, gaybı da beşerî bir yakıştırma sayar. Bu çerçeve ile Kur'an'ın bildirdiği esaslar arasındaki ayrılık ayrıntıda değil esastadır. Peygamber'in ahlâkına yöneltilen övgü de bu ayrılığı gidermez. Zira övgü bütünüyle beşerî kategorilerde kalır. Söz konusu çerçeve, bir müellifin şahsî görüşü olarak değil, devletin resmî öğretisi olarak bakanlık emriyle kitaplara aktarılmış ve devletçe okutulması kabul edilerek on bir yıl boyunca liselerde okutulmuştur.
Alıntılar. Bütün alıntılar, taranmış asıllarla sayfa sayfa karşılaştırılarak elle düzeltilmiş metinden birebir alınmıştır; imlâ 1931 basımına aittir ve düzeltilmemiştir (sora, evel, tabiat). Her alıntının künyesindeki bağlantı, o sayfanın düzeltilmiş metnine ve taranmış aslına gider; alıntıların künyesindeki sayfada birebir bulunduğu makine ile denetlenmiştir. 1931 basımından yapılan alıntılar kamu malıdır; incelemenin kendi metni CC0 ile kamuya bırakılmıştır.
Kapsamlı metin. Bu belge bir özettir. 46 alıntının, 38 ayetin ve 19 bulgunun tamamı; yöntem kurallarının gerekçeleri; "bir komisyonun görüşü" ve "yapay zekâ kullanımı" itirazlarına cevaplar; ekler (ayet dosyaları, terim dosyaları, ön söz ve heyet sayfaları, bulguların dayanak tablosu) ve tam kaynakça incelemenin kapsamlı metnindedir. Bulgular, aynı ders kitapları üzerine yapılmış hakemli akademik çalışmalarda karşılık bulmaktadır (künyeleri kapsamlı metnin kaynakçasındadır).
Başlıca kaynaklar.
Bu çalışma CC0 1.0 ile kamuya bırakılmıştır.