1931–1941 Dönemi Lise Tarih Ders Kitaplarındaki Anlatıların Kur'an ile Karşılaştırılması

[Alıntı-01] "Ata korkusu yavaş yavaş anlaşılmaz bir surette 'kabile allahı' korkusuna intikal etti. Dimağları bu düşünceyi geçmiyen insanlar, kâinatı da aile çerçevesi içinde gördü. İnsanlarda ata korkusu tehlikeli hayvanlara karşı olan korku ile karıştı. Bu suretle Allah mefhumunun başlangıç hali olan 'ulvileştirilmiş ata' ya, temsilî olarak, muhtelif hayvanlara ait şekiller verildi." — Tarih I, s. 21

[Alıntı-02] "İnsanlar, biribirile konuşarak ta biribirinin korkularını teyit ve tekit eylediler; müşterek mukaddesat an'aneleri icat ettiler. Bu mukaddesat içinde memnu (haram) ve gayritahir (mekruh) mefhumlarına ait fikirler mühim yer tuttu; (…) Böylece ilk din esasları ve merasimi ile din adamları ve sihirbazlar sınıfına yol açılmış oldu." — Tarih I, s. 22

[Alıntı-03] "Bu kurbanları kesecek diğer pak tanınmış bir sınıf meydana çıktı: ilk rahipler sınıfı. Bir de kurban edilen efradın etinden birer parça yemek merasimi yer tuttu. Gûya bu suretle fedakârlığın nimetlerinden hepsi hissement oluyorlardı. Bugün hâlâ bazı dinlerde mevcut olan kurban kesmek âdetlerinin menşei budur." — Tarih I, s. 23

[Alıntı-04] "Bütün bu müşterek âdetler ve inanışlar insanların aralarında zihnî ve hissî birtakım bağlar kurdu ve insanlarda müşterek düşünce ve müşterek harekete saik oldu. İşte bu hâdiseye biz bugün din namını veriyoruz. İnsanlar bu hâdise karşısında basit ve mantıkî bir telâkki ile temasa gelmiş bulunmıyorlardı; bilâkis, birtakım ruhlara, ilhamlara, emirlere ve nehiylere taallûk eden karmakarışık düşüncelerle temasa gelmiş oluyorlardı." — Tarih I, s. 23

[Ayet-01] "“Dini dosdoğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin!” diye Nûh’a emrettiğini, sana vahyettiğini, İbrâhim’e, Mûsâ’ya ve İsâ’ya emrettiğini size de din kıldı. (…)" — Şûrâ 13

[Ayet-02] "Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberlere, “Şüphesiz, benden başka hiçbir ilâh yoktur. Öyleyse bana ibadet edin” diye vahyetmişizdir." — Enbiyâ 25

[Bulgu-01] Kitap dinin doğuşunu baştan sona beşerî bir zincire bağlar: ata korkusu, kabile allahı, konuşarak pekiştirilen korkular, "icat" edilen mukaddesat an'aneleri, kurban, rahip sınıfı ve nihayet "din namını" verdiği müşterek âdetler. Zincir incelemenin montajı değildir: bölüm Tarih I'de "D. Fikrin Doğuşu" başlığı altındadır (s. 20–24) — din, kitapta fikrin doğuşunun bir faslı, yani bir zihin ürünüdür — ve alt başlıkları sırasıyla bu halkaları taşır: "İptidaî Felsefe", "Dinde Atanın Mevkii ve Tesiri", "Dinde Korku ve Ümit", "Yıldızlar ve Mevsimler", "Hikâye ve Hurafeler", "Din Menşelerinin Karışık Mahiyeti". Bölüm s. 20'de tahmin kaydıyla açılır ("dimağları içinde neler cereyan etmiş olabileceğinden"), s. 21'de "anlaşılıyor", "Faraza", "hükmetmek mümkündür" kayıtlarıyla sürer; s. 22'den itibaren kayıtlar kalkar ve dil bildirme kipine geçer: yukarıdaki alıntılar bu ikinci kademedendir ve s. 22–23'te hükümler tahmin kaydı olmaksızın verilir ("icat ettiler", "menşei budur"). Alıntı-02'de atlanan üç cümle tasfiye merasiminin doğuşunu anlatır; hükmü değiştirmez. İki ayrıntı zincirin nereye bağlandığını gösterir: kitap iptidaî tabuyu "memnu (haram) ve gayritahir (mekruh)" diye fıkıh terimleriyle adlandırır; dinin muhtevasını "ruhlara, ilhamlara, emirlere ve nehiylere taallûk eden karmakarışık düşünceler" sayar — Tarih II'de vahiy ve ahkâm için kullanılacak kelimeler burada iptidaî kabilenin zihnine yerleştirilir. Kur'an'da ise din bir tekâmülün neticesi değil, Allah'ın Nuh'tan İsa'ya bütün peygamberlere emrettiği ve "din kıldığı" tek esastır (Ayet-01); her peygambere aynı tevhid vahyedilmiştir (Ayet-02).

[Alıntı-05] "Görülüyor ki insanlar cemaat halinde yaşamıya başladıktan sora, diğer içtimaî müesseseler gibi din müessesesini de vücuda getirmişlerdir." — Tarih I, s. 24

[Alıntı-06] "İnsanların faaliyetleri ve inkişafları üzerinde birçok amiller ve unsurların tesiri ve yardımı olmuştur. Din de bu müessirlerin başlıcalarındandır." — Tarih I, s. 24

[Ayet-03] "(…) Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim. Size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’ı seçtim. (…)" — Mâide 3

[Bulgu-02] Kitapta din, "diğer içtimaî müesseseler gibi" insanların kurduğu bir müessesedir; kaydı "Görülüyor ki"dir, yani tahmin değil bölümün vardığı sonuçtur. "Diğer içtimaî müesseseler" sözünün karşılığı kitabın içindedir; kanun da aynı kalıpla anlatılır: "Biz onlara bugün kanunlar diyoruz" (Tarih I, s. 13). Kitap dini küçümsemez — insan faaliyetinin "başlıca müessirlerinden" sayar (Alıntı-06) — fakat insan yapısı sayar; ayrılık dinin değeri üzerinde değil, menşei üzerindedir. Kur'an'da ise dini koyan, tamamlayan ve ad veren Allah'tır: din "kemale erdirilir", İslâm "din olarak seçilir" (Ayet-03), bütün peygamberlere "din kılınır" (Ayet-01). İki menşe anlatısı uzlaşmaz.

[Alıntı-07] "Ülûhiyet mefhumunu bulan, bu mefhumun sırlarını keşfeden ve bugün dahi keşfetmiye devam eden, insan zekâsıdır." — Tarih I, s. 24

[Alıntı-08] "İnsanların korku ve zâf hisleri, dimağın son ve çok yeni ilmî keşiflerle nurlanması sayesinde gittikçe azaldı. Ve insanlar hakikati bundan sora daha bariz görmiye başladılar. İnsan, benliğindeki kuvveti ve ferdi olduğu cemaatin içtimaî kudretini takdire muvaffak olmıya başladı. Artık onun için her türlü tekâmül, huzur ve emniyet membaı, cemiyettir." — Tarih I, s. 24

[Alıntı-09] "İnsanların, bu derunî ve müphem temayülleri haris, zeki, mahir yahut hilekâr birtakım insanların sihirbaz, rahip, hükümdar vaziyetlerini almalarına meydan açtı." — Tarih I, s. 24

[Ayet-04] "O, önlerindekini ve arkalarındakini (dünyadaki ve ahiretteki durumlarını) bilir. Onların bilgisi ise Rahmân’ı kuşatamaz." — Tâhâ 110

[Ayet-05] "(…) O, kulların önlerindekileri ve arkalarındakileri (yaptıklarını ve yapacaklarını) bilir. Onlar O’nun ilminden, kendisinin dilediği kadarından başka bir şey kavrayamazlar. (…)" — Bakara 255

[Bulgu-03] Kitapta ulûhiyet keşfedilecek bir mefhumdur ve onu "bulan" insan zekâsıdır; dinî tasavvurun dayanağı olan korku ve zâf hisleri ilmin ilerlemesiyle azalan geçici hâller, bu "derunî ve müphem temayüller" ise sihirbaz, rahip ve hükümdar olacak "hilekâr" insanlara açılmış bir kapıdır. "Bulmak" ve "keşfetmek", bulunanın önceden var olduğu yolunda okunabilir; kitabın çerçevesi bu okumayı kapatır: tabiat üstü bütün mefhumlar insan dimağının "uydurması"dır (Alıntı-10), "Allah mefhumunun başlangıç hali" bir keşif değil "ulvileştirilmiş ata"dır (Alıntı-01) ve din fikrinin ulaştığı "hakikî mahiyet" tabiatın kudret ve azametiyle anlaşılabilen bir mahiyettir (Alıntı-13). Ulûhiyet böylece keşfedilen bir hakikat değil, insan zekâsının kurduğu ve tabiata indirgediği bir mefhumdur. Kur'an'da ise insanların bilgisi "Rahmân'ı kuşatamaz" (Ayet-04), O'nun ilminden ancak dilediği kadarı kavranır (Ayet-05). Ulûhiyeti beşerî bir yapıntı sayan izah, İslâm itikadı bakımından ulûhiyetin reddidir.

[Alıntı-10] "Fakat şunu söyliyelim ki, insanların bütün bilgileri ve inanışları, insanın zekâsı eseridir. Zekâ tabiî olan dimağdan çıkar. Bundan, tabiati anlamakta zekânın, en büyük cevher ve müessir olduğu anlaşıldığı gibi tabiatin fevkinde ve haricindeki bütün mefhumların, insan dimağı için kendi tarafından uydurma şeylerden başka bir şey olmıyacağı meydana çıkar." — Tarih I, s. 2

[Ayet-06] "Onlar gaybe inanırlar, namazı dosdoğru kılarlar, kendilerine rızık olarak verdiğimizden de Allah yolunda harcarlar." — Bakara 3

[Ayet-07] "(…) Asıl iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitap ve peygamberlere iman edenlerin; (…) tutum ve davranışlarıdır." — Bakara 177

[Bulgu-04] Kural, din bahsinden önce ve bölümün ilk sayfalarında konur: insanların "bütün bilgileri ve inanışları" zekâ eseridir; buradan tabiatın fevkindeki ve haricindeki bütün mefhumların insan dimağı için "uydurma" olduğu "meydana çıkar". "İnanışları" kelimesi dini açıkça kapsar; kitap aynı kuralı bir sayfa sonra din kitaplarındaki yaratılış anlatısına uygular (Alıntı-14). "İnsan dimağı için" kaydı hükmü bilginin sınırına bağlıyormuş gibi okunabilir; fakat kitap bilginin yegâne kaynağını keşif sayar (s. 1: "bütün bilgilerimizin hududu (…) keşiflerin ötesine geçemez") ve vahyi hiçbir yerde bilgi kaynağı olarak anmaz. İlke gaybın tamamını kapsar; üzerine gayba iman kurulamaz. Oysa gayba iman, Kur'an'ın müminleri tarif ederken saydığı ilk vasıftır (Ayet-06); iman edilecekler sayıldığında da — Allah, ahiret günü, melekler, kitap, peygamberler (Ayet-07) — hepsi kitabın "uydurma" sınıfına koyduğu tabiat üstü mefhumlardır.

[Alıntı-11] "İptidaî insan, nereden geldiğini, niçin yaşadığını hiç düşünmek ihtiyacını hissetmiyordu. (…) Bu insanlarda henüz dinî fikir ve kanaatten eser yoktu." — Tarih I, s. 21

[Alıntı-12] "İnsanların hayatına taallûk eden her şeyde olduğu gibi dinî meselelerde de bir tekâmül hâdisesi görünür. İptidaî insanda Allah ve din hakkında hiçbir fikir ve kanaat yoktu. Bu kadar umumî ve şümullü telâkkilere, insanın dimağı ancak yavaş yavaş alıştırıldı." — Tarih I, s. 23-24

[Alıntı-13] "Din fikri, insanlar cemiyet hayatına sarahaten atıldığı nispette genişlemiye başlar, vahdet mefhumuna yaklaşır ve nihayet, tabiatin kudret ve azametile daha ziyade anlaşılması kabil, hakikî bir mahiyet alır." — Tarih I, s. 24

[Ayet-08] "Andolsun biz, her ümmete, “Allah’a kulluk edin, tâğûttan kaçının” diye peygamber gönderdik. (…)" — Nahl 36

[Ayet-09] "Derken, Âdem (vahy yoluyla) Rabbinden birtakım kelimeler aldı, (onlarla amel edip Rabb’ine yalvardı. O da) bunun üzerine tövbesini kabul etti. (…)" — Bakara 37

[Bulgu-05] Kitaba göre iptidaî insanda Allah ve din hakkında hiçbir fikir yoktu; hüküm s. 21'de iki cümlede, s. 23–24'te bir kez daha ve kayıtsız tekrarlanır. Din sonradan "alıştırılan" bir telâkkidir; vahdet mefhumu başlangıç değil, tekâmülün geç bir merhalesidir. Kitap bu son hâle "hakikî bir mahiyet" der, fakat ölçüsü tabiatın kudret ve azametiyle "anlaşılması kabil" olmaktır: vahdet, tabiatın bir ifadesi olduğu nispette hakikîdir. Kitap kendi hükmünü bir yerde zayıflatır: aynı sayfada, iptidaî insanların ölülerini gömüp yanlarına erzak ve silâh bırakmasından "müstakbel bir hayata inandıkları" neticesinin çıkarılabileceğini de yazar. Öteki dünya inancı, "hiçbir fikir ve kanaat yoktu" hükmüyle bağdaşmaz; kitap bu çelişkiyi gidermez. Kur'an ise sıralamayı tersinden kurar: ilk insan vahyin ilk muhatabıdır — Âdem "Rabbinden birtakım kelimeler alır" (Ayet-09); ayetteki fiil telakkâ, kitabın "telâkki" kelimesiyle aynı köktendir — ve tevhid her topluluğa baştan tebliğ edilmiştir (Ayet-08). Fıtrat ayeti (Rûm 30) aynı yönü gösterir; yorumu çok-vecihli olduğundan bulgu ona dayandırılmamıştır.

[Alıntı-14] "Bundan 200 sene eveline kadar, dünyanın 5-6 bin sene evel yaratıldığı ve insanın Basraya iki günlük yolda, Fırat nehri üzerinde bulunan cennette yaratıldığı zannolunmakta idi. Bu kanaatler hep din kitaplarındaki hikâyelerin olduğu gibi hakikat sanılmasından doğuyordu." — Tarih I, s. 3

[Alıntı-15] "Fakat hayatın, dünya üzerinde nasıl başladığını henüz kat'î surette bilmiyoruz. Hayatın ince, sulu çamur şeklinde ve yarı hayat halinde, tabiî şerait altında başlamış ve sora, hissolunmaz surette, yavaş yavaş tamamile hayata mahsus vasıflar almış olması muhtemeldir. Hali hazırda, dünyanın hiçbir tarafında dünyada hayatın teşekkül ettiği milyonlarca sene evel mevcut olmuş bulunan kimyevî ve fizikî şartlar kalmamıştır. Bu sebeple şüphesiz yeniden başlıyan bir hayat yoktur. Her halde, hayatın, herhangi bir tabiat harici amilin müdahalesi olmaksızın dünya üzerinde tabiî, zarurî bir kimya ve fizik seyri neticesi olduğunu kabul etmek lâzımdır." — Tarih I, s. 5

[Ayet-10] "İnkâr edenler, göklerle yer bitişikken, bizim onları ayırdığımızı ve diri olan her şeyi sudan meydana getirdiğimizi görmediler mi? (…)" — Enbiyâ 30

[Ayet-11] "Allah, bütün canlıları sudan yarattı. (…) Allah, dilediğini yaratır. Çünkü Allah, her şeye hakkıyla gücü yetendir." — Nûr 45

[Bulgu-06] Paragraf, bilginin sınırını teslim ederek açılır ("kat'î surette bilmiyoruz", "muhtemeldir") ve normatif bir hükümle kapanır: "kabul etmek lâzımdır". Hüküm gözlemden çıkarılmış değildir: eksenin sayfaları Tarih I'de "A. Kâinat — Tabiat" başlığı altındadır (s. 1–8) ve sıra tümdengelimlidir — önce ilke konur (s. 2: tabiat kanunların sahibidir, hiçbir şey yoktan var olmaz, tabiat üstü her mefhum uydurmadır), araya dinî yaratılış anlatısının tasfiyesi girer (s. 3), sonra hayat zinciri ve insanın şeceresi anlatılır (s. 3–7); s. 5'teki hüküm bu sıranın içinde, s. 2'de konmuş çerçeveye yerleşir. İhtiyat yalnız mekanizmaya bağlanır; tabiat dışı âmilin dışarıda bırakılması "her halde" ile verilir. Örüntü bölüm boyunca aynıdır: kitap tarih, sayı ve fosil konusunda ihtiyatlı, tabiat dışı âmilin reddinde kesindir — bilinmediği kabul edilen bir mesele, bir ihtimal baştan dışarıda bırakılarak karara bağlanır. Kitabın tezi tesadüf değil zaruret üzerine kuruludur ("tabiî, zarurî bir kimya ve fizik seyri"); ayrılık bu yüzden "tesadüf mü, kasıt mı" sorusunda değil, kanunların sahibi kim sorusundadır (Alıntı-16). Kur'an'da da hayat sudan başlar (Ayet-10, Ayet-11): iki taraf aynı zeminde konuşur, ayrıldıkları yer fâildir. Karşılaştırmayı kitabın kendisi başlatır — hayat zincirine geçmeden hemen önce din kitaplarındaki yaratılış anlatısını "hikâye" ve "yanlış fikir" diye tasnif eder (Alıntı-14).

[Alıntı-16] "O halde tabiat hem kanunların sahibidir, hem de ayni kanunların tâbiidir. (…) Bütün varlıklar, tabiatte dahil ve onun kanunlarına tâbi olunca, hayat sahibi olan her nevi mahlûklar, insanlar dahi şüphesiz bundan hariç ve müstesna olmazlar." — Tarih I, s. 2

[Alıntı-17] "Filhakika, insan, tabiatin mahlûkudur. Hayatın büyük kaidesi de tabiate tâbi olmaktır. Tabiatte hiçbir şey yokolmaz ve hiçbir şey yoktan varolmaz." — Tarih I, s. 2

[Alıntı-18] "İnsanların, tabiî mahlûk olarak dünyada zuhûr ettiklerini gördük." — Tarih I, s. 7

[Ayet-12] "Sizi biz yarattık. Hâlâ tasdik etmeyecek misiniz? Attığınız o meniye ne dersiniz?! Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?" — Vâkıa 57-59

[Ayet-13] "Andolsun, biz insanı, çamurdan (süzülmüş) bir özden yarattık. Sonra onu az bir su (meni) hâlinde sağlam bir karargâha (ana rahmine) yerleştirdik. Sonra bu az suyu “alaka” hâline getirdik. Alakayı da “mudga” yaptık. Bu “mudga”yı da kemiklere dönüştürdük ve bu kemiklere de et giydirdik. Nihayet onu bambaşka bir yaratık olarak ortaya çıkardık. Yaratanların en güzeli olan Allah'ın şânı ne yücedir!" — Mü'minûn 12-14

[Bulgu-07] "İnsan, tabiatin mahlûkudur" cümlesi tesadüfî bir deyiş değil, s. 2'de kurulan öğretinin parçasıdır: tabiat kanunların sahibidir, hiçbir şey yoktan var olmaz, insan da bundan "şüphesiz" müstesna değildir. Alıntı-16'da atlanan cümle millet–devlet benzetmesidir. s. 7'deki "bütün bu eserler bugünkü beşeriyeti tatmin edemez" kaydı delillerin eksikliğine dairdir, tezin geri alınması değildir. Kitap insanın menşeini tabiata bağlar; hayatın da "herhangi bir tabiat harici amilin müdahalesi olmaksızın" oluştuğunu yazar (Alıntı-15) ve tabiatın ötesinde bir fâil anmaz. Ayrılık madde üzerinde değildir — kitabın "sulu çamur"u ile Kur'an'ın "çamurdan (süzülmüş) bir öz"ü (Ayet-13) çelişmez —, fâil üzerindedir: Kur'an soruyu tam bu noktada sorar, "onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz?" (Ayet-12), ve kademeli yaratışın her kademesini Allah'a nisbet edip O'nu "yaratanların en güzeli" diye anar.

[Alıntı-19] "Hulâsa insanlar, sularda kaynaşıp çırpınan bir mevcuttan, çok yavaş yürüyen bir tekâmülle, bugünkü şekle geldiler." — Tarih I, s. 5

[Alıntı-20] "Bu hayvan zümresinin başında: sıra ile maymunlar, kuyruksuz maymunlar ve nihayet insanlar bulunmaktadır. Tesbit ettiğimiz hayat zincirinin başlangıcı ve nihayeti daha aydınlatılmak ihtiyacındadır." — Tarih I, s. 4

[Alıntı-21] "Gördük ki, hayat zincirinin son halkası insandır. Bu zincire nazaran insanın sair memeli hayvanlar gibi, daha basit bir sınıfa ait cetlerden geldiği kanaatine varılır." — Tarih I, s. 5

[Alıntı-22] "Filhakika umumiyetle iddia olunuyor ki, insanın ve büyük maymunların (…) müşterek bir cetleri vardır. (…) İnsan, doğmadan evel, vücudunun geçirdiği pek garip safhalar vardır ki, onlar bilinecek olursa, bu iddianın sıhhatini kabul etmemek mümkün olmaz." — Tarih I, s. 5

[Ayet-14] "O ki, yarattığı her şeyi güzel yaptı. İnsanı yaratmaya da çamurdan başladı. Sonra onun neslini bir öz sudan, değersiz bir sudan yarattı. Sonra onu şekillendirip ona ruhundan üfledi. Sizin için işitme, görme ve idrak duygularını yarattı. Ne kadar az şükrediyorsunuz!" — Secde 7-9

[Ayet-15] "Ey insan! Seni yaratan, şekillendirip ölçülü yapan, dilediği bir biçimde seni oluşturan cömert Rabbine karşı seni ne aldattı?" — İnfitâr 6-8

[Bulgu-08] Kitap insanın basit canlılardan uzun bir tekâmülle meydana geldiğini anlatır. Alıntı-22'deki "umumiyetle iddia olunuyor" kaydı kitabın yalnız naklettiği izlenimini verebilir; aynı paragraf bu okumayı kapatır: iddia "kabul etmemek mümkün olmaz" ve "Hulâsa (…) geldiler" (Alıntı-19) ile üstlenilir. Alıntı-20'yi izleyen ihtiyat cümlesi zincirin uçlarına dairdir; s. 4–5'teki alt başlıklar aynı tezi kesin kayıtla kurar. Alıntı-22'de atlananlar resim atfı ile şecerenin ara halkalarıdır. Kur'an da insanın yaratılışını kademeli anlatır — çamurdan başlayan, "öz su"dan süren, şekillendirilen ve ruh üflenen bir yaratış (Ayet-14) — fakat her kademenin fâili Allah'tır (Ayet-15). İhtilaf "insan maymundan mı geldi?" sorusuna indirgenmemelidir; inceleme bu ayetleri tekâmülün mekanizmasına karşı değil, fâil sorusuna bağlar: yaratılışın ardında ilâhî ilim, kudret ve irade mi, yoksa kendiliğinden işleyen tabiat süreçleri mi vardır?

[Alıntı-23] "Muhammedin koyduğu esasların toplu olduğu kitaba Kuran denir. Bu esasları ihtiva eden cümlelere Ayet, Ayetlerden mürekkep parçalara da Sure derler. İslâm an'anesinde bu ayetlerin Muhammede Cebrail adında bir melek vasıtasile Allah tarafından vahiy, yani ilham edildiği kabul olunur." — Tarih II, s. 90

[Ayet-16] "O, nefis arzusu ile konuşmaz. (Size okuduğu) Kur'an ancak kendisine bildirilen bir vahiydir." — Necm 3-4

[Ayet-17] "İşte sana da, emrimizle, bir ruh (kalpleri dirilten bir kitap) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi, kendisiyle doğru yola eriştireceğimiz bir nur yaptık. (…)" — Şûrâ 52

[Bulgu-09] Vahiy bahsi Tarih II'de müstakil bir fasıl değildir: bölüm "A. İslâm Dini Arabistanda Kuruldu" başlığıyla açılır (s. 79) ve vahiy, "Muhammedin Daveti" (s. 89–90) ile "Muhammet Medinede" (s. 93) arasında, "Kuran ve Vahiy" (s. 90–91) ve "İlk Vahiy" (s. 91–92) alt başlıkları altında, siyasî-içtimaî biyografinin bir evresi olarak anlatılır. İncelenen paragraf üç kademelidir: Kur'an'ın tarifi kitabın kendi sesiyle ve kayıtsız verilir ("Muhammedin koyduğu esasların toplu olduğu kitap"); araya nötr bir terim tarifi girer; ilâhî kaynak iddiası ise "İslâm an'anesinde (…) kabul olunur" kaydıyla üçüncü şahsa havale edilir. "Kabul olunur" ifadesi tek başına mesafe kaydı değildir: kitap, kendi doğru saydığı şeyler için de aynı fiili kullanır — güneşin merkezde bulunduğu görüşü için "Bu hakikat, ancak XVII inci asırda kabul olundu" der (Tarih I, s. 2). Mesafeyi yapan, fâilin "İslâm an'anesi" olması ve hemen ardından "Tarihî noktai nazardan da (…) görülüyor ki" ile kitabın kendi hükmünün gelmesidir (Alıntı-24); bölümün geri kalanı yalnız bu ikinci kaydı işler. "An'ane" kitabın sözlüğünde de nötr değildir: an'aneler "icat" edilir (Alıntı-02) ve Kâbe bahsinde "uydurma" ile "masal"ın aynı zincirindedir (Alıntı-36, Alıntı-37). Vahiy ayrıca "vahiy, yani ilham" diye açıklanıp iptidaî Arap telâkkisine bağlanır. İlâhî kaynak an'aneye, beşerî izah kitabın kendisine aittir. Kur'an ise vahyi kendi sesiyle kat'î bir hüküm olarak bildirir (Ayet-16) ve Peygamber'in vahiyden önce "kitap nedir, iman nedir" bilmediğini söyler (Ayet-17).

[Alıntı-24] "Tarihî noktai nazardan da mütalea edildiği zaman görülüyor ki: Muhammet birdenbire Allahın Resulüyüm diyerek ortaya çıkmamıştır. O, Arapların ahlâk ve âdetlerinin pek fena ve pek iptidaî ve ıslaha muhtaç olduğunu anlamış, bunları ıslah için tenha yerlere çekilerek senelerce düşünmüş ve yıllarca tefekkürden sora kendisinde vahiy ve ilham fikri doğmuştur. Vahiy, ilham fikri Muhammetten evel de Araplarca meçhul değildi. Bütün iptidaî kavimler gibi, Araplar da, şairlerin, akıl erdiremedikleri kuvvetlerden ilham aldıklarına inanırlardı." — Tarih II, s. 90-91

[Alıntı-25] "Muhammet 40 yaşına geldiği zaman vatandaşlarını, kendinin bulduğu ve doğru olduğuna inandığı yeni bir dine davete başladı." — Tarih II, s. 89

[Alıntı-26] "Muhammet uzun bir devirdeki tefekkürlerin mahsulü olan ayetleri lüzum ve ihtiyaçlara göre takrir ediyordu. Bununla beraber kendisini tahrik eden kuvvetin tabiat fevkinde bir mevcudiyet olduğuna samimî surette kani idi. Muhammedi harekete getiren ilk amil bu samimî heyecanlar olmuştur." — Tarih II, s. 91

[Alıntı-27] "Kuran sureleri Mekkede ve Medinede söylenmiş olmak itibarile başlıca ikiye ayrılır. Birinci devreye ait ayetler az çok hissî ve edebîdir. Medinede söylenen ayetler ise muhteviyat itibarile daha ciddî olmakla beraber edebiyat noktai nazarından Mekke devri ayetlerinden dundur." — Tarih II, s. 92

[Ayet-18] "Çünkü o, düşündü taşındı, ölçtü biçti. Kahrolası nasıl da ölçtü biçti! Yine kahrolası, nasıl ölçtü biçti! Sonra (Kur’an hakkında) derin derin düşündü. Sonra yüzünü ekşitti, kaşlarını çattı. Sonra arkasını döndü ve büyüklük taslayıp şöyle dedi: “Bu, ancak nakledilegelen bir sihirdir.” “Bu, ancak insan sözüdür.” Ben onu “Sekar”a (cehenneme) sokacağım. Sekar’ın ne olduğunu sen ne bileceksin? Geride bir şey koymaz, bırakmaz. Derileri kavurur." — Müddessir 18-29

[Ayet-19] "O, bir şairin sözü değildir. Ne de az inanıyorsunuz! Bir kâhinin sözü de değildir. Ne de az düşünüyorsunuz! O, âlemlerin Rabbi tarafından indirilmedir." — Hâkka 41-43

[Ayet-20] "De ki: “Eğer Allah dileseydi, ben size onu okumazdım, Allah da size onu bildirmezdi. Ben sizin aranızda bundan (Kur’an’ın inişinden) önce (kırk yıllık) bir ömür yaşadım. Hiç düşünmüyor musunuz?”" — Yûnus 16

[Bulgu-10] Kitabın hükmü kendi sesiyle ve "tarihî noktai nazardan" kaydıyla verilir: vahiy fikri yıllarca tefekkürden sonra "doğmuştur", din "kendinin bulduğu" bir dindir, ayetler "uzun bir devirdeki tefekkürlerin mahsulü"dür; vahiy fikrinin kendisi de Araplarca zaten bilinen şair ilhamı telâkkisine bağlanır. Kitap Kur'an için "söylenmek" fiilini kullanır ve sureleri edebî kıymetle derecelendirir (Alıntı-27). İki düzey ayrılmalıdır. Önerme düzeyinde kitabın dediği, Kur'an'ın ismen zikredip reddettiği nitelemedir: "Bu, ancak insan sözüdür" (kavlü'l-beşer, Ayet-18). Kur'an bu nitelemeyi yanlış bir kanaat diye anıp geçmez; onu zikrettiği yerde karşılığını da bildirir: cümlenin hemen ardından "Ben onu “Sekar”a (cehenneme) sokacağım" gelir ve ateş, "geride bir şey koymaz, bırakmaz", "derileri kavurur" diye vasfedilir (Ayet-18). Yani Kur'an, kendi kaynağını beşere veren sözü tarafsız bir tarih hükmü olarak değil, en ağır azabın bağlandığı bir söz olarak kaydeder. İncelemenin tespiti sözün kendisine dairdir; bu hükmün kimin üzerine düştüğü, §2'de ilan edildiği üzere, incelemenin konusu değildir. Tavır düzeyinde kitap bu önermeyi hürmetle kurar — Peygamber "samimî surette kani", "namuskâr ve menfaat fikrinden ari"dir (Alıntı-26, Alıntı-45) —; ayetin muhatabı ise Kur'an'ı düşmanca reddeden bir inkârcıdır. Fark önermeyi değiştirmez: reddedilen, sözün hangi niyetle söylendiği değil, kaynağının beşer olmasıdır. Kur'an şair ve kâhin sözü ihtimalini de adıyla reddeder (Ayet-19); "yıllarca tefekkür" iddiasına karşılık, vahiyden önce aralarında geçen "bir ömür" hatırlatılır (Ayet-20). Tavrın itikadî sonucu, övgü bahsinin sonunda ele alınır.

[Alıntı-28] "A. İSLÂM DİNİ ARABİSTANDA KURULDU" — Tarih II, s. 79

[Alıntı-29] "Muhammet bidayette irticalen dinî hitabette bulunan bir vaiz oldu. Vaizlikten Nebiliğe, Nebilikten nihayet Allahın Resulü haline geçti. Aralarında yaşadığı insanların manevî menfaati için ve büyük bir hakikat namına mücadeleye atıldı. sonunda cihanşümul bir dinin müessisi oldu." — Tarih II, s. 91

[Alıntı-30] "Muhammedi ve onun nasıl bir din müessisi ve dinî bir devlet reisi olduğunu anlıyabilmek için onun bilhassa askerî faaliyetlerini tetkik etmek lâzımdır. Aksi takdirde Muhammedi, her şeyi bir melekten alan ve aynen muhitine tebliğ eden ümmî, cahil, hissiz hareketsiz bir put derekesine indirmek hatasından kurtulmak mümkün olmaz." — Tarih II, s. 93

[Ayet-21] "Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan, O’nun verdiği peygamberlik görevini yerine getirmemiş olursun. (…)" — Mâide 67

[Ayet-22] "Onlar, yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı buldukları Resûle, o ümmî peygambere uyan kimselerdir. (…)" — A'râf 157

[Ayet-23] "Sen şu Kur’an’dan önce hiçbir kitap okumuyor ve onu sağ elinle yazmıyordun. (Okuyup yazsaydın) o takdirde batıl peşinde koşanlar, şüpheye düşerlerdi." — Ankebût 48

[Bulgu-11] "Müessis" tek bir yerde geçmez: ana başlık dini "kuruldu" diye takdim eder (Alıntı-28), s. 91 ve s. 93 "müessis" der; üçü de kitabın kendi sesiyle ve kayıtsızdır. Nübüvvet, "haline geçti" fiiliyle beşerî bir rol tekâmülü olarak anlatılır: vaiz, nebî, resul. s. 93'teki cümle tebliği tek başına reddetmez; onu "ümmî, cahil, hissiz, hareketsiz bir put" ile paketleyip öyle reddeder. Kitabın kurduğu ikilem — ya din müessisi ya hissiz put — yanlıştır: tebliğ emri bir mücadele emridir (Ayet-21) ve kitabın s. 93'te saydığı faaliyetler bu mücadelenin kendisidir. Tasvir, "kendinin bulduğu din" hükmüyle (Alıntı-25) aynı çizgidedir. Kur'an'da Peygamber müessis değil mübelliğdir. Ümmîlik de kitapta "cahil" ile yan yana anılırken Kur'an'da bir unvandır (Ayet-22) ve vahyin beşerî birikimden bağımsızlığının delilidir: Peygamber daha önce "hiçbir kitap okumuyor ve (…) yazmıyordu" (Ayet-23). Bu karşıtlık, kelimenin lügat anlamı üzerindeki tartışmadan bağımsızdır.

[Alıntı-31] "Musa gençliğinde uzun müddet Medyen de bulunmuş ve buradaki telâkkilerden mülhem olarak kendi dininin esaslarını koymuştur." — Tarih II, s. 80

[Ayet-24] "“Ben seni (peygamber olarak) seçtim. Şimdi vahyolunacak şeyleri dinle.” “Şüphe yok ki ben Allah’ım. Benden başka hiçbir ilâh yoktur. O hâlde bana ibadet et ve beni anmak için namaz kıl.”" — Tâhâ 13-14

[Ayet-25] "Mûsâ için, Tevrat levhalarında her şeye dair bir öğüt ve her şeyin bir açıklamasını yazdık ve ona şöyle dedik: “Şimdi onları kuvvetle tut, kavmine de emret. (…)”" — A'râf 145

[Bulgu-12] Aynı izah kalıbı Hz. Musa'ya da uygulanır: dininin esaslarını Medyen'deki telâkkilerden mülhem olarak kendisi koymuştur. Cümle, İslâm öncesi Arap devletleri sayılırken kervan yolu anlatımının içinde, ara cümle olarak ve kayıtsız verilir; kitap bu hükmü tartışmalı bile saymaz. Hükmün nübüvvetin tamamına teşmil edildiği iki örnekten değil, kitabın umumî tezinden çıkar: Tarih I dini insanların vücuda getirdiği bir müessese sayar (Alıntı-05), Tarih II önceki peygamberlerin melekten ilham aldıklarını yalnız "söylemişlerdi" kaydıyla nakleder (Alıntı-34). Musa'nın Medyen'de bulunması Kur'an'da da anlatılır; fark olup bitende değil fâildedir: Musa dinini kuran değil, seçilen ve kendisine vahyedilendir (Ayet-24); esasları "levhalara yazan" da Allah'tır (Ayet-25).

[Alıntı-32] "Her mabet kâhinler tarafından idare olunurdu. Kâhinler nezirleri, sadakaları kabul ve ayinler icra ederlerdi: Gûya kayıptan haber verirler, rüyaları tabir ederlerdi." — Tarih II, s. 84

[Alıntı-33] "Bu kuvvetler Araplar için cinlerdi. Cinler, gûya, kâhinlere kayıptan haber vermek kudretini ilham ederlerdi. Bu nevi itikatlar Arabistanda herzaman o kadar canlı ve derin olmuştur ki Muhammet dahi cinlerin vücuduna samimî olarak inanmıştır. O, hakikaten cinlerin şairlere şiir ilham ettiğine kani idi." — Tarih II, s. 91

[Ayet-26] "“Cin”i de yalın bir ateşten yarattı." — Rahmân 15

[Ayet-27] "(Ey Muhammed!) De ki: “Bana cinlerden bir topluluğun (Kur’an’ı) dinleyip şöyle dedikleri vahyedildi: “Şüphesiz biz doğruya ileten hayranlık verici bir Kur’an dinledik de ona inandık. Artık, Rabbimize hiç kimseyi asla ortak koşmayacağız.”" — Cin 1-2

[Bulgu-13] Cin inancı Arabistan'ın kâhinlik kültürüne bağlanır; bir önceki paragraf bu inancı "bütün iptidaî kavimler" sınıfına koyar (Alıntı-24) ve Peygamber'in o inancı çevresinden edindiği yazılır. Bahis müstakil değildir: vahyin anlatıldığı "Kuran ve Vahiy" paragrafının (s. 90–91) içindedir ve konusu ayrı olduğu için bu eksende ele alınmıştır. İki kelime pasajı tasvirî olmaktan çıkarır: "gûya" kitabın düzenli mesafe kaydıdır — kâhinler için s. 84'te de kullanılır (Alıntı-32) — ve gerçek saymadığı şeyi gösterir; "dahi", paylaşılması beklenmeyen bir inancın paylaşıldığını söyler. Kitabın "gûya" dediği şey — cinlerin kâhinlere gaybdan haber vermesi — Kur'an'ın da reddettiği bir iddiadır; bulgu buna değil, cin inancının menşeine dairdir. Kitapta menşe kültürdür: Peygamber cinlere çevresi inandığı için ve "hakikaten" inanmıştır. Kur'an'da ise cinler Allah'ın yarattığı bir varlık nev'idir (Ayet-26) ve onlar hakkındaki bilginin kaynağı kültür değil vahiydir (Ayet-27). İki menşe anlatısı uzlaşmaz.

[Alıntı-34] "Muhammedin Musa, İsa, dinlerine dair öğrendikleri de kendisinde bu itikadı kuvvetlendirmiştir. Bu Peygamberler de melekler vasıtasile ilham aldıklarını söylemişlerdi. O dinlerde de cin ve melek telâkkisi vardı." — Tarih II, s. 91

[Alıntı-35] "Dinler nazarında cinler, kötü ruhlar olduğundan peygamberler onlardan mülhem olamazlardı. Muhammet te diğer peygamberler gibi kendisine ilham eden kuvvetin insanları iğfal eden bir kuvvet olmayıp, onları hayır ve saadete irşat eden ilâhî bir kuvvet olduğuna samimî olarak inandı." — Tarih II, s. 91

[Ayet-28] "Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, mü’minler de (iman ettiler). Her biri; Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler (…)" — Bakara 285

[Ayet-29] "Ey Muhammed! De ki: “Ruhu’l-Kudüs (Cebrail), inananların inançlarını sağlamlaştırmak, müslümanlara doğru yolu göstermek ve onlara bir müjde olmak üzere Kur’an’ı Rabbinden hak olarak indirdi.” Andolsun ki biz onların, “Kur’an’ı ona bir insan öğretiyor” dediklerini biliyoruz. İma ettikleri kimsenin dili yabancıdır. Bu Kur’an ise gayet açık bir Arapça’dır." — Nahl 102-103

[Bulgu-14] Kitap melek itikadının kaynağını değil takviyesini anlatır: Peygamber'in önceki dinlerden öğrendikleri bu itikadı "kuvvetlendirmiştir". Kitabın kendi hükmü olarak taşıdığı tek şey budur; melek itikadını hiçbir yerde hakikat olarak anlatmaz: ilham kaynağının melek olduğu "İslâm an'anesinde kabul olunur" (Alıntı-23), önceki peygamberler bunu "söylemişlerdi", cinlerin kötü ruh olması "dinler nazarında"dır, ilham eden kuvvetin ilâhî olduğu ise Peygamber'in "samimî olarak inandığı" şeydir (Alıntı-35); Cebrail'in Kâbe'ye taş getirmesi ise "masal"dır (Alıntı-37). Kitabın kendi sesiyle verdiği tek izah, ilk âmilin "samimî heyecanlar" olduğudur (Alıntı-26). Önceki dinlerde de melek telâkkisinin bulunması Kur'an'la çelişmez; ayrılık, bunun vahiyle bildirilen bir hakikat mi, kültürel temasla pekiştirilmiş bir kanaat mi olduğundadır. Kur'an'da meleklere iman imanın sayılı esaslarındandır (Ayet-28); "öğrenme" modeli de adıyla reddedilir (Ayet-29).

[Alıntı-36] "Kâbe çok eskidir. Ne vakit ve kimler tarafından yapıldığı bilinmiyor. Arap an'anesi kâbenin inşasını İbrahim Peygambere atfetmektedir." — Tarih II, s. 85

[Alıntı-37] "Kâbenin kutsiyetini yahudi an'anelerine de raptetmişlerdi. Bu uydurmalara göre İbrahim, karısı Hacer ile oğlu İsmaili buraya getirmişti; Zemzem de onlar için fışkırmıştı; İbrahim, oğlu İsmail ile birlikte Kâbeyi bina etmişlerdi. Cebrail kendilerine o zaman beyaz ve mücellâ olan Haceriesvedi getirmişti; bu taş soradan günahkârların ellerini sürmelerinden dolayı kararmıştı. Bunların hepsi, bittabi, soradan uydurulmuş masallardır." — Tarih II, s. 85

[Ayet-30] "Hani İbrahim, İsmail ile birlikte evin (Kâbe’nin) temellerini yükseltiyor, “Ey Rabbimiz! Bizden kabul buyur! Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” diyorlardı." — Bakara 127

[Ayet-31] "Hani biz İbrahim’e, Kâbe’nin yerini, “Bana hiçbir şeyi ortak koşma; evimi, tavaf edenler, namaz kılanlar, rükû ve secde edenler için temizle” diye belirlemiştik." — Hac 26

[Bulgu-15] Kitap Kâbe'nin ne vakit ve kimler tarafından yapıldığının "bilinmediğini" teslim eder; buna rağmen İbrahim'e atfı, Mekkelilerin hacı celbetmek için "yahudi an'anelerine raptettiği" bir "uydurma" sayar ve kümenin tamamını kendi sesiyle, "bittabi" kaydıyla "masal" ilan eder. Bilinmediği teslim edilen meselenin kesin bir menfî hükme bağlanması, Bulgu-06'daki kalıbın aynısıdır. Kümede Kur'an'ın söylemediği unsurlar da vardır (Hacer'in getirilmesi, Zemzem'in fışkırması, Hacerülesved'in beyazlığı); inceleme onları konu etmez. Fakat "Bunların hepsi" ifadesi, İbrahim ile İsmail'in Kâbe'yi bina etmesini de kapsar ve bu, Kur'an'ın sarih bir bildirimidir: temelleri yükselten İbrahim ile İsmail (Ayet-30), Kâbe'nin yerini İbrahim'e belirleyen Allah'tır (Ayet-31). Kat'î nassla sabit bir haberi masal saymak, doğrudan nass çatışmasıdır.

[Alıntı-38] "Kâbe bidayette mahallî bir mabet iken Mekke ahalisi burasını bir millî mabet derecesine yükseltmişlerdi. Mekkeliler Arapları kendi mabetlerine celbedebilmek için Arap Yarımadasının muhtelif yerlerinde mabut tanılan 360 putu Kâbede yerleştirmişlerdi." — Tarih II, s. 85

[Alıntı-39] "Demek ki Kâbenin bir köşesindeki Karataşın kutsiyet almasından, ziyaret ve tavaf edilmesinden çok evel Friklerde karataşın mabet ve ziyaretgâh esası olması âdeti teessüs eylemiş bulunuyordu." — Tarih II, s. 85

[Alıntı-40] "Ticaretlerinin inkişafı ve Kâbeyi ziyaret etmek üzere hacıların gelmesi için emniyet ve asayişin temini lâzım olduğundan Mekkenin etrafında muharebelerin men'i maksadile birtakım kaideler konmuştu. Bunların herbirine dinî şekiller verilmişti. Kâbenin İbrahim tarafından bina edilmiş olduğu söylenerek, dört ay, etrafında muharebe etmek menolunmuştu. Bu tedbirlerin herbiri Mekke ve Kâbenin ehemmiyet ve şerefini arttırmıştı. (…) İşte bu şerait içinde Kâbe Kureyşliler için iktisadî ve ticarî menfaatler teminine yarıyan bir vasıta oldu." — Tarih II, s. 85-86

[Ayet-32] "Allah; Ka’be’yi, o saygıdeğer evi, haram ayı, hac kurbanını ve (bu kurbanlara takılı) gerdanlıkları insanlar(ın din ve dünyaları) için ayakta kalma (ve canlanma) sebebi kıldı. (…)" — Mâide 97

[Ayet-33] "Hani, biz Kâbe’yi insanlara toplantı ve güven yeri kılmıştık. (…) İbrahim ve İsmail’e şöyle emretmiştik: “Tavaf edenler, kendini ibadete verenler, rükû ve secde edenler için evimi (Kâbe’yi) tertemiz tutun.”" — Bakara 125

[Bulgu-16] Kitapta Kâbe'nin kutsiyeti üç beşerî âmile bağlanır: Mekke ahalisinin mahallî bir mabedi "millî mabet derecesine yükseltmesi" ve hacı celbetmek için 360 putu oraya toplaması; muharebeleri önlemek için konmuş kaidelere "dinî şekiller" verilmesi — İbrahim'in Kâbe'yi bina ettiği de bu şekillerden biri olarak "söylenmiştir" —; ve bunların Kureyş için "iktisadî ve ticarî menfaat vasıtası" olması. Karataş cümlesi bu zemine bir kıdem iddiası ekler: kitap Kâbe'yi Friklere bağlamaz, karataş kültünün Kâbe'den "çok evel" Friklerde bulunduğunu söyler. Alıntı-40'ta atlanan cümle Meryem resmine dairdir. Bahsin yeri de bu zemine aittir: Kâbe, Muhammed anlatıya girmeden önce, "putların muhafazasına mahsus yerler" sınıfı içinde ve Kureyş'in iktisadî kurumları arasında anlatılır (s. 84–86). Ekonomik izah kalıbı bölüm boyunca tutarlıdır (Kureyş'in reddi, s. 89; Medinelilerin kabulü, s. 90). Kutsiyetin kaynağı böylece vahiy değil, önceki âdetler ve siyasî-iktisadî ihtiyaçlardır. Kur'an'da ise bu vasıfların her birinin fâili Allah'tır: Kâbe'yi, haram ayı ve hac kurbanını "ayakta kalma sebebi kılan" (Ayet-32) ve Kâbe'yi "insanlara toplantı ve güven yeri kılan" (Ayet-33) O'dur.

[Alıntı-41] "Kuranın içindekiler başlıca üç bahiste mütalea olunabilir. Birincisi ve en mühimmi Allahın bir olduğuna ve ondan başka Allah olmadığına ve Muhammedin onun Resulü bulunduğuna inanmak; İkincisi, hukukî hükümler; Üçüncüsü, tarihe ait malûmattır." — Tarih II, s. 92

[Alıntı-42] "Hukukî hükümler zaman ve mekân içinde içtimaî heyetlerin uğradıkları değişikliklere göre değişegeldiğinden on dört asır evelki zaman ve mekânın ihtiyacına göre lüzumlu ve kâfi görülmüş olan esaslar yerine bugün birçok mütenevvi kanunlar ve usuller konulmak zarureti görülmüştür. Bunlar dahi ebedî olmayıp zamanla değişmeğe mahkûmdurlar." — Tarih II, s. 92

[Alıntı-43] "Tarihe ait malûmata gelince: yeni fenler sayesinde meydana çıkarılan hakikatler en yakın tarih bilgilerini bile temellerinden sarsmaktadır. İmana ait olan birinci esas, sadeliği itibarile hakikaten pek mühimdir. Bu esasın, her muhatabın kabiliyetine göre izahında güçlük çekilmez." — Tarih II, s. 92

[Alıntı-44] "Muhammet, gerek dinî meselelerde, gerek içtimaî hususlarda bir ıslah yapmak lâzımgeldiği zaman, kendini hiçbir şeyle bağlı görmemiştir. Daima tekâmüle doğru yürümüştür." — Tarih II, s. 118

[Ayet-34] "(…) De ki: “Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Eğer Rabbime isyan edecek olursam, elbette büyük bir günün azabından korkarım.”" — Yûnus 15

[Ayet-35] "Rabbinin kelimesi (Kur’an) doğruluk ve adalet bakımından tamdır. Onun kelimelerini değiştirebilecek yoktur. (…)" — En'âm 115

[Bulgu-17] Kur'an'ın muhtevası "İlk Vahiy" alt başlığının sonunda ele alınır (s. 92); kitap Kur'an'ı orada kendi eliyle üçe ayırır: iman esası "pek mühim"dir; hukukî hükümler "değişegeldiğinden" yerlerine bugün başka kanunlar konmuştur; tarihe ait malûmat ise yeni fenler karşısında "temellerinden" sarsılmıştır. Ahkâm hakkındaki hüküm bu yüzden istilzam değil sarahattir: paragrafın ilk cümlesi, on dört asır evvelki esasların zamanla değiştiğini ve yerlerine yenilerinin konduğunu kitabın kendi sesiyle söyler; "Bunlar dahi (…) değişmeğe mahkûmdurlar" cümlesi bunu yeni kanunlara da teşmil eder ve iki okumada da — "bunlar da", "bunlar bile" — eski esasların ebedî olmadığı varsayılır. s. 118 aynı hükmü Peygamber'in şahsına taşır: ıslah gerektiğinde "kendini hiçbir şeyle bağlı görmemiştir" (Alıntı-44). Mansus ile içtihadî ayrımı yapılmaz. Kur'an'da ise Peygamber, Kur'an'ı "kendiliğinden değiştirmesinin olacak şey olmadığını" söyler (Ayet-34); Rabbin kelimesi "tamdır" ve "onun kelimelerini değiştirebilecek yoktur" (Ayet-35). Hükmün değişmesi zamanın ve cemiyetin değil, vahyin işidir.