Tarih I — sayfa 21

Bu uzak zamanlarda, insan kendisi ve muhiti hakkında ne düşünüyordu. İnsan, evvelâ ancak havassına doğrudan doğruya temas eden şeylerle alâkadar oluyordu. İptidaî insan, nereden geldiğini, niçin yaşadığını hiç düşünmek ihtiyacını hissetmiyordu. İptidaî insan, hemen adeta her şeyden korkuyordu; şüphesiz bu korktuğu şeyleri rüyasında da görüyordu. Bunlarda birtakım kudretler tasavvur ediyor ve bu kudretleri tatmine gayret eyliyordu. Canlı ve cansız şeyler arasında sarih bir tefrik yapamıyordu. Meselâ, cansız bile olsa herhangi bir şey kendisini yaralayınca, ona ayağile vuruyordu. Bir nehir fazlalaşır veya taşarsa, kendisine hasım olduğuna zahip oluyordu. Bu insanlar henüz Güneşe, Aya, yıldızlara veyahut ağaçlara ehemmiyet vermeye ve dikkatle bakmağa başlamamışlardı. Bu insanlarda henüz dinî fikir ve kanaatten eser yoktu. Onlar kendi rüyalarile teheyyüce geliyorlardı. Uyanık iken gördükleri hakikî şekillerle rüyalarda gördükleri şekillerin karışmasından garip bir vuzuhsuzluk husule geliyordu. Faraza, ölülerini gömmelerinden ve yanlarına erzak ve silâh bırakmalarından, bu insanların müstakbel bir hayata inandıkları neticesi çıkarılacağı gibi, ölenlerin hakikatte ölmediklerini zannettiklerine de hükmetmek mümkündür. Ölüleri rüyada görmeleri bu son fikri takviye ediyordu. Bu fikir, ölüleri bir nevi cadı haline sokuyor ve onları uzaklaştırmak, gazaplarını tahrik etmemek çarelerine tevessülü mucip oluyordu. DİNDE ATANIN MEVKİİ VE TESİRİ İptidaî insanların atadan korktukları anlaşılıyor. Çocuklar bu ata korkusu içinde büyüyordu. Öldükten sora bile onu hoşnut etmeğe çalışıyorlardı. Zaten atanın, yani reisin öldüğünden kat'î bir surette emin olunamıyordu. Ata korkusu yavaş yavaş anlaşılmaz bir surette "kabile allahı" korkusuna intikal etti. Dimağları bu düşünceyi geçmiyen insanlar, kâinatı da aile çerçevesi içinde gördü. İnsanlarda ata korkusu tehlikeli hayvanlara karşı olan korku ile karıştı. Bu suretle Allah mefhumunun başlangıç hali olan "ulvileştirilmiş ata" ya, temsilî olarak, muhtelif hayvanlara ait şekiller verildi.