Tarih II — sayfa 242

Ekseriya Çağatay İmparatorluğu ismile zikTÜRKİSTAN İMPA- redilen bu Türkistan (Türkeli) İmparatorluGATA^SÜLÂLESi" ğ u n u n kuruluşu Çagatayın vefatından epeyce soradır. Çünkü Cengiz tarafından Çagataya verilmiş olan saha, hiçbir zaman müstakil olarak Çağatay tarafından idare edilmedi : İli vadisine kadar bütün bu sahada eskidenberi mevcut sülâleler yerlerinde bırakılmıştı; Çagataya ait olan Maveraünnehir, Hocentte oturan Mahmut Yalavaç ve sora oğlu Mesut Bey tarafından Büyük Kaan namına idare ediliyordu. Çağatay Ulusunun ilk Hanı Kara Hulâgû dur. Büyük Kaan Küyük, ona veliaht olarak Çagatayın oğlu Yisu-Mengü yi tayin etmişti. Lâkin Türk-Moğol İmparatorluğunun dahilî vahdetini bozmakla neticelenen uzun cidallerden sora, Çagatayın torunu Algu bütün Ortaasyayı, hatta Harzem ve Afganistan sahalarım ele geçirmeğe ve Çağatay ailesine müstakil bir Ortaasya Devleti teminine muvaffak oldu. Vefatından sora (1265-1266) hakimiyet Oktay sülâlesinden Kaydu ya ve vefatile oğlu Çapara geçtise de 1306-1307 de yine Çağatay Prenslerinden Duva hakimiyeti eline aldı ve Çağatay İmparatorluğunun asıl müessisi oldu. O sırada prensler arasındaki daimî harpler, Büyük TürkMoğol İmparatorluğunun ilk devrindeki iktisadî inkişafı, ticarî münasebetleri bozmuştu; denize hiçbir mahreci olmıyan Çağatay Devleti bundan çok müteessir oluyordu. Duva buna çare olmak üzere Cengizoğulları arasında umumî bir sulh yapmak istedise de muvaffak olamadı. Oğlu, İsenboğa zamanında Büyük Kaanın ordusu Ortaasyayı istilâ ve tahrip etti. 1326 da tahta geçen Tarmaşirin İslâmiyeti kabul ederek Alâeddin lâkabını aldı. Cengiz Yasasını bozduğu için kendisine isyan eden şark taraflarındaki kabileler sebebile oraları kendi haline bıraktı. Onun islâmcılık siyaseti, Maveraünnehir ile diğer islâm memleketleri arasındaki ticarî münasebetleri tekrar kuvvetlendirdi. Fakat ölümünden sora, İmparatorluk merkezinin tekrar İli vadisine nakledildiğini ve hıristiyanlara karşı tekrar müsaadelerde bulunulduğunu görüyoruz; ancak bu aksülâmel çok devam etmedi. Kazan Han zamanında Buhara ülkesinde Nesef (Karşı) tekrar hükümet merkezi oldu; ve islâm tesiri arttı. 1346-1347 den itibaren hanlarla türk kumandanları arasında başlıyan müte