Tarih II — sayfa 240

Cengiz çok buyuk bir devlet adamı ıdı(Res.59). CENGIZIN F U T U - . , , . . , , HATI z a m a n d a sağlam bir idare kurmıya ve inzibatı çok kuvvetli bir ordu vücuda getirmiye muvaffak oldu; Uygurlardan, müslüman Türklerden ve Çinlilerden her türlü harp levazımı ve muallimler getirtti. Eyice hazırlandıktan sora Çinin garp hudutlarındaki Tangut - Çinlilerin tabirile Hi - ya yahut Si-hi-ya - Devletile harbe girişerek galip geldi (1207). Sora o sırada dahilî işleri çok karışmış olan Şimalî Çindeki Kin İmparatorluğile şiddetli bir mücadeleye girişti (1211), ve uzun harplerden sora payitaht olan Pekini de zaptetti (1216). Şarktaki bu zaferlerden sora, sıra garba gelmişti: Bugünkü Çin Türkelindeki Uygur Hükümdarı 1209 da, Yedisu şimalindeki müslüman Karluk Hükümdarı Aslan Han da 1211 de Cengizi metbu olarak tanımışlardı. Karahataların son Hükümdarı Küçlük, Cengiz orduları karşısında mağlûp olarak katledildi (1218). Harzemşah Kutbeddin (Alâeddin) Mehmedin yanlış siyaseti, Cengizi garp istilâsına şevketti; Cengiz orduları yalnız Harzemşahlar İmparatorluğunu yıkmakla iktifa etmediler; istilâlarını daha çok uzak sahalara kadar ilerlettiler. Moğolistanda oturarak şark ve garptaki PARATCHtLUĞ^u" İ s t İ l â h a r e k e t l e r i n i i d a r e e d e n Cengiz öldüNUN BÜYÜMESİ VE ğ ü s ı r a d a (1227) türk-moğol orduları her PARÇALANMASI tarafta fütuhata devam ediyorlar, İmparatorluk hududunu genişletiyorlardı (Harita. 36). Cengiz hayatta iken çocuklarına muayyen sahalar ayırmıştı:Şarkî ve GarbîTürkeli ile Şarkî İran, İli ırmağı üzerinde Elmalıkta oturan Çağatay a verilmişti; bugünkü Ukrayna dan Aral gölüne kadar uzanan büyük Kıpçak sahası babasından evel ölmüş olan Cucinin çocuklarına aitti; Tarbagatay ve İmil sahaları Oktay a (Ögödey) aitti; diğer kardeşlerin en küçüğü olan Tuluy, an'ane mucibince Karakurum da (Res. 60) Cengize niyabet ediyordu. 1229 da toplanan Kurultayın Kaan intihap ettiği Oktay zamanında Çinde Kin İmparatorluğu ortadan kaldırıldı: Celâleddin Harzemşah gailesi izale edildi; Gürcüstan ve Kafkasya zaptolundu. Batu kumandasındaki kuvvetler Ural dağlarile Kırım arasındaki dağınık türk şubelerini hakimiyetleri altına aldılar; Ruslar mağlûp edildi ve Moskova ile Kiyef yakıldı. Polonyayi ve Macaristanı istilâ eden türk - moğol orduları Viyana kapılarına kadar geldilerse de, Oktayın