Tarih II — sayfa 8

görülen Romalı askerlerin yerine, ucuz hizmet eden muhacir kavimlerin askerlik işlerinde kullanılmaları düşünüldü, ve bu yabancı kavimlerin reislerile mukaveleler yapıldı. Bu tedbir, sonunda, Romanın Romalıların elinden çıkarak yabancılara geçmesi neticesine kadar varmıştır. Umumî hizmetlerin ve görülen bütün işlerin ayniyat ile ve bilhassa büyük hizmetlerin büyük arazi tevziatile tediyesi usulü derebeylik sisteminin teessüsüne yol açmıştır. Roma ziraati, Sicilya, Mısır ve Şimalî Afrikanin diğer kısımlarının rekabeti karşısında geriliyordu. Diğer taraftan akın halinde memlekete gelen esir kafilelerinin zanaat işlerinde kullanılmaları, asıl Romalı zanaat sahiplerinin işsiz kalmalarına ve geçim darlığına uğramalarına sebep oluyordu. Esirlerin zanaat işlerindeki acemiliği, çalışmadıkları zamanlarda dahi karınlarının doyurulması mecburiyeti gibi mahzurlar sebebile soraları bu usulden vazgeçildi. Şehirlerde ekmek ve diğer hamur işleri yenilir, et olarak domuz ve keçi etleri istihlâk olunurdu. Yiyecek ihtiyacının pek basit şekillerde tatmin edilmesi itibarile gıda maddeleri ticareti çok dardı. Giyecek ticareti de azdı. Halkın giyinişi gayet sade idi. Yalnız yüksek tabaka aileleri, dünyanın her tarafından getirilen en kıymetli ziynet eşyalarını kullanmağa düşkündü. Orta halli sınıf gayet azlık olup, umumiyet derin bir fıkaralık içinde idi. Roma doymak bilmez bir sülük gibi eyaletlerin kanını emerek yaşıyordu. Roma İmparatorluğunda sanayi hayatı yok gibi olduğundan ihracat pek az, ithalât ise ziynet eşyası ve kıymettar kumaşlarla ıtriyata münhasır gibi idi. Bu kısım eşyaya iptilâ gittikçe arttığından imparatorluğun altınları şarka ve uzakşarka akıp gidiyordu. Büyük mikyasta ithalât ve ihracat hareketlerinin azlığı, denizciliğin inkişafına set çekiyordu. Hiçbir devirde Romanın ticarî bir siyaseti olmamıştır. Romalıların ticarete rağbetsizliği dolayısile bu iş Suriyelilerin ve Yahudilerin inhisarına geçmiştir. Gemi seferleri de Yunanlılarla İlliryalıların ve Mısırlıların elinde kalmıştır. Ziraat çok inkişaf etmiş değildi. Roma, zahiresini Şimalî Afrika ve Sicilyadan çekiyordu. Romanın bütün servetini eriten, bilhassa murabahacılık olmuştur. Büyükler açık bir soygunculuk mahiyetinde mu