Tarih II — sayfa 7

zamanlarda da, ezilerek çekilmek mecburiyeti karşısında bulundu. İşte hıristiyanlıkla islâmlığın en barız farkı bu noktadadır. İslâmlıkta dinle beraber bir hukuk, bir siyaset te vardı. İncilin bu esaslardan mahrum olduğunu söylerken şunu da söylemeliyiz ki islâmlığın inhitatında, yeni hayat şartlarına uyamamasında bu esasların değişmez iman şartları sırasına sokulmuş olmasının büyük tesiri görülmüştür. ROMA ÂLEMİNİN İKTİSADÎ İNHİTATI Roma âleminde iktisadî buhran, III. asırdan hatta II. asır ortalarından başlar. Bu buhranın birçok siyasî ve içtimaî neticeleri olmuştur. Jül Sezar, altın ve gümüş para bastırmıştı. Neronla Septim Sever ve Antonin paraların altın ve gümüş nispetlerini eksilttiler. Bu teşebbüsler bunların zamanlarında kıymetli madenlerin azalmış olduğuna delil tutulabilir. Eksiklik nispeti III üncü asra doğru o kadar arttı ki, paralar ancak kanun ve hükümet zorile sürülebilir oldu. Diyoklesiyen, Oreliyen ve nihayet Kostantinin gerek para ve gerek yiyecek kıymetleri üzerinde aldıkları tedbirler de kâfi gelmedi. Para gittikçe ortadan çekildi; hükümet, vergileri ekseriya ayniyat ile tahsile mecbur kaldı. Fakat bu şekil, çok büyük yolsuzluklara ve irtikâplara yol açtı. Vergi olarak halktan toplanan mallar, devlet ambarlarına gelinciye kadar üçte iki derecesinde zarara uğruyor; bunları muayyen merkezlere getirip teslim etmek mecburiyetinde bulunan mükellefler çektikleri zahmetten başka hem mal hem vakit kaybetmiş oluyorlardı. Bir aralık Valantiniyen'in, emlâk ve arazi sahiplerinin kiracılardan para yerine ayniyat almalarını mecburî kılan bir emirnamesile bu sistem çok umumî şekle girdi. Devlet memurları, doktorlar, mimarlar, muallimler ve hatta askerler maaş ve ücret yerine mal almağa başladılar. Bazı yüksek devlet memurlarının tahsisatlarını halktan mal olarak doğrudan doğruya tahsile kalkıştıkları bile görüldü. Bu haller halkı ezdiBir müddet sora devlet hazinesi memurların, mütekaitlerin aylıklarını veremiyecek derecede boşaldı. Devletin gittikçe düşen malî kudretine nispetle ücretleri çok yüksek