Tarih II — sayfa tarama 22r

ESKİZAMANDAN ORTAZAMANA GİRERKEN rabahacılık yaparak halkı eziyorlardı. Birçok şekillerde banka müesseseleri bulunmakla beraber, kredinin çok ağır faizlere bağlı olması sâyi, emeği mahkûm ediyordu. Murabaha ile büyük servetler edinenlerin sefahet yolunda çılgınca israf ettikleri paralar hep Romadan dışarı akıyordu. Bütün bu haller sıra ile : piyasada paranın azalması, para halitasının altın ve gümüş nispeti zararına değiştirilmesi, umumî sefalet, siyası teşevvüşler, dahilî harpler, yabancıların istilâsı gibi neticelere varmıştır. III. asır sonlarına doğru Roma Devleti, serveti kâmilen battığı halde evinde hâlâ eski zenginlik zamanlarının debdebesini idame etmek istiyen emlâk sahiplerini andırıyordu. Gittikçe ilerliyen ahlâk çürüklüğü son dereceye varmış, III. asırdanberi gittikçe şiddetini arttıran istibdat, Komayı maddî ve manevî sefaletin son hadlerine kadar sürüklemiş ve düşeceği uçurumun kenarına kadar getirmişti. Malî yıkım süratle siyasî yıkıma doğru gidiyordu. IV. asır Roması ne vatandaş doyurabiliyor, ne idare makinesini işletebiliyor, ne de askerini besliyebiliyordu. Yıldan yıla nufus azalıyor, yük gittikçe artıyor, takat ve tahammül ise mütemadiyen eksiliyordu. HÜKÜMET, MALIYE, K o s t a n t i n zamanında hükümet, entrikaUMUMÎ AHLÂK lan > lüzumsuz tevkifleri, elhasıl bütün küçüklüklerile bir saray hükümeti şeklinde ıdı. Herkes saray ve imparator nazarında şüpheli idi; her taraf casuslarla dolmuştu; rüyada görülen hadiselere istinat edilerek birçok adamların tevkif ve en ağır cezalarla tecziye edildikleri bile görülmüştü. Vergiler ağırdı. Tahsil ve cibayetinde müthiş zulümler işkenceler ve nihayetsiz irtikâplar yapılıyordu. Vergi zamanı' gelince bütün ahaliyi matem kaplıyordu. Tahsildarın zulmünden kurtulmak için anaların çocuklarını sattıkları, babaların kızlarım fuhşa sürükledikleri görülüyordu. Bütün 'bu şiddetlerle toplanan paradan pek az bir kısmı hazineye giriyor herkes muktedir olabildiği kadar çalıyordu. Dairelere iş takibine gidenlerin ellerinde hediyelerile gitmeleri kaide haline gelmişti. İhbarcılık, münafıklık müthiş bir yara halinde işliyordu; bunu san'at, meslek, maişet vasıtası edinmiş bir sınıf insan türemişti. Kostantin, bunun önüne geçmek