Tarih I — sayfa 330

330 TARIH 7. İMPARATORLUK DEVRİNİN REJİMİ VE MEDENİYETİ İmparatorlar, mutlak bir salâhiyeti haizdi. İDARE USULÜ Arzularmı ve emirlerini bildiren yazılar, kanun kuvvetini haizdi. Ordunun başkumandanı idi. Harp ve sulh kararını o verirdi. Hazine emrinde idi. Doğrudan doğruya emrinde vilâyetler vardı. İdaresi Senatoya tâbi olan vilâyetleri de kontrol ederdi. Dine ve ayinlere hâkimdi. İdare, mutlak hükümdarlık idi. İmparator taç taşırdı. Ölümden sora Allah diye ilân edilirdi. Senato, zâhirde bütün bu kudret ve salâhiyetlere iştirak ederdi. Fakat hakikatte imparatorun müsaadesi olmadan hiçbir karar veremezdi. Terrör senatörleri tamamen yıldırmıştı. İmparatorlar daha ziyade, yanlarında itimat ettikleri adamlarla istişare ederlerdi. Hadriyen devrinde bu müşavirlerin teşkil ettikleri heyet birtakım şubelere ayrılırdı. Bugünkü nezaretler gibi. Bütün memurlar ve idare makinesi bunlara ve dolayisile İmparatora tâbi idi. Vilâyetler merkezden emir alırdı. Şu muhakkak ki imparatorluk devrinde, bütün imparatorluğun idaresi merkezleştirilmişti. Eski fütuhat devrinde Romalılar vergi vermezlerdi. Alınan ganimetler, ecnebi memleketlerinde müsadere edilen servetler, masarifi umumiyeyi temine kâfi idi. Fakat, fütuhatın arkası kesilince vergileri ziyadeleştirmek mecburiyeti hasıl oldu. Emlâk, temettü vergileri kondu. Gümrük resmi alınmaya başlandı. Bu hasılat, ya Senatonun hazinesinde veyahut imparatorun hazinesinde toplanırdı. Maamafih, bilâhare yalnız ikincisi kalmıştı. Bütün bu devlet parasının sarfı, imparatorun elinde idi. Halk imparatorun sarfiyatile ve hazineyi tarzı istimalile hiç alâkadar olmuyordu. Para basmak hak ve imtiyazı imparatorun idi. Roma hukuku, uzun bir müddet çok sert olan " On iki levha kanunu „ ndan mülhem idi. Hadriyen tarafından sora neşredilen kanunlar biraz tadil ve tahfif edildi. Bilhassa, babanın aile üzerindeki vâsi salâtıiyeti biraz tahdit edildi. Vatandaşlar arasında müsavat fikir ve telâkkisi gittikçe ilerliyordu. Kanuna biraz daha yumşaklık vermek için büyük hukuk âlimlerinin şerh ve tefsirleri muta oluyordu. Yüksek salâhiyet, imparatorun elinde idi. İmparator bu vazifeyi, ken