Tarih I — sayfa 35

TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 35 tefenninlerini, riyaziyatçılarını Çinde toplamak istedi ve birçoklarını getirtti. İlmin Hanbalık sarayında kazandığı itibar, uygur âlimlerinin oraya taşınmasında şüphesiz amil, ve bu da elbette asıl uygur vatanının ilmî zararına oldu. Türk medeniyeti Kâşgar, Semerkant, Taşkent, Buhara, Konya, İstanbul gibi şehirler arasında en yakın asırlara gelinciye kadar merkez değiştirmekte devam etmedi mi? İslâm ilim ve san'- ati siyasî fırtınalar önünde asırlarca Şamdan Bağdada, Bağdattan Kurtubaya taşınıp durmadı mı ? İşte böylece Ana Türkyurdu medeniyeti de tarihin ilk zamanlanndanberi en mühimmi artıcı kuraklık olduğu görülen sebepler altında yerini değiştirmiştir. Bundan asıl yurtta o zamanlardanberi artık hiçbir medeniyet yaşamamış olduğu neticesini çıkarmağa kalkışmak bittabi doğru olmaz. Ana Türkelinin içinde yapılan arkeoloji taharrileri en kadîm medeniyetin orada aranması lâzımgeleceğini kâfi derecede ispat etmiştir. Hazar şarkında Aşkabat yakınlarında Ano hafriyatının reisi Pumpelly bu medeniyete içinde bulunduğumuz zamandan 11,000 yıl evele giden bir kıdem takdir etmiştir. Araştırılan diğer bütün kadîm medeniyetlerden hiçbirine hiçbir âlim tarafından bu kadar uzun bir kıdem verilmiş değildir. Pumpelly hafriyat için intihap ettiği sahada isabet göstermiyerek gayet küçük ve ehemmiyetsiz bir kasabayı örten toprakları kazmıştır. Tarih ve arkeolojide en iptidaî bilgisi olanlarca malûmdur ki toprağın, ağaçları boğan haris sarmaşıklar gibi kendi içinde gömdüğü ve asırlar zarfında izlerini belirsiz hale getirerek unutturduğu kadîm şehirlerden — hepsinin değilse bile — bir kısmının yerini isabetle tayin ederek bulmak müşküldür. Bununla beraber, kumlarının altı ana medeniyetin yekpare bir metfeni olan Türkistan, ilmin bu isabeti eksik araştırma teşebbüsünü mükâfatsız bırakmamış, Pumpelly nin eline en kıymetli vesikalar vermiştir. Amerikalı âlim bu vesikaları ilmin bitaraf gözüyle tetkik ettikten sora Ana Türkyurdunun bu kısmında neolitik medeniyetin milâttan evel IX uncu, hayvanları ehlileştirmenin VIII inci binde,maden san'atlerinin VI ıncı binde, yani şimdiye kadar madencilikte en kıdemli bulunan Sus tan 1000 yıl evel başladığını ifade ve ilân etmiştir. Türklerin Anayurdu, Morgan'ın da söylediği gibi şimdiye kadar pek az araştırılmış sahalardan biridir. Medeniyet