Tarih II — sayfa 284

Şili Anadolu Valiliği esnasında Anadoluda sükûn ve asayiş temin edildiğinden, ziraat hayatının da tekrar inkişafa başladığı anlaşılıyor. XIV. asırda Anadolunun garp tarafındaki beylikler, Ege kıyılarındaki ticaret şehirlerini ele geçirdikten sora Avrupalılarla iktisadî münasebetlerde bulundular. İzmir ve Ayasluk gibi mühim ticaret merkezlerine malik olan Aydınoğulları, kuvvetli donanmalarile Ege Denizine hâkim oldular; Menteşeoğulları Palatya = Balat, Saruhanoğulları Foça gibi ticaret merkezlerine hâkim oldukları için kuvvetli birer donanma yaparak ticaretlerini himaye ettiler. Adalarla ve İtalyan ticaret şehirlerile bu beylikler iktisadî münasebetler kurarak ticaret faikıyetini artırdılar, ve zenginleştiler. Candaroğulları da Sinopu ve Samsunu zaptettikten sora Karadeniz ticaretinden istifade etmek suretile kuvvetlendiler. Antalya ve Alâiyenin Mısır ve Suriye ile ticareti XIV. asırda kuvvetle devam etti. Bu iskelelerde alınan gümrük resmi, muhtelif devletlerle yapılan mukavelelere göre değişiyordu; Saruhan, Aydın, Menteşeoğulları, ticarî münasebetlerde bulundukları İtalyan şehirlerinde dahi tedavül eden sikkeler bastırdılar. . . XII. asrın son yarısından başlıyarak FIKI^HAYATİ A T Anadoluda fikir ve san'at hayatı kuvvetli bir inkişaf gösterdi; her tarafta medreseler açıldı; Bu devirdeki selçuk sultanları ilmî ve edebî yüksek tahsil görmüş insanlardı; bundan dolayı Anadoludaki fikir ve san'at hareketlerini himaye ve teşvik ettiler; XIII. asırda Anadolunun siyasî ve iktisadî inkişafı, büyük şehirlerde ilim ve san'at hayatını büsbütün kuvvetlendirdi. Cengiz ordularından kaçan birçok türk âlimleri, şairleri, mutasavvifleri Anadoluya gelerek yerleştiler; birçok mühim eserler yazıldı; İslâm tasavvufunun ve acem edebiyatının en maruf simalarından Muhiddini Arabi, Konyalı Sadreddin, Kermanlı Evhadi, Ferganalı Sadeddin, ve bilhassa Mevlâna Celâleddini Rumi, bu devirde Anadoluda büyük şöhret kazanmışlardı. Mesnevisi ve sair eserlerile bütün islâm dünyasında haklı bir şöhret kazanan Mevlâna Celâleddin, halis bir Türk olmakla beraber, eserlerini o zamanın modasına göre farisî yazıyordu ; onun türkçe şiirleri pek azdır. Devlet işlerinde bile arapça ve acemcenin resmî dil olarak kullanıldığı selçuk dev