Tarih II — sayfa 51

devletin umumî reisi olmakla beraber, büyük, ve nüfuzlu kabile reisleri hareketlerinde adeta müstakildirler; civar devletler ve aşiretlerle sulh ve harp yapabilirler. Tukyularda "Tekin, Buyuruk, Yabgu, Tarhan, Tudun, Çur, Şat, Pat (Pit)„ gibi muhtelif unvanlar mevcuttur: Hükümdar ailesine mensup olanlara Şat, Tekin; devletin en büyük memurlarına Buyuruk ; esasen halktan olduğu halde kendilerine asalet unvanı verilenlere Tarhan derlerdi. Garp Türklerinde yazı işlerile mükellef bir de "Tamgacı,, vardı. Her halde Tukyularda oldukça muntazam bir idare teşkilâtı olduğu muhakkaktır. Tukyularda halkın bir kısmı göçebe idi: AvAHLAK VE ADET- c ı h k l a j h a y v a n sürüleri beslemekle geçinirler, deriden çadırlarda otururlardı. Bir kısım halk ise daha ziyade ziraatle iştigal ederler, yazın yaylâlara çıkarlardı. Maamafih Tukyuların birçok şehirleri de vardı. Şehir halkı ticaret ve sanayi ile meşgul olurlardı. Kervancılık, madencilik gibi işlerle meşgul olanlar da vardı. Çinlilerin zıddına olarak elbiselerini sola iliklerler, saçlarını kesmezlerdi. Binicilikte ve silâh kullanmakta pek mahirdiler. Boynuzlardan yayları, keskin kılıçları, ıslık gibi bir ses çıkaran okları vardı. Vücutlarını süslü zırhlarla örterlerdi. Başlıca içkileri kısrak sütünden yaptıkları kımız la darı şarabı idi. Araziyi sulamak için arklar açmakta mahirdiler. Tukyular çok cengâver olmakla beraber, çok ta insaniyetli idiler. Meselâ Asurilerin ve sair bazı cengâver milletlerin zafer kitabelerinde göze çarpan "Kan dökmek ve çok adam öldürmek zevki,, türk kitabelerimde asla mevcut değildi. SANAYİ VE Tukyular, ticaret ve sanayide pek ileri gitTİCARET mişlerdi. Bizans, İran, Çin ve hatta Hint arasındaki ticaret, bunlar zamanında münhasıran Türklerin elinde bulunuyordu. Bilhassa Çin ipeklerinin karadan İran, Hint ve Bizansa nakli, Garp Türklerinin inhisarları altında idi. Türklerin şark ve garp medeniyetlerini yekdiğerile temas ettirmek hususundaki rolleri sayesindedir ki, bugün Japonyanm eski Hariuyi mabedinde İran Sasanilerine ait bazı avani bulunmaktadır. Tukyular, daha Ergenekonda iken madenlerden demir çıkarmakta, demirden muhtelif aletler ve silâhlar yapmakta büyük meharet gösteriyorlardı. İmparatorluğu kurduktan sora