Tarih II — sayfa 48

Şarkî ve Garbî Tukyu Devletlerinin yıkılmasında türk tekin lerini biribirlerine düşüren Çinlilerin entrikaları, Çinli prenseslerin türk saraylarındaki yıkıcı rolleri mühim bir amil olmuştur. ŞARK TUKYULARI f ^ l T ^ ^ T ™ ^ f " T U k y U " DEVLETİNİN İHYA- n a b u e s a r e t ? o k ağır geldi: Çinlilerden Si, (TÜRK KUTLUK r ü t b e l e r , unvanlar, hediyeler alan aristokratDEVLETİ) 1ar, bu vaziyetten memnundular; fakat Çinden gelen her şeyi menfur gören, millî ananelerine sadık olan halk, kurtulmak için fırsat bekliyordu. Nihayet Kutluk Han Çinlileri mağlûp ederek 681 de kendisini Türk Hanı olarak ilâna ve Şarkî Tukyu Devletini tekrar kurmağa muvaffak oldu (Harita. 10); dağınık kabileleri etrafına topladı, mühim zaferler kazandı. 691 de vefatından sora yerine geçen kardeşi Moço (691-716) Çinlilerle, garp Türklerile, Karluklarla Türkeş Türklerile muhtelif harplerinde büyük muvaffakiyetler kazandı. Onun vefatı üzerine Kutluğun oğlu Gültekin kıyam etti. Moçonun çocuklarını öldürdü; kardeşi "Bilge Kağan^ tahta çıkardı. 734 te ölen bu Hanın yerine oğlu iclâs edildi. Sekiz sene hükümet başında bulundu. Dahilî ve haricî birçok karışıklıklar Devleti temelinden sarsıyordu. 7 4 5 te Uygurlar Basmil ve Karluklarla birlikte Şark Tukyu Devletine nihayet verdiler. TUKYULARINUMU-^ k 7 U h De y letİnİ , n A S u y a n l n U m U m î m e d e n İ ' Mî TARİHTEKİ y e t t a n h ı n d e muhım bir mevkii vardır. Şark ROLÜ Tukyuları Orhon abidesi diye maruf eski türk kitabelerini bırakmak suretile türk medeniyeti tarihine büyük bir hizmette bulunmuşlardır. Garp Tukyularına gelince, bunlar coğrafî mevkileri icabı olarak umumî tarihte daha büyük bir rol oynadılar. Yalnız Çinlilerle değil, Sasaniler ve Bizanslılarla da siyasî ve iktisadî münasebetlerde bulundular. İran ve Bizans saraylarına sefaret heyetleri gönderdiler; oralardan da kendilerine heyetler yollandı. Tukyular, VI. asrın ikinci yarısında yalnız Çin İmparatorluğunu değil, İran ve Bizans İmparatorluklarını da titretecek bir kudreti haiz bulunuyorlardı. Bizans İmparatoru Tiberiyüs ( 5 7 8 - 5 8 2 ) ün tahta cülûsunu ihbar ve bir muahede aktetmek üzere garp Yabgusu Tardu nezdine gönderdiği Valantinos adlı elçi, Cenubî Rusya tarikile Tukyular