Tarih II — sayfa 4

ret kaldığının farkına varmışlardı. Ancak siyasî kuvvet milletin elinden büsbütün çıkmış bulunduğu için bu sezişin amelî hiçbir faydası olmamış, memleket yasasız, mefkûresiz: ve gittikçe nizamını kaybeden bir ordu ile, onun ileri sürdüğü imparatorların mahkûmu kalmakta devam etmişti. Bir devletin bu şerait içinde uzun müddet payidar olabilmesi mümkün değildi. Ordu, millet ve memleket bu vaziyet içinde bulunduğu sıralarda Ren ve Tuna yalılarında yabancıların kaynaşması artmağa başlamış, şarkta tehlike büyümüş, Grekler ve Romalılar için uzun zamanlar ağır bir tehlike teşkil etmiş olan kadîm Part monarşisi yıkılarak yerine Erdişir tarafından yeni bir imparatorluk kurulmuştu. 260 tarihinde de Valeriyen Pers Kiralı Sapora esir düşerek öldürülmüştü. Bundan sora Roma İmparatorluğunun paramparça olması neticesine varan ihtilâller başlar. Nihayet muhitte nisbî bir sükûn görünür. Ostrogot 1ar İtalyada, Vizigotlar İspanyada, Frank 1ar Galyada, Vandallar Afrikada yerleşerek kıratlıklar kurarlar. Nihayet İlliryalı imparatorların devamlı gayretleri neticesinde bunlardan Oreliyen zamanında imparatorluğun birliği yeniden vücut bulur (274). IV. ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU DEVLET VE KİLİSE Hıristiyanlık Romada kolay yerleşmemiştir. Gerek eski ilâhlarından ayrılmak istemiyen mutaassıp halkın daimî eza ve cefası, gerek bilhassa Neron ve Diyoklesiyen zamanlarının yıllarca süren katliamları hıristiyanlığın kökleşmesine set çekememişti. Nihayet Kostantin, hıristiyanlık hakkında devamlı bir müsamaha siyaseti güden ve İsa dinine ilk giren imparator oldu (324). Bazı müverrihler Kostantinin hıristiyanlığı kabul ve himayesinde, bunu kendi idaresine müzahir kuvvet haline getirmek istiyen siyasî bir maksat görürler. Kostantinin hıristiyanlık lehine yaptığı en parlak ve gösterişli hareket, İstanbul şehrini kurması olmuştur. Roma âleminin mihverini değiştirmek neticesine varan bu teşebbüs,.