Tarih II — sayfa 2

kavimlerin istilâsından mı, yoksa Ogüstün öldüğü yıldan mı başlatmalı? Bunlardan herhangi birinin ötekine tercihi için sayılabilecek ikna edici sebepler ne olabilir? Bu Ortazaman nerede bitiyor? Şark İmparatorluğunun Türkler tarafından yıkıldığı 1453 temi? Bazı müverrihlerin dediği gibi matbaanın icat edildiği 1440 veya Amerikanın keşfolunduğu 1492 yıllarında mı? Bazı iktisatçılar Ortazamanı X. asırda başlatarak XIII. asırda bitiriyorlar. Bunlara göre şehirlerin ve şehir hayatının inkişafı ve o sayede modern iktisadiyatın doğuşu itibarile XIII. asrın sonu Ortazamanm da sonu sayılmak lâzımgeliyor. Bunlar ve daha sayılabilecek birçok fikir ve nazariyeler büyük bir tarih devrini bir noktada bütün uçlarından bağlamanın ve diğer bir noktadan yepyeni hadiselerle başlatmanın zorluğunu gösterir. Bazı yeni müverrihler islâmlığın, papalığın ve derebeyliklerin birer kuvvet halini aldıkları VIIIinci asrı Ortazamanın başlangıcı tutuyorlar. Bu esasa göre Eskizaman ile Ortazaman arasında mütevassıt bir devre kabul etmek lâzımgeliyor. Uzun zamanlar müverrihler tarihi baştan sona bir kül halinde yazmışlar, esaslı durak noktaları bulmağa lüzum görmemişlerdir. Baş tarafta söylediğimiz gibi, Kristof Kelnerin teklifile bir Ortazaman durağı fikrinin çıkması daha ancak (241) yıllık bir meseledir. Tarihin tedris ve talimi noktasından amelî faydaları görülüp anlaşılmış olmasaydı, Eskizaman ile daha soraki asırlar araşma böyle bir Ortazaman yerleştirmek lüzumu belki de gözden büsbütün kaçacaktı. Tarih, gerçi durmadan akan bir ırmak gibidir; ancak bu ırmağın suları herzaman ve mekânda ayni hız ve kuvvetle akmaz. Bazı asırlar vardır ki, onlarda hadiseler durgun, umumî hayat dalgasız, hususî ve bariz vasıflardan mahrumdur. Böyle asırlarJa tarih, suyunun hareketi, yüzüne bakmakla görülmiyen göllere benzer. Zaman yürümemiş gibi görünür. Meselâ Septim Sever in hatta Diyoklesiyenin muasırları ile Ogüst devrinde yaşayanların zevk, dil, san'at dünya ve hayat hakkındaki telâkki ve bilgileri arasında, arada geçen 3 0 0 yıla rağmen, hemen hiçbir fark yok gibidir. Buna mukabil, bilfarz yine Diyoklesiyen devrinin adamı ile Kıral Dagober in muasırı arasında çok derin farklar vardır.