Tarih II — sayfa 277

Tinden bazıları büyük ehemmiyet kazanan Anadolu Beyliklerine gelince, bunlar da Anadolu Selçuk İmparatorluğunun şubelerinden başka bir şey sayılamaz. Bu itibar ile, Anadolu Türk Devletlerinin siyasî teşkilâtını ve bunlar zamanındaki medenî faaliyetleri umumî surette tetkik etmek daha doğrudur. Anadolu Türk Devletleri, merkeziyetçi olmaktan ziyade feodal bir mahiyette idiler. Devletin başında sultan unvanını taışyan bir hükümdar bulunmakla beraber, hükümdar ailesine mensup ve melik unvanını haiz muhtelif prensler idare ettikleri vilâyetlerde yarı müstakil bir halde yaşıyorlar, kendi şahıslarına bağlı bir ordu besliyorlardı. Ailenin reisi demek olan asıl büyük hükümdar kuvvetli oldukça, devletin vahdeti muhafaza edilebiliyor, meliklerin tayin ve azli onun emrile oluyordu. Saltanat veraseti usulünün muayyen olmaması da, her hükümdarın ölümünden sora büyük karışıklıklara sebep oluyor, haricî düşmanlar bundan istifade ediyorlardı. Fakat bütün bunlara rağmen, bir taraftan iktisadî zaruretler, diğer taraftan Anadolu Türklüğünün manevî birliği, Selçuklar devrinde Anadolu Türklerinin siyasetçe de birleşmelerini intaç etmişti. Bu siyasî birlik, İlhanlıların tahakkümü neticesinde bozulmuş ve XIV. asırda Anadolu muhtelif türk beylikleri arasında parçalanmışsa da, bu hal çok sürmemiş, ve yukarda saydığımız amiller tesirile, Osmanlı İmparatorluğu tarafından tekrar tesis edilmiştir. İDARE TEŞKİLÂTI A n a d o l u Selçuk Devletinin idare teşkilâtı, tamamile büyük Selçuk İmparatorluğundan alınmıştır. Merkezde divan teşkilâtı, devletin idarî, malî, askerî bütün işlerini idare eden muhtelif şubelerden terekküp eder. Divana vezir riyasat eder; hükümdarın vekili mutlakı ve bütün işlerin nâzımı odur. Divana dahil olan diğer büyük memurlar, naip, pervane, çaşnigir, beylerbeyi, emiri meclis, emiri ahur, emiri şikâr, müstevfi, emiri dal, münşii has, emiri ârız, tuğracı gibi devletin büyük ricalidir. Bu unvanlardan bir kısmı saray hizmetlerinden alınmıştır ki, diğer Ortazaman türk devletlerinde de böyledir. Naip, pervane, çaşnigir, beylerbeyi, daha ziyade askerî memurlardır; müstevfi maliye işlerine bakar. Emiri ârız ordunun idarî işlerine bakar; devletin resmî muhaberelerini münşii has idare eder; hükümdarın tuğralı emirnamelerini tanzim etmek tuğracı ya aittir. Naip ve çaşnigir ekseriya ordu kumandanlığı vazi