Tarih I — sayfa 340

340 TARIH 3. HIRİSTİYANLIĞIN ZAFERİ Teodosun devrinden sora, Hıristiyanlık, tamamen galip ve hâkim oldu. Artık devletin resmî dini olmuştu. III üncü asırda muazzam bir kilise teşkilâtı meydana çıkmıştı. Şehirlerdeki reisi ruhanilere evek, vilâyetlerdekine metropoliten^ V « veyahut arşevek denilirdi. Apotrular tarafından tesis edilen büyük kiliselerin reislerine patriyrak (Antakya, Kudüs, İskenderiye kiliseleri gibi), imparatorluğun merkezi olan Romadaki en büyük reise Senpiyer^ halefine Papa denildi. Hıristiyanlar, yavaş yavaş aralarındaki küçük ihtilâfların hallini kiliseye tevdie başladılar. İmparatorlar, bunu teşvik etti. Bu suretle, kilise kararları, hükümet kuvvet ve vasıtasile kabili tenfiz ve icra bir hale geldi, nüfuzu arttı. Maamafih, zamanla, bu dinin salikleri arasında da ihtilâflar ve mücadeleler çıktı. III üncü, IVüncü asırda bilhassa teslis ve İsanm ülûhiyeti hakkında ve V inci asırda, tabiat fevkinde olduğu hakkında münakaşalar açıldı. Bu münakaşalar, tehlikeli karışıklıklara sebep oldu. Bazıları, pers esaslarını da alarak bir nevi yeni din "Ariyanism,, telkin ediyorlardı. Bu mezhebi ortaya çıkaran, İskenderiye rahiplerinden Ariyüs, İsanın Allah olmadığını iddia etti. Bu meslek, süratle birçok taraftarlar buldu. Nihayet hıristiyan rüesası, İznikie (Nicee) de büyük bir içtima yaptılar (M.S. 325). Ariyüsü mahkûm ettiler. Bütün eserlerinin yakılmasını emrettiler. Konstantin, bu içtimaa muzaheret etti. İskenderiye patriği Sen - Atanas, bilhassa bu yeni mezhebe karşı ilmî mücadelelerile iştihar etti. İznik içtimaında, İsanın hakikî Allah olduğu ilân edildi. İstanbulda 381 de yapılan ikinci bir içtimada "Sain-EspHt„ mukaddes ruhun ülûhiyeti tarif olundu. M.S. 451 de Kadıköyde yapılan bir içtimada, İsa, (Allah ve Adam) diye ilân olundu. Bu mücadeleler ve münakaşalar birçok kıymetli ve âlim kilise reisleri "per,, yetiştirdi. Sen-Jan, gibi perler, ilmî kıymetlerile, ahlâk ve hasletlerile, belâgatlerile, eserlerile bu dinin süratle intişarına ve nüfuz ve ehemmiyet kespetmesine saik olmuştur.