Tarih II: Ortazamanlar
Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti — Maarif Vekâleti, İstanbul, 1931
Kaynak tarama: https://kutuphane.ttk.gov.tr/resource?itemId=267295&dkymId=6416
Sayfa işaretleri [[s. N]] biçimindedir ve basılı sayfa numarasını gösterir; alıntı yaparken bu numarayı kullanınız.
======================================================================

[[s. [1s]]]
• • •J a
: - I I
• ' • • -» • : % ¡t : •
H.^' vv-.; - H
S I Ä l
• . í
- • - • -. vv. v-THü«

[[s. [5r]]]
TARİH
II
ORTAZAMANLAR
8 renkli tablo — 46 harita — 113 resim J
X
I S T A N B U L
DEVLET MATBAASI
r ^ -
V c .

[[s. [6v]]]
Maarif Vekâleti Milli Talim ve Terbiye Dairesinin 281 111 1931
tarih ve 2847 numaralı emrile 25000 nüsha tabedilmiştir.

[[s. [7v]]]
Uygur medeniyeti eserlerinden:
I . TURFAN CİVARINDA BEZEICLİK MANASTIRI
DUVAR RESIMLRINDEN BIR PARÇA.

[[s. [7r]]]
MUKADDİME
Son yıllara gelinceye kadar "Türk Tarihi,, memleketimizde en az tetkik edilmiş mevzulardan biri halinde idi.
1000 yıldan fazla süren islâmlık - Hıristiyanlık davalarının doğurduğu husumet duygusile mutaassıp müverrihler
bu davalarda asırlarca islâmlığın pişdarlığmı yapan Türklerin tarihini kan ve ateş maceralarından ibaret göstermeğe
savaştılar. Türk ve islâm müverrihler de Türklüğü ve Türk
medeniyetini islâmlık ve islâm medeniyeti ile kaynaştırdılar;
islâmlığa takaddüm eden binlerce yıla ait devreleri unutturmayı ümmetçilik siyasetinin icabı ve din gayreti vecibesi
bildiler. Daha yakın zamanlarda Osmanlı İmparatorluğuna
dahil bütün unsurlardan tek bir milliyet yaratmak hayalini
güden osmalılık cereyanı da, Türk adının anılmaması,
millî tarihin yalnız ihmal değil, hatta yazılmış olduğu sayıfalardan kazınıp silinmesi yolunda üçüncü bir amil halinde
diğerlerine eklendi.
Bütün bu menfi cereyanlar, tabiî olarak, mektep programları ve mektep kitapları üzerinde dahi tesir gösterdi ve
Türklüğün, çadır, aşiret, at, silâh ve muharebe mefhumlarile
müradif tutulması an'anesi mektep kitaplarımıza kadar girdi.
Türk Tarihinin, inkâr edilmiş ve unutturulmuş simasını
ve mahiyetini, bütün hakikatlerile meydana çıkarabilmek
için çalışmakta olan Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti bir kısım
azasını tarih tedrisatındaki bu boşluğu doldurabilecek bir
kitap hazırlamağa memur etti.
En yeni eserlere ve Anadolu, Mısır, Mezopotamya, Ortaasya, Şimalî Hint, Şimalî Çin ve Cenubî Sibirde hergün daha
ileri götürülmekte olan arkeolojik tetkiklere istinat etmekle
beraber mevzuun genişliği, zamanın darlığı yanında, önü

[[s. VI]]
müzdeki ders yılına yetiştirilmesi zaruretinin de hâkim bulunması ilcasile, bu küçük eserin ihtiyaca tam ve mükemmel şekilde tekabül edeceği iddia olunamaz. Noksanları, ilerde, yeni basılışlarda tamamlanacaktır. Kitabın ihtiva ettiği
mevzular etrafında daha fazla malûmat edinmek istiyenler
ayni heyetin pek yakında bastırılmak üzere hazırladığı
Umumî Türk Tarihinin Ana Hatları hakkındaki esere müracaat
edebilirler.
Cemiyet, dört kitap halinde hazırlamış olduğu bu küçük
eseri, mekteplerde okutulmasını kabul eden Türkiye Cümhuriyeti Maarif Vekâletine hediye etmiştir.
Cemiyet, Maarif Vekâleti Neşriyat Müdürü Faik Reşit ve
Devlet Matbaası Müdürü Hamdi Emin Beylere kitapların
basılışmdaki kıymetli yardımları için teşekkürü vecibe bilir.

[[s. [8r]]]
KİTABIN HAZIRLANMASINDA ÇALIŞANLAR
M. Tevfik Bey
Riyaseticümhur Umumî Kâtibi ve Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti Reisi
Samih Rifat Bey
Çanakkale Meb'usu ve T. T. T. C. Reis Vekili
Akçuraoğlu Yusuf Bey
İstanbul Meb usu, Ankara Hukuk Mektebi Siyasî Tarih Profesörü ve T. T. T. C. Reis Vekili
Dr. Reşit Galip Bey
Aydın Meb'usu ve T. T. T. C. Umumî Kâtibi
Hasan Cemil Bey
Balıkesir Meb'usu ve T. T. T. C. Azası
Afet Hanımefendi
Musiki Muallim Mektebi Tarih ve Medenî Bilgiler Muallimi ve T. T. T. C. Azası
Baki Bey
Erkânıharbiye Miralayı, Büyük Erkânıharbiye Harp Tarihi İkinci Şube Müdürü
İsmail Hakkı Bey
Balıkesir Meb'usu ve T. T. T. C. Azası
Reşit Saffet Bey
Kocaeli Meb'usu ve T. T. T. C. Azası

[[s. VIII]]
Sadri Maksudi Bey
Şarkî Karahisar Meb'usu, Ankara Hukuk Mektebi Profesörlerinden ve T. T. T. C. Azası
Şemseddin Bey
Sivas Meb'usu ve İstanbul Darülfünunu Türk Tarihi Sabık Profesörü ve T. T. T. C. Azası
Şemsi Bey
Miralay, Harita Umum Müdürlüğü Harita Şubesi Müdürü
Yusuf Ziya Bey
Eskişehir Meb'usu, İstanbul Darülfünunu Hukuk Tarihi Sabık Profesörü ve T. T. T. C. Azası

[[s. [9r]]]
IÇINDEKILER
- ESKİZAMANDAN ORTAZAMANA GİRERKEN 1-20
A. Roma âlemi 1 - 1 3
III. ASIRDAKİ SİYASÎ BUHRAN, S. 3.
IV. ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU, DEVLET
VE KİLİSE, S. 4.
Devlet ve kilise arasındaki münasebetler, S. 5.
ROMA ÂLEMİNİN İKTİSADÎ İNHİTATI, S. 7.
Hükümet, maliye, umumî ahlâk, S. 9.
GARBÎ ROMA İMPARATORLUĞUNUN İNHİDAMINDAN SORA ROMA ÂLEMİ, S. 10.
Papalık ve dinî hayat, S. 11. — Cemiyet hayatı, S. 13.
B. Müstakil Gol ve Roma Golü 1 4 - 1 8
1. MÜSTAKİL GOL, S. 14. - Memleket, S. 14. - İlk
ahali, S. 14. — Ligürler ve İberler, S. 15. — Gollüler
istilâsı, S. 16. — Gollülerin içtimaî ve siyasî hayatları,
S. 16. — Gollülerin dini, S. 17.
2. ROMA GALYASI, S. 17. - Germenler ve Roma, :.Y
S. 17.—Golde hıristiyanlık, S. 18.
C. Germenler 1 8 - 2 0
Romalılara göre Germanya, S. 18. — Germenlerin ahlâkları, S. 19. — Germenlerin siyasî teşkilâtları ve dinleri, S. 19.
- ALANLAR VE AVRUPAYI İSTİLÂLARI 21-22
- AVRUPADA TÜRK - HUN İMPARATORLUĞU 23-28
Garbı Hun Devleti, S. 23. — Garba yürüyüş, fc. 23. —
Avrupa kavimlerinin karışması, S. 23. — Attilâdan

[[s. X]]
evel idare, S. 24. — Bizans ve Roma ile münasebet,
S. 24. — Attilâ ve büyük plânı, S. 24. — Margüs Muahedesi, S. 25. — Attilânm icraatı, S. 26. — Orlean
seferi, S. 26. — Roma üzerine hareket, S. 27. — Attilânm vasıfları, S. 27. — Attilâdan sora Hun Devleti,
S. 27. — Medeniyet, S. 27. — Askerlik san'ati, S. 28.
IV - ASYADA AKHUNLAR DEVLETİ . . . 29-30
Devlet kurdukları mıntaka, S. 29. — Siyaset ve nüfuz,
S. 29. — İnkıraz, S. 29. — Pencapta Akhunlar, S. 30.
V — BEŞİNCİ ASIRDA AVRUPA . . . . . 31-37
KAVİMLER MUHACERETİ, S. 31. - Garp Germenleri : Alamanlar, Franklar, Saksonlar, S. 31. — Şark
Germenleri: Şark ve garp Gotları,S. 32.— Vizigotlar
(Garp Gotları), S. 32. — Britanyanın Angıl ve Saksonlar tarafından fethi, S. 33.— Burguntlular ve Frankların Gole girişleri, S. 34. — Merovenj sülâlesinin
sukutu, S. 35. — Frankların ahlâkları, S. 35.— İspanyada ve Afrikada Vandallar, S. 35. — Ostrogotlar,
Odoakır - Garbi Roma İmparatorluğunun yıkılması,
S. 36.
VI — AVAR İMPARATORLUĞU 38-39
Avar İmparatorluğunun teessüsü, S. 38. — İslavlar ve
Bizanslılar ile münasebet, S. 38. — Avar Devletinin
inkırazı ve bugünkü bakiyesi, S. 38. — Medeniyetleri, S. 39.
VII - VI. ASIRDA ŞARKÎ ROMA İMPARATORLUĞU 40-45
BİZANS, S. 40. — Garbı Roma, S. 40. — Din ihtilâfları, S. 41. — Jüstiniyen (527 - 565), S. 42. — Hipodrom, S. 42. — VI. Asırda Bizans medeniyeti, S. 43. —
Jüstiniyenin plânı, S. 43. — Garpta taarruz, S. 43. —
Şarkta müdafaa, S. 44. — Jüstiniyenden sora imparatorluğun gerilemesi, S. 44.
V I I I - A S Y A D A TÜRK (TUKYU) İMPARATORLUĞU 46-53
Tukyu Devletinin kuruluşu, S. 4 6 — Devletin büyümesi, S. 46. — Şark ve Garp Tukyuları, S. 47. —

[[s. XI]]
Devletin inkırazı, S. 47. — Şark Tukyuları Devletinin ihyası (Türk Kutluk Devleti), S. 48. — Tukyuların
umumî tarihteki rolü, S. 48. —Medeniyet: Tukyuların dini, S. 50. —Tukyularda devlet teşkilâtı, S. 50- —
Ahlâk ve âdetleri, S. 51. — Sanayi ve ticaret, S. 51. —
Orhon kitabeleri, S. 52.
IX - TÜRKEŞ DEVLETİ 54-56
Türkeşler ve Uçele Hanedanı, S. 54. — Sulu Kağan
(718-737), S. 55 — Türkeşlerin siyasî hakimiyetlerinin sonu, S. 55.
X — KARLUK DEVLETİ 57-58
Karluklar, S. 57. — Karluk Devleti, S. 57.
XI — UYGUR DEVLETİ 59-61
Uygurlar, S. 59. — Kırgızlar ve Uygurların cenuba
muhaceretleri, S. 59. — Uygurlar arasında Buda ve
Mani dinleri, S. 59. — Şarkî Türkelinde Uygur medeniyeti, S. 60. — Uygur alfabesi ve Uygur edebiyatı, S. 61.
XII - GARBÎ ASYA VE ŞARKÎ AVRUPA
TÜRK DEVLETLERİ 62-75
A. Hazar Devleti (602 -1016) 63-65
Hudut, mühim şehirleri, S. 63. — İran ve Bizansla
münasebet, S. 63. — Islâmlarla münasebet, S. 63. —
Ruslarla münasebet, S. 64. — Medeniyetleri, S. 64. —
Sonu, S. 65.
B. Bulgar Devleti 65*69
Mıntaka, merkez islâm âlemile temas, S. 65. — Ne
vakte kadar devam etti, S. 65. —Medeniyetleri, S. 65.
Garbî Bulgar Devleti, Tuna Bulgarları, S. 66. — Tuna
Bulgarlarının medeniyetleri, S. 67. — Eski Bulgar kitabesi: Madara kitabesi, S. 68.
C. Macarlar 69-71
Menşeleri ve garba hareketleri, S. 69. — Macaristanda
yerleşmeleri, S. 70.
D. Peçenekler 71-73
Peçeneklerin garba hareketleri, S. 71. — Balkanlara

[[s. XII]]
ve Bizansa akınları, S. 72. - Akıbetleri, S. 72. — Kabarlar ve Çerkezler, S.72.
E. Oğuzlar 73
Oğuzların garba hareketi, S. 73.
F. Kumanlar 73-75
Kumanlarm (Kıpçaklar) garba hareketi, S. 73. — Kumanların şarkî Avrupa memleketlerine akınları, S. 74.—
Akıbetleri, S. 74. — Netice, S. 75.
X I I I - V . ASIRDAN SORA AVRUPA YA ŞARKTAN GELEN YENİ İSTİLÂLAR. . . . 76-78
İSLAVLAR, LOMBARTLAR VE ANGILO-SAKSONLAR v. s., S. 76. — Lombartlar, S. 7 6 . — Angılo-Saksonlar Britanya adasında, S. 76. - İslavlar Tuna vadilerinde, S. 77. — Papalık ve istilâcılar, S. 77.
X I V - İSLÂM TARİHİ 79-184
A. İslâm dini Arabistanda kuruldu 79-86
Memleket, S. 79. — Araplar, ahlâk ve âdetleri, S. 80. —
İslâmiyetten evel Arap devletleri, S. 80. — İslâmiyetten evel Arabistanm dinî vaziyeti, S. 84. — Kâbe ve
sair mabetler ve kâhinler, S. 84. — Lisan ve edebiyat, S. 86.
B. İslâmiyetin zuhûru esnasında komşu devletlerin vaziyeti . 86-93
İran, S. 86. — Bizans, S. 87. — Mısır, S. 8 8 . — Muhammet ve hayatı, S. 88. — Muhammedin daveti, S. 89. —
Kuran ve vahiy, S. 90. — İlk vahiy, S. 91. — Muhammet Medinede, S. 93.
C. Muhammedin belübaşlı seferleri 94-118
Bedir muharebesi (624), S. 94. — Uhut muharebesi,
S. 95. — Kureyşlilerin Muhammet tarafından takibi,
S. 99. —Uhut muharebesinden sora, S. 100. — Medine
muhasarası, Hendek, S. 100. — Medine muhasarasında hıyanet eden Yahudileri tenkil, S. 102. — Yıllık
haç, S. 102. — Hudeybiye musalâhası, S. 103. — Hayber seferi, S. 105. —Mekkenin zaptı, S. 106. — Huneyn
muharebesi, S 108. —Taif seferi ve muhasarası, S.109.
Tebük seferi, S. 109. — Halit bin Velidin Yemene seferi, S. 111. — Arabistanda islâmiyet aleyhinde ilk kıyamlar - Müseyleme, S. 111. —Veda haccı ve Muham

[[s. XIII]]
medin ölümü, S. 112. — Muhammedin ölümü ( 8 Haziran 632), S. 112. — Ebubekirin intihabı ( 8 - 9 Haziran 632), S. 113. — Ebubekirin hilâfete intihabının
ertesi günü, S. 116. — Halifeliğin hakikî mahiyeti,
S. 116.
D. Hulefairaşidin devri 118-125
Ebubekir (632-634), S. 119. — Kuranın ilk toplanması, S. 119. — Ömer (634-644), S. 120. — Iran seferi, S.
120. - Mısırın zaptı, S. 120. — Osman (644-656), S.
121.— Dahilî isyanlar, S. 121. — Ali ( 6 5 6 - 6 6 1 ) , S. 122.
Sıffin muharebesi, S. 122.— Hariciler ve Alinin öldürülmesi, S. 123. — Arapların İran, Şarkî Roma, Türk
medeniyetleri ile temaslarının ilk devreleri, S. 124.—
Siyasî ve içtimaî teşkilât, S. 124.
E. Emevî Saltanatı 125-149
Muaviye zamanı (660-680), S. 125. — Yezit zamanı,
Hüseyin (680-683), S. 126. — Mervan zamanı (683685), S. 126.— Abdülmelik zamanı (685-705), S. 127. —
Abdülmeliğin halefleri S. 128. — Emeviler devrinde
Şimalî Afrikada müşküllerinyenilmesi, İspanyanın fethi, S. 130. - İspanyanın fethi, S. 133. - Türk ispanyada,
S. 133. - Kadis muharebesi, S. 134. — Abdürrahmanül
Gafiki (729), S. 138. — İspanyada fena idare, S. 140. —
Türk-Arap mücadelesi, S. 111. - Arap taarruzuna uğrayan Türk medeniyeti, S. 141. — Abdülmelik zamanında başlıyan mücadele, S. 143. - Arapların Türkler
aleyhinde tatbik ettiği siyaset, S. 146. - Emevî saltanatım yıkan fırkalar, Arap olmıyanların fırkası (şuubiye), S. 147. — Emevî saltanatının yıkılması, S. 148.
F. Abbasiler 149-167
İlk halifeler, S. 149. - Harun Reşit (789-809), S. 150.
Harun Reşidin oğulları: Emin, Memun, Mutasım,
S. ı s ı . _ Abbasî devletinin sukutu, S. 151. — Abbasî
halifelerinin ortadan kaldırılması, S. 152. — Abbasiler devrinde Türkler ve Türklerin müslüman
olmaları, S. 154. — Abbasî devrinde islâm medeniyeti ve bu medeniyette Türklerin tesiri, S. 1 6 3 — Emevî ve Abbasî devirlerinin idare tarzı, S. 165. — İçtimaî
hayât, S. 166.
G. İspanyada Endülüs İslâm Devleti (756-1031)167-184
Abdürrahmanın memleketi teskin, imar ve idaresi,
S. 169.— Hişam(788-796), S. 1 6 9 . - H a k e m I. (796-822),
S. 170.—Abdürrahman II. (822-857), S. 172. - A b d ü r -
rahman II. ninhalefleri, S. 173. — Abdürrahman III.

[[s. XIV]]
devri (912-961), S. 175. — Hakem II. devri (961-976),
S. 178. — Hakem II. den sora Endülüs Emevileri, S.
180.— Endülüste tavaifi mülûk, S. 181.—Hatırda tutulacak hulâsa, S. 183.
XV — İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ 185-194
A. Asyada 185-192
SAM AN OĞULLARI (874-999). Samanoğulları Devletinin kuruluşu, S. 185. — Samanoğulları Devletinin
inhitat ve inkırazı, S. 185.— Samanoğullarmda idare
teşkilâtı, S. 186. — Samanoğulları devrinde mahallî
hanedanlar, şehir teşkilâtı, iktisadî hayat, S. 186.
GAZNELİLER DEVLETİ (962-1183). Alp Tekin ve
Gaznenin zaptı, S. 187. — Sevük Tekin ve Gazneliler
Devletinin büyümesi, S. 187. — Mahmut: zaferleri,
Gazneliler Devletinin yükselmesi, S. 188. — Mahmuttan sora imparatorluğun inhitat ve inkırazı, S. 188.—
Gazneliler devrinde medeniyet, S. 189.
KARAHANLILAR DEVLETİ (932-1212). Karahanlılar
Devletinin kuruluşu, S. 190. — Devletin şarkî ve
garbî olmak üzere ikiye ayrılması, S. 191. — Karahanlılarda idare ve ordu teşkilâtı, S. 191. - Karahanlılar devrinde medeniyet, S. 192. — Karahanlılar
devrinde Türk lisan ve edebiyatı, S. 192.
B. Mısırda 192-194
TULUNLULAR DEVLETİ ( 8 6 8 - 9 0 5 ) . Tulunlular
Devleti, S. 192. — Tulunlularm medenî faaliyetleri,
S. 193.
AHŞİTLER DEVLETİ ( 9 3 5 - 9 6 9 ) . Ahşitler Devleti,
S. 194.
XVI - KAROLENJ İMPARATORLUĞU . . 195-201
A. İlk Karolenjler 195-197
Kısa Pepen - Şarlman - Papaların cismanî hükümetleri, S. 196. — Kısa Pepen, Frankların kiralı, S. 197.
B. Büyük Karl = Şarlman ve harpleri (768-814) 197-199
İtalya seferi, S. 198.— İspanya seferi, S. 198. — Germanyada Saksonya seferleri, 198 — Şark hudutlarında
seferler, S. 199.— Büyük Kari (Şarlman)ın ölümü, S.199.
C. Derebeylik usulünün başlangıcı 200

[[s. XV]]
D. Karolenj İmparatorluğunun erimesi. . • • 200-201
İmparatorluğun kıratlıklara ayrılması, S. 2 0 0 . — Verdön Muahedesi (843), S. 201.
XVII—NORM ANLAR 202-203
XVIII—KAPE SÜLÂLESİ 2 0 4
XIX—ALAMAN DUKALIKLARI VE MUKADDES ROMA - GERMEN İMPARATORLUĞUNUN KURULUŞU • •• 205-206
XX - PAPALARLA İMPARATORLAR MÜCADELESİ 207-210
Birinci devir mücadele, S. 207. — İkinci devir mücadele, S. 208.
XXI — XI-XII. ASIRLARDA HIRİSTİYAN DEREBEYLİKLERİ (FEODALİTE) . . . . 211-213
Derebeyleri, yaşayış ve âdetleri, Şövaliyeler, S. 211 —
Ortazamanda halk sınıfları, S. 212.
XXII — BÜYÜK SELÇUK İMPARATORLUĞU 214-224
A. Tarih 214-220
Cihan tarihinde Selçuk İmparatorluğunun ehemmiyeti, S. 214. — Oğuz Türkleri, S. 214. — Selçuk ailesi,
S. 215. — Samanoğulları, Karahanlılar, Gazneliler ve
Sslçuklularm bunlara karşı vaziyeti, S. 215. — Selçuk
Devletinin kuruluşu, S. 216. — Tuğrulun İran, Harzern, Azerbaycan ve Irak fütuhatı, S. 216. -Alp Aslan
S. 217. — Melikşah ve Selçuk İmparatorluğunun
yükselme devri, S. 218. — Sancar devri, S. 218. —
Selçuk İmparatorluğunun parçalanması, S. 219.
B. Medeniyet 220-224
Devlet ve hükümdar, S. 220. — Divan teşkilâtı, S.
220. — Askerî teşkilât, S. 221. — Melikşah devrinde
ordu, S. 221. — Dinî siyaset, S. 222. — İlim hayatı:
Medreseler ve kütüphaneler, S. 222. — Selçuk saraylarında acem edebiyatının inkişafı, S. 223. — Selçuk
devrinde Türkçe, S. 223. —Güzel san'atler, S. 2 2 4 .

[[s. XVI]]
XXIII—HAÇLILAR SEFERLERİ 2 2 5 - 2 3 0
Haçlı Harplerinin sebepleri, S. 225, — I inci Haçlı seferi, S. 225. — II inci Haçlı seferi, S. 226. - III üncü
Haçlı seferi, S. 227. — IV üncü Haçlı seferi, S. 2 2 7 —
Son Haçlı seferleri, S. 2 2 8 — Haçlı seferlerin neticeleri, S. 229. — Haçlı seferleri cetveli, S. 2 3 0 .
XXIV—KARAHATA DEVLETİ (1130-1218) . 231-233
Karahata Devletinin kuruluşu, S. 231. - Karahatalar
Devletinin yükselişi ve inhitatı, S. 232. — Küçlük ve
Karahata Devletinin inkırazı, S. 232. — Karahata
Devletinin dahilî teşkilâtı, S. 233.
XXV— HARZEMŞAHLAR D E V L E T İ (10771231) 2 3 4 - 2 3 8
Harzem ve Harzemşahlar sülâleleri, S. 234. — Son
Harzemşah sülâlesi, S. 234. — Harzemşahlar Devletinin dahilî vaziyeti, Moğollarla harp, S. 235. — Celâleddin; Harzemşah Devletinin inkırazı, S. 2 3 6 . — Harzemşahlarda idare teşkilâtı, S. 237. — Harzemde ilmî
ve edebî hayat; Türk lisan ve edebiyatı, S. 237.
XXVI— TÜRK-MOĞOL İMPARATORLUĞU 239-247
Temuçin ve Türk-Moğol Devletinin kuruluşu, S.239.
Cengizin fütuhatı, S. 240. — Türk-Moğol İmparatorluğunun büyümesi ve parçalanması, S. 240. — Kubilây ve Çinde Türk-Moğol İmparatorluğu, S. 241. —Türkistan İmparatorluğu: Çağatay sülâlesi, S. 2 4 2 . —
Kıpçak İmparatorluğu: Altmordu, S. 243. — İran
Türk - Moğol İmparatorluğu: İlhanlılar, S. 244. —
Türk-Moğol devrinin cihan tarihindeki ehemmiyeti,
S. 245. — Türk-Moğol devrinde dinler ve islâmiyetin
galebesi, S. 245. — Türk-Moğol devrinde ilmî ve
edebî hayat, S. 246. — Türk - Moğol devrinde lisan
ve edebiyat, S. 246.
XXVII—MISIR-SURİYE TÜRK DEVLETLERİ 248-257
Mısır ve Suriyede Türkler, S. 248.
A. Eyyubiler Devleti (1174-1250) 248-252
Salâhaddin ve Eyyubiler Devletinin kuruluşu, S. 248.—
Eyyubiler Devletinin yükselişi, S. 249. — Eyyubiler
Devletinin parçalanması, S. 250.— Eyyubiler Devleti

[[s. XVII]]
İÇİNDEKİLER XVII
nin tarihî rolü, S. 251.— Eyyubiler Devletinde teşkilât,
medenî faaliyetler, S. 251.
B. Memlûkler Devleti (1250-1517) 252-257
Memlûkler, S. 252. — Memlûkler Devletinin Lâtinlere
ve İlhanlılara karşı zaferleri, S. 253. — Memlûkler
Devletinin yükselmesi; inkırazı, S. 2 5 4 . — Devlet teşkilâtı, S. 255. — Medenî inkişaf; Memlûk devrinin
Türk abideleri, S. 256. — Memlûkler devrinde Türk
lisan ve edebiyatı, S. 257.
XXVIII—ORTAZAIvlANDA ANADOLU TÜRK
DEVLETLERİ 258-286
Abbasiler devrinde Anadoluda Türkler, S. 2 5 8 . —Selçuk Devletinden evel Şarkî Anadoluda Oğuzlar, S. 259.
A. Selçuklarm Anadoluyu istilâsı 259-260
Malazgirt harbine kadar Selçuk-Bizans mücadeleleri,
S. 259. — Malazgirt zaferi ve neticeleri, S. 260.
B. İlk Selçuk Feodalitesi 261-262
Saltuklar (1071-1201), S. 261.— Mengüçler(1071-1252),
S. 261. — Danişmentliler (1071-1177), S. 261.
C. Anadolu Selçuk İmparatorluğu ( 1 0 7 7 - 1 3 0 8 ) 262-271
Anadolu Selçuk İmparatorluğunun kuruluşu, S. 262.
Anadolu Selçuk İmparatorluğunun kuvvetlenmesi,
Haçlılara ve Bizanslılara karşı zaferler, S. 264. — Anadolu Selçuk İmparatorluğunun yükseliş devresi, S.
265. — Anadolu Selçuk İmparatorluğunun zayıflaması, dahilî isyanlar, S. 267. — Anadolu Selçuk İmparatorluğunun Cengiz çocuklarının nüfuzu altına
girmesi, S. 2 6 8 . — İlhanlıların hakimiyetine karşı
Anadoluda isyanlar, Selçuk İmparatorluğunun inkırazı, S. 269.
D. Anadolu Beylikleri (İkinci Selçuk Feodalitesi) 272-276
Anadolu Beylikleri, S. 272. — Karaman Beyliği, S.
272. — Germiyan Beyliği, S. 2 7 3 . — Eşrefoğulları
Beyliği, S. 273. — Hamitoğulları Beyliği, S. 273. —
Menteşeoğulları, S. 273. — Candaroğulları, S. 2 7 4 . —
Aydınoğulları, S. 274. — Saruhanoğulları, S. 275. —
Karasi Beyliği, S. 276. — Diğer beylikler, S. 2 7 6 .
E. Medeniyet 276-286
Devlet ve hükümdar, S. 276. — İdare teşkilâtı, S. 277.

[[s. XVIII]]
Ordu teşkilâtı, S. 278. — Maliye: devletin varidat
membaları, vergiler, S. 279. - İçtimaî hayat: şehirler,
köyler, göçebeler, S. 280. — Dinî hayat: din ve mezhepler, tarikatler, S. 282. — İktisadî hayat: ziraat, sanayi, ticaret, S. 283. — Fikir ve san'at hayatı, S. 284.
Türk lisan ve edebiyatı, S. 285. — Güzel san'atler
S. 286.
XXIX—ORTAZAMANDA HİNT ÂLEMİ 287-291
Saka- Hint ve Kuşhanlılar İmparatorluklarının parçalanması, S. 2 8 7 . — Gupta imparatorluğu, S. 288. —
Hindistanda Akhunlar hakimiyeti, S. 288. — Raçputlar, S. 289. — Gupta İmparatorluğunun parçalanması,
Raçputlar feodalitesi, S. 290. —• Ortazamanlarda
Dekkan, S. 291.
XXX — MÜSLÜMAN TÜRKLER İDARESİNDE
HİNT 292-298
Müslüman Türkler devri (1001-1857), S. 2 9 2 . — İstilâ,
teessüs ve mücadele devri: (1001-1256), S. 293. —
Gazneliler devri, S. 293. — Gorlular devri, S. 294. —
İlk Hint Müslüman Türk İmparatorluğu, S. 295. '—
Kilciler devri, S. 295. — Tuğluklar devri, S. 296. —
Seyyitler ve Lodiler, S. 297. — İlk müslüman türk
hakimiyetinin neticeleri, S. 297.
X X X I - T İ M U R 299-330
Timurun gençliği, S. 299. — Kazganm öldürülmesi,
S. 301. — Karışıklık ve Tuğluk Hanın gelişi, S. 301.
TİMUR DİPLOMAT, S. 302. — Timur, Hanın yanında, S. 302. — Timur, Tümen beyi, S. 302. — Timura
suikast teşebbüsü ve anarşi, S. 302. — Timurun Hüseynin yanma gitmesi, S. 303. — Tuğluk Hanın icraati, S. 303. — Timurun isyanı, S. 303.
TİMURUN İSYAN HAYATI, S. 304. — İlk müşküller,
S. 304. — Timurun Semerkant şehrine gizli girişi,
S. 304. — Timur Kandeharda, S. 305. Timurun
topal oluşu, S. 3 0 5 .
İLK MUVAFFAKİYET, S. 305. - Taşköprü Harbi, S.
305. — Yağmur altında bir meydan muharebesi, S.
307. Hüseynin fırsattan istifade ile mevki kapması, S.
309.— Timur ordu kumandanı, S, 309.
TİMURUN EMÎR OLMASI, S. 310. — Hudutların genişletilmesi, S. 310. — Bu sırada Timur Devletinin et

[[s. XIX]]
rafmdaki vaziyet, S. 311. — Toktamışın iltirası ve
Timurun yardımile Altmordu Hanı oluşu, S. 311.
TOKTAMIŞIN NANKÖRLÜĞÜ VE ALTINORDU
DEVLETİNİN AKIBETİ, S. 312. — Semerkande ilk
tecavüz, S. 312. — Toktamışın ikinci tecavüzü, S.
313.— Altmordu yolunda, S. 313.— İki ordu arasında
meydan muharebesi, S. 313. - Altmorduya ikinci
sefer, S. 314. — Kafkaslar üzerinden avdet, S. 315.
İRANIN ZAPTI, S. 315.
BAĞDADİN ZAPTI, S. 316. Bağdadin istirdadı, S. 317.
HİNT SEFERİ, S. 317.
ÜÇ SENE HARBİ, S. 318. — Garpta vaziyet S. 318. —
Timurun garba hareketi, Bayazıtla muharebe, S. 318.
Gürcüstanın zaptı, S. 319. — Sıvasın zaptı, S. 319. —
Suriyenin zaptı ve Mısır ordusunun imhası, S. 319. —
Bağdadin tekrar zaptı, S. 3 2 0 — Timur Tebrizde,
S. 320.
AVRUPAYA BİR NAZAR, S. 321.
TİMUR, YILDIRIMIN KARŞISINDA, S. 322.
TİMUR AVRUPA KAPILARINDA, S. 325.
ÇİN SEFERİ, S. 326.
BÜYÜK BİR TEŞEBBÜSÜN SONU, S. 327.
' TİMUR VE TİMURLULAR DEVRİNDE TÜRK MEDENİYETİ, S. 3 2 8 . — Fikir hayatı, S. 328. — Timur
ordusu, S. 329.
XXXII—HİNDİSTANDA BABÜR İMPARATORLUĞU (BÜYÜK NİNT-TÜRK İMPARATORLUĞU; İSTİKRAR VE ŞEVKET DEVRİ, 1516-1707) 331-340
Babür, S. 331. — Babürün Afganistana yerleşmesi, S.
332. — Timur İmparatorluğunun büsbütün inkırazı,
S. 333. — Babür İmparatorluğu, S. 333. — Babürün
şahsiyeti, S, 3 3 4 . — Humayun, Ekber, Cihangir, Şahcihan, Evrenkzip, S. 335.
BÜYÜK HİNT-TÜRK İMPARATORLUĞUNUN İNHİTATI, AVRUPALILARIN BİLHASSA İNGİLİZLERİN HİDİSTANI İSTİLÂLARI (1707-1858), S. 337.
Büyük Hint-Türk İmparatorluğunun inhitatı, S. 337
Büyük Hint-Türk İmparatorluğu zamanında Hindistanda Türk medeniyeti, S. 338.
KRONOLOJİ CETVELİ 341-362
İNDEKS 363-391

[[s. [15v]]]
HARİTALAR
Sahife
1 — Ortazamana girerken Goller, Germenler, Garp Hunları ve
hareket istikametleri 8
2 — Beşinci asırda Alanlar ve hareketleri 16
3 — Avrupada Türk - Hun İmparatorluğu 2 4
4 — Asyada Akhunlar Devleti 2 4
5 —• 4 6 7 senesinde Avrupa vaziyeti 3 2
6 — Avrupada göçler ve istilalar 3 2
7 — Altıncı asırda Avar İmparatorluğu 3 3
8 — Altıncı asırda Şarkî Roma İmparatorluğu. Jüsiiyan devri. . 4 0
9 — Asyada Türk İmparatorluğu 4 0
10 — Kutluk Devleti 4 9
11 — Asyada Türkeş, Karluk devletleri 5 6
12 — Asyada Uyğur devleti 5 6
13 — Garbî Asya ve Şarkî Avrupada Türk devletleri (Hazarlar,
Peçenekler, Oğuzlar, Kıpçaklar) 6 4
14 — Şark ve Garp Bulgarları 6 4
15 — Tuna Bulgarları 6 8
16 — İslavlar, Lombartlar, Angılosaksonlar 7 3
17 — Arap yarımadası 8 0
18 — Medinenin plânı 8 3
19 — Mekkenin plânı 83
2 0 — Bedir muharebesi 9 6
2 1 — Uhut muharebesi 9 6
2 2 — İslâm İmparatorluğu 112
2 3 — Cebelitarık 136
2 4 — İspanyada İslâm istilâsı 168
2 5 — İspanyada Endülüs Emevileri devleti 184
2 6 — İspanyada Tavaifimülûk 184
27 — Saman oğulları ve Gazneliler 184
2 8 — Karahanlılar, Karahatalar, Harzem devletleri 192
2 9 — Karollenjlerin büyük devri 192
3 0 — Şarlman İmparatorluğu ve Verdön taksimi 2 0 0
3 1 — Mukaddes Roma - Germen İmparatorluğu 2 0 8
3 2 — XII ve XIII. asırda İngiltere 2 0 8
3 3 — Büyük Selçuk İmaratorluğu 2 1 6
3 4 — Haçlı Ordular seferleri ve yürüyüş yolları 2 2 5

[[s. XXI]]
Sahife
3 5 — Harzem Devleti
3 6 — Cengiz İmparatorluğu ve parçalanması *
36a— Eyyubî ve Memlûkler İmparatorlukları
37 — Müslüman Türklerin istilâsından evel Hint 2bö
38 — Hintte Birinci Müslüman Türkler devri
3 9 — Timur İmparatorluğu ve sefer istikametleri 3 0 4
4 0 — Timur ve Hüseyinin yağmur altında muharebeleri . . . . 3 0 4
4 1 — Timurun Altmordu ile muharebesi ^04
4 2 — Timurun Taşköprü muharebesi 3 0 4
4 3 _ Yıldırım ve Timurun Ankara muharebesi 3^0
44a—Hintte ikininci müslüman Türkler devri 3 3 6
44b—1765 de Hint 3 3 6
RENKLİ TABLOLAR:
Sahife
I _ Turfan civarında Bezeklik Manastırı duvar resimlerinden
bir parça B a ş
II — Kudüste Kubbetüssahra (Ömer Camii) • 128
III — Saray şehri harabelerinde bulunmnş XIV. asır Türk Çini
işlerinden iki parça 2 4 0
IV — İmparator Babürün gençliği R- 6 4
V — İmparator Cihangir Polo oynarken R- 68
VI — Okuyan bir genç R- 6 8
VII — Timur ailesinden Sultan Mehmet ve Miranşah R- 68
VIII — Hintte bir donanma eğlencesi ve hanımlar R. 68
RESİMLER
Sahife
HUNLAR :
1 — Büyük Hun İmparatoru Attilâ 1
2 — Attilânın bir av esnasında kardeşi Budayı kurtarışı . . . . 2
3 — Hun süvarileri 3
4 — Hunlara ait tezyinatlı bir keçe 4
AVARLAR:
5 — Avar san'at eserlerinden : Demir kılıç 5
6 — Kemer tokası • 5
7 — Tunç küpe " 5
8 — Demir bir kılıç 5
9 — Bel kemeri tezyinatından 6
10 — Bel kemeri tezyinatından 6
I I — Kemik tarak 6
12 — Macaristanda Nag Sent Mikloşta bulunan altın kaplar üzerinde görülen avar yazısı 7

[[s. IIXX]]
Sahife
ŞARKÎ ROMA:
13 — İmparator Jüstiniyen ve sarayı erkânı 8
14 — İstanbulda Ayasofya camiinin içi 8
15 — İstanbulda Ayasofya camii 9
16 — İstanbulda Sent İren Kilisesi 9
TUKYULAR :
17 — Tukyu devrinde Türkler tarafından yapılmış bir lâhit . . . 10
18 — Tukyu devri Türklerine ait bir mezar taşı 10
19 — Orhon Abidesinin Helsingfor Millî Müzesindeki bir parçası 1 1
2 0 — Gültekin Abidesi 12
2 1 — Gültekin Abidesinin Uygur yazısı ile yazılmış kitabesinden
bir parça 12
22 — Gültekin Abidesi etrafındaki heykellerden biri 13
23 — Gültekin Abidesinin eski Türk yazısı ile yazılmış kitabesinden bir parça 13
UYGURLAR:
2 4 — Karabalgasunda bir kale harabesi 14
25 - Bir Kırgız atlısı. 15
2 6 — Kuça civarında Kumarıkta bulunan bir zırh 16
27 — Kuça kıral ve kıralıçası 16
28 — Turfan civarında Murtukta bir duvar resmi 17
2 9 — Karaşar civarında bir uygur budist mabedinde bulunan
bir resim 17
3 0 — Hoça civarında Murtukta Budanm hayatına ait bir duvar resmi 18
VOLGA BULGARLARI:
3 1 — Büyük Bulgar şehri harabeleri 19
3 2 — Aksaray 2 0
33 — Karasaray yahut Adliye dairesi 2 0
3 4 — Ulu Minare 2 0
35 — Bulgar şehrinde " Plata - Karargâh „ harabesi 21
3 6 — Bulgar şehri harabesindeki camide bulunmuş bir mozaik yazı 2 2
37 — Bulgar şehri harabesinden: Küçük Minare 2 2
TUNA BULGARLARI :
38 — Şumnu civarında Pliskada saray harabeleri 23
3 9 — Şumnu civarında Madarada kale harabeleri 2 4
4 0 — Tuna Bulgarlarına ait keramikler 25
4 1 - • Madara abidesi 2 6
42 — Macaristanda Nag Sent Mikloşta bulunan IX. asır Türk
Bulgarlarına ait eserlerden: Altın tepsi 2 7
43 — Altın ibrik 28
4 4 — Altın desti 2 8

[[s. XXIII]]
Sahife
İSLÂMLAR:
4 5 — Mekkenin umumî görünüşü 4 6 — Kurtuba camiinin içi 2 9 3 0
4 7 _ Tunusta Kayruvan camiinin sırçalı tezyinatından 3 0
4 8 — Kahirede Kayit Bey Camii 3 ^
4 9 — Isfahanda bir cami 3 2
50 Kahirede bir kabul salonu 3 3
51 — Arap uslubunda İbrik ve kupa . 3 4
52 — Şeffaf ve renkli nakışlı kandil 3 4
53 — Sultan Kalavunun şamdanı 3 4
5 4 — Elhamra sarayının uzaktan görünüşü 35
55 — Elhamrada aslanlar salonu 3 6
56 — Elharnrada bir mihrap 3 7
57 — Elhamramn dahilî tezyinatından 38
HARZEM:
58 — Harzemde bir sürgün avı 3 9
TÜRK —MOĞOL:
59 — Cengiz Han 4 0
60 — Karakurumda bir kabul resmi 41
61 - Kubilay harp kulesinde 4 2
5 2 — Altmordu hanlığının idare merkezi olan eski saray şehrinde
kullanılan teshin tarzı «XIV. asır.» ' . . . . 4 3
63 — Eski kırım şehrinde kâin bir cami kitabesi 4 3
64 - İlhan - Gazan zevcesile birlikte tahtında 4 4
MISIR — S U R İ Y E :
65 — Kahirede Sultan Beybars Camii minaresi 4 5
6 6 — Kahirede Sultan Kalavun Camii 4 5
67 — Kahirede Sultan Hasan Camiinin büyük kapısı 4 6
6 8 — Kahirede Saltan Kayit Bey türbesi 4 6
ANADOLU:
6 9 — Divriği Camiinin cephe kapısı 47
7 0 — Selçuklular devrinde akdenizin mühim merkezlerinden
Alâiye kalesi 48
7 1 — Alâiyede Selçukluların tersanesi . 4 9
7 2 — Alâiye tersanesinin içi 4 9
73 — Konya - Aksaray yolunda Sultan Hanı dış kapısı 50
7 4 — Sultan Hanında büyük kapı yanındaki hücrelerden biri . . 5 0
7 5 — Sultan Hanının haricî duvarı 5 1
7 6 — Sultan Hanının büyük kapısının uzaktan görünüşü . . . . 5 1
77 — Sultan Hanında dahilî bölmeler 5 1
78 — Konyada İnce minare ' 52
7 9 — Konyada İnce minare Medresesinin kapısı 52

[[s. XXIV]]
Sahife
8 0 — Konyada Alâeddin Sarayı 5 3
8 1 — Konyada Karatay Medresesi kapısı 5 3
8 2 — Sıvasta Gökmedrese 5 4
83 — Sıvasta Çifte minarenin (Darülhadîs) kapısı 55
8 4 — Sıvasta Gök Medresenin büyük kanısı 5 5
8 5 — Konyada Karatay Medresesi kubbesi 5 6
8 6 _ Sivasta Şifaiye Medresesinde İzzeddin türbesi 5 6
87 — Selçuk eserlerinde kanatlı insan resimlerile tezyinat: melekler 57
88 — Selçuk eserlerinde kanatlı hayvan resimlerile tezyinat . . . 57
8 9 _ Konyada Alâeddin camii oyma mimberi 58
9 0 — Ankarada Aiâeddin Camii mimberinin kapısı 59
9 ı — Ankarada bir camiin oyma işlemeli pencere kapağı . . . . 5 9
9 2 — Selçuk ağaç oyma işlerinden: Ceviz ağacından bir rahle . . 6 0
9 3 — Mevlevi tarikatinin müessisi Celâleddini Ruminin mürşidi
Tebrizli Şemseddinin serpuşu 5 0
9 4 — Konya Selçuklarma ait bir incili kese 6 0
9 5 — Selçuk arması 6 0
HİNT:
9 6 — Hint-Saka kırallarından birine ait bir heykel 6 1
9 7 — Acanta yeraltı mabedi freskleri 61
9 8 — Eski Delhide Kutupminar Camii harabesinin umumî manzarası 6 2
9 9 — Eski Delhide Kutupminar Camiinin minaresi 63
100 — Kutupminar minaresinin tezyinatını gösterir bir parçası . . 63
101 — Eski Delhide Alâeddin türbesi 6 4
TİMUR DEVRİ:
102 — İmparator Timur . 6 5
103 — Semerkantta Timurun sarayı 6 6
104 — Semerkantta Timurun Türbesinin uzaktan görünüşü. . . . 6 6
105 — Timurun türbesinin içi 6 6
106 — Hüseyin Baykaraya ait bir minyatür 67
HİNT:
107 — Babür ordusunun başında 68
108 — Ağrada Taç Mahal Türbesinin uzaktan görünüşü 69
109 — Taç Mahal Türbesinin içi 7 0
110 — Fetihpurda Hint-Türk İmparatarlarmın sarayı 7 1
111 — Delhide İmparator Hümayunun türbesi 7 1
112 — Hint-Türk padişahlarına ait bir taht 72
113 — Bir Türk tolgası 7 2

[[s. [17r]]]
I
ESKIZAMANDAN ORTAZAMANA
GIRERKEN
A. ROMA ÂLEMİ
Ortazaman tabiri çok eski değildir. Bunu ilk defa olarak
1688 de Almanyada "Halle,, Darülfünunu Tarih Profesoru
Kristof Kelner (Christophe Kellner) kullandı. Mektep tedrisatı
noktasından büyük bir tasnif kolaylığı temin etmesi itıbarıle o
zamandanberi yerleşip kalan bu tabirin hakikatte kat'î ve sarih
bir mahiyet ve delâleti yoktur. Eskizaman ile Sonzaman arasında düz çizgilerle bölünmüş bir fasıl ayırmak kabil değildir.
Tarihi terkip eden unsurlar biribirine çözülmez, kesilmez
bir tarzda girgindir. Geniş bir tarih devrini, bir yerde
bütün safhalarile tamamen bitirmek ve diğer bir yerden
başlatmak, bir hükümdarın vefatı, bir şehrin zaptı, bir ihtilâl gibi hadiselerle tahdit edebilmek imkânsızdır. Siyasî,
fikrî, iktisadî, dinî ve manevî mahiyetlerde muhtelif tarih
unsurları, muayyen bir mevsimde tarlaya serpilmiş buğday taneleri gibi hep birden hasat bekliyen bir olgunluk
manzarası göstermezler. Bir ihtilâl veya inkılâp bütün neticelerini ayni zaman içinde ve ayni ölçüde veremez.
Tarih unsurları içinde asıl ve hâkim olanlar hangileridir?
Bazı alaman müverrihleri siyasî unsuru asıl saymak istiyorlar. Birçok noktalardan tetkik edilebilecek bu görüşe uyarak
muhtelif tarih devirlerinden, meselâ Ortazamana bir başlangıç arayalım. Bu devri Roma İmparatorluğunun taksimi
tarihi olan 395 ten mi, bilfarz 4 0 6 da Avrupayı, yabancı

[[s. 2]]
kavimlerin istilâsından mı, yoksa Ogüstün öldüğü yıldan mı
başlatmalı? Bunlardan herhangi birinin ötekine tercihi için
sayılabilecek ikna edici sebepler ne olabilir?
Bu Ortazaman nerede bitiyor? Şark İmparatorluğunun
Türkler tarafından yıkıldığı 1453 temi? Bazı müverrihlerin
dediği gibi matbaanın icat edildiği 1440 veya Amerikanın
keşfolunduğu 1492 yıllarında mı? Bazı iktisatçılar Ortazamanı X. asırda başlatarak XIII. asırda bitiriyorlar. Bunlara
göre şehirlerin ve şehir hayatının inkişafı ve o sayede
modern iktisadiyatın doğuşu itibarile XIII. asrın sonu Ortazamanm da sonu sayılmak lâzımgeliyor. Bunlar ve daha sayılabilecek birçok fikir ve nazariyeler büyük bir
tarih devrini bir noktada bütün uçlarından bağlamanın ve
diğer bir noktadan yepyeni hadiselerle başlatmanın zorluğunu gösterir. Bazı yeni müverrihler islâmlığın, papalığın
ve derebeyliklerin birer kuvvet halini aldıkları VIIIinci asrı
Ortazamanın başlangıcı tutuyorlar. Bu esasa göre Eskizaman
ile Ortazaman arasında mütevassıt bir devre kabul etmek
lâzımgeliyor.
Uzun zamanlar müverrihler tarihi baştan sona bir kül
halinde yazmışlar, esaslı durak noktaları bulmağa lüzum
görmemişlerdir. Baş tarafta söylediğimiz gibi, Kristof Kelnerin
teklifile bir Ortazaman durağı fikrinin çıkması daha ancak
(241) yıllık bir meseledir. Tarihin tedris ve talimi noktasından
amelî faydaları görülüp anlaşılmış olmasaydı, Eskizaman
ile daha soraki asırlar araşma böyle bir Ortazaman yerleştirmek lüzumu belki de gözden büsbütün kaçacaktı.
Tarih, gerçi durmadan akan bir ırmak gibidir; ancak
bu ırmağın suları herzaman ve mekânda ayni hız ve
kuvvetle akmaz. Bazı asırlar vardır ki, onlarda hadiseler
durgun, umumî hayat dalgasız, hususî ve bariz vasıflardan
mahrumdur. Böyle asırlarJa tarih, suyunun hareketi, yüzüne
bakmakla görülmiyen göllere benzer. Zaman yürümemiş
gibi görünür. Meselâ Septim Sever in hatta Diyoklesiyenin
muasırları ile Ogüst devrinde yaşayanların zevk, dil, san'at
dünya ve hayat hakkındaki telâkki ve bilgileri arasında,
arada geçen 3 0 0 yıla rağmen, hemen hiçbir fark yok gibidir.
Buna mukabil, bilfarz yine Diyoklesiyen devrinin adamı ile
Kıral Dagober in muasırı arasında çok derin farklar vardır.

[[s. 3]]
Bunun sebebi, dediğimiz gibi tarihin bazı devirlerde durgun
denecek kadar ağır, bazı devirlerde ise şimşekler gibi çabuk,
çağlayanlar gibi müthiş elektrik kuvvetlerile yüklü ve taşkın
akışlarla yürümesidir. Bundan dolayıdır ki durgun tarih
asırlarından birçoğunun birkaç sayıfaya sığdırılabilmesi
mümkün olduğu halde nispeten çok kısa bir zamanda
geçmiş bir ihtilâlin tarihini yazabilmek için, birçok müverrihlerin bütün ömürlerini tüketmeleri bile kâfi gelemiyor.
III. asırda yaşamış bir Romalının VII. asırda dirilerek
muhitine ve Avrupaya baktığını tasavvur edelim. Bu adam
dünyayı tanınmaz derecede değişmiş bulacaktır. Garbî Roma
İmparatorluğu ortadan silinmiş; birçok yeni diller, yeni
kanunlar, yeni nizamlar, âdetler, an'aneler yer tutmuş; ataların sevdiği, mukaddes saydığı, tapındığı putlar kırılmış,
ilâhlar kovulmuş, hepsinin yerine yeni bir Allah gelmiş,
hayat yeni yollara girmiştir. İnsanlık tarihinin bu devresi
daha yakından bir bakışla görülmeğe değer.
III. ASIRDAKİ SİYASÎ BUHRAN
Roma imparatorlarının otoritesi münhasıran milletten
alınmadır; bazı kırallarm, sultanların, Fir'avunlarm uydurma
olarak milletlerine kabul ettirmek istedikleri gibi, Allahtan
alınma ve Allah namına değildir. Böyle olmakla beraber bu
imparatorların idaresi dünyada misli görülmemiş derecede
mutlaktı. Otoritenin membaı millet ise de, mesnedi ordu idi.
Millet imparatora, ayni zamanda, ömrü olduğu müddetçe
orduya kumanda etmek hak ve salâhiyetini vermişti. Ne
imparator isminde ne de imparatora verilen mutlak kudret
ve salâhiyette bir kırallık, monarşik bir idare delâleti yoktur.
Şunu da söylemeli ki bu şekil hiçbir meşru teşkilâtı esasiyeye
müstenit değildi.
Bütün zevahire rağmen Roma İmparatorluğunda hâkim
esas, daima zorbalık olmuş; Senato çok zamanlar imparatorların istihfaf ile baktıkları manasız bir teşekkül halinde kalmıştı. Romalılar çok geçmeden imparatorun hakikatte kendileri veya Senato tarafından değil, ordu tarafından intihap
edildiğinin ve Senatonun ordu karşısında bir gölgeden iba--

[[s. 4]]
ret kaldığının farkına varmışlardı. Ancak siyasî kuvvet milletin elinden büsbütün çıkmış bulunduğu için bu sezişin
amelî hiçbir faydası olmamış, memleket yasasız, mefkûresiz:
ve gittikçe nizamını kaybeden bir ordu ile, onun ileri sürdüğü imparatorların mahkûmu kalmakta devam etmişti. Bir
devletin bu şerait içinde uzun müddet payidar olabilmesi
mümkün değildi.
Ordu, millet ve memleket bu vaziyet içinde bulunduğu
sıralarda Ren ve Tuna yalılarında yabancıların kaynaşması
artmağa başlamış, şarkta tehlike büyümüş, Grekler ve Romalılar için uzun zamanlar ağır bir tehlike teşkil etmiş olan
kadîm Part monarşisi yıkılarak yerine Erdişir tarafından
yeni bir imparatorluk kurulmuştu. 260 tarihinde de Valeriyen Pers Kiralı Sapora esir düşerek öldürülmüştü. Bundan
sora Roma İmparatorluğunun paramparça olması neticesine
varan ihtilâller başlar. Nihayet muhitte nisbî bir sükûn
görünür. Ostrogot 1ar İtalyada, Vizigotlar İspanyada, Frank 1ar
Galyada, Vandallar Afrikada yerleşerek kıratlıklar kurarlar.
Nihayet İlliryalı imparatorların devamlı gayretleri neticesinde bunlardan Oreliyen zamanında imparatorluğun birliği
yeniden vücut bulur (274).
IV. ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU
DEVLET VE KİLİSE
Hıristiyanlık Romada kolay yerleşmemiştir. Gerek eski
ilâhlarından ayrılmak istemiyen mutaassıp halkın daimî eza
ve cefası, gerek bilhassa Neron ve Diyoklesiyen zamanlarının
yıllarca süren katliamları hıristiyanlığın kökleşmesine set çekememişti. Nihayet Kostantin, hıristiyanlık hakkında devamlı
bir müsamaha siyaseti güden ve İsa dinine ilk giren imparator oldu (324). Bazı müverrihler Kostantinin hıristiyanlığı kabul ve himayesinde, bunu kendi idaresine müzahir
kuvvet haline getirmek istiyen siyasî bir maksat görürler.
Kostantinin hıristiyanlık lehine yaptığı en parlak ve gösterişli hareket, İstanbul şehrini kurması olmuştur. Roma âleminin mihverini değiştirmek neticesine varan bu teşebbüs,.

[[s. 5]]
milâdın 267 ve 340 yılları arasında yaşamış olan Kayserili
Papaz Ösep (Eusebe) in hikâyesine göre şöyle doğmuştur:
Kostantin, Liçiniyüsle yaptığı muharebelerin sonuncusunda
sıkışık bir vaziyete düşmüş; haç önünde diz çökerek zafer
.için dua etmiş; düşmanın bozuluşunu, İsa ile Allahının
kendisine muzaheretlerine yormuş. Bir şükran mukabelesi
olmak üzere puta tapan Romadan uzaklaşarak yepyeni bir
hıristiyanlık merkezi kurmayı ve payitahtını oraya getirmeyi
vecibe bilmiş...
Kostantin bir kere İstanbulu tesise karar verdikten sora,
azalarının bir kısmile Romanın birçok yüksek sınıf ailelerini
getirterek orada yerleşmeğe icbar etti.
Tarihin hiç beklenmiyen hadiselerinden biri imparatorların İstanbulu dinî bir merkez haline getirmek için çalıştıkları sırada Romanın puta tapıcılığın makarrı olmaktan
çıkarak kendiliğinden en büyük hıristiyanlık merkezi haline
gelmesi ve burada en büyük rütbedeki papazın, Isanın vekili sıfatını ve Papa unvanını takınarak imparatorluğun boş
bırakılmış tahtına kurulmasıdır. Bu suretle Şarkî ve Garbı
dediğimiz yeni ve eski Romalar arasında siyasî ve dinî ihtilâflar açıldı; mezhep ayrılıkları başgösterdi. Bu ayrılıklar
nihayet İstanbulun, Romadan büsbütün ayrılması neticesine
vardı.
Akdeniz havzasını alâkadar eden büyük siyasî hadiseler
arasında Kostantinin hıristiyanlığı kabul etmesini, en ehemmiyetli vak'alardan biri saymak mümkündür. Tarihi uzun
zamanlardanberi yürüdüğü bir yoldan birdenbire denecek
kadar süratle çevirerek beşeriyet için kanlı ve uçurumlu
sahalara sürükliyen hıristiyanlığın, Avrupada ve Akdeniz
kıyılarında tutunup derin kökler salabilmesinin hakikî amili
Kostantin olmuştur.
. . Derin bir tereddi içinde bulunan puta tapıTRASlNDAîd1"^ C l h k i n s a n l l ğ ı n gittikçe inkişaf eden ruhunu
NASEBETLER v e yükselen fikrini tatmin edebilecek manevî kuvvet kaynağı olmaktan çıkmış; put,
cemiyet için toplayıcı ve yürütücü müşterek mefkûre timsali
sayılmaktan kalmıştı. Hıristiyanlar imparatorlukta küçük bir
ekalliyet olmakla beraber, bunların her türlü tazyikleri ve
ölüm tehlikelerini cefakeş bir metanetle karşılamaları, biribir

[[s. 6]]
lerine ölümün bile sökemediği muhabbet ve tesanütle bağlanmaları, politikacıların gözünden kaçmıyordu. Puta tapıcılar,
kitabı ve propagandacı papazlarile ortaya atılan hıristiyanlığın
savletini evvelâ istihfaf, sora tehevvür, daha sora şaşkınlıkla
karşıladılar ve V. asırdan itibaren artık ekseriyetten ekalliyete doğru gittiler; VI. asırda büsbütün tükendiler. Puta
tapıcılığın ortadan çekilmesile hıristiyanlar arasındaki rabıta ve tesanüt te sarsıldı. İsanın, Allahın oğlu olup olmadığı meselesi papazların fikirlerini karıştırdı, hıristiyanlık
âlemini altüst etti. Kostantinden itibaren hemen bütün imparatorlar siyasî menfaatlerine göre kâh bir tarafı kâh diğer tarafı tutarak bu meseleye müdahale mecburiyetinde kaldılar.
Isa dini, Muhammet dininin aksine olarak, idare ve siyaset işlerile alâkasızdı. Medenî hayatın nâzımı olacak fert
ve amme hukukuna müteallik esaslardan mahrumdu. Bunun
içindir ki hıristiyanlık, bu vadilerde Roma hukukundan
istifade zaruretinde kalmıştır. Hıristiyanlığın islâmlığa nazaran diğer büyük bir eksiği de, askerlik ruh ve teşkilâtına
müteallik esasların olmayışıdır. Bu askerlik soradan kilisenin hükümet kuvvetlerine dayanarak veya onları eline
alarak hıristiyanlığı fetih ve cebir suretile kabul ettirmesi
şeklinde telâfi edilmiş; buna mukabil hükümetler de irtikâp
ettikleri siyasî cinayetleri kilisenin tasvip ve takdisinden geçirerek örtmek kolaylığını temin etmişlerdir.
VI. asırdan itibaren hıristiyanlığın doğrudan doğruya
fertlerin vicdanına, aklına ve ruhuna hulûl suretile yayılışı
durmuş; onun yerine hükümdarların, prenslerin ele alınması
ve onlar vasıtasile tebaa ve maiyetlerinin, yani emir ve iradeleri altında bulunanların zorla hıristiyanlaştırılması yolu tutulmuştur. Yalnız prenslerinin tazyiki ile kütle halinde
hıristiyanlığa girmiş olan kavimler, eski dinlerini epeyce
uzun bir zaman unutmamışlar ve bu yeni dinde kendilerinin eski âdet ve an'anelerine de yer ayırmışlardı.
Devletle kilisenin münasebetleri şarkta ve garpta ayrı
ayrı şartlar içinde teessüs ve devam etmiştir.
Şarkta İmparator, devlet ve memurları kiliseye hâkim
vaziyette kalabildiler. Garpta ise Papa, mevcut olmıyan imparatorun yerini tuttu. Ancak hıristiyanlık dünyevî bir din
olmadığından devlet ve hükümet işlerine girmedi; girdiği

[[s. 7]]
zamanlarda da, ezilerek çekilmek mecburiyeti karşısında
bulundu. İşte hıristiyanlıkla islâmlığın en barız farkı bu
noktadadır. İslâmlıkta dinle beraber bir hukuk, bir siyaset te
vardı. İncilin bu esaslardan mahrum olduğunu söylerken
şunu da söylemeliyiz ki islâmlığın inhitatında, yeni hayat
şartlarına uyamamasında bu esasların değişmez iman şartları
sırasına sokulmuş olmasının büyük tesiri görülmüştür.
ROMA ÂLEMİNİN İKTİSADÎ İNHİTATI
Roma âleminde iktisadî buhran, III. asırdan hatta II. asır
ortalarından başlar. Bu buhranın birçok siyasî ve içtimaî neticeleri olmuştur.
Jül Sezar, altın ve gümüş para bastırmıştı. Neronla
Septim Sever ve Antonin paraların altın ve gümüş nispetlerini eksilttiler. Bu teşebbüsler bunların zamanlarında kıymetli madenlerin azalmış olduğuna delil tutulabilir. Eksiklik nispeti III üncü asra doğru o kadar arttı ki, paralar ancak
kanun ve hükümet zorile sürülebilir oldu. Diyoklesiyen, Oreliyen ve nihayet Kostantinin gerek para ve gerek yiyecek
kıymetleri üzerinde aldıkları tedbirler de kâfi gelmedi. Para
gittikçe ortadan çekildi; hükümet, vergileri ekseriya ayniyat
ile tahsile mecbur kaldı. Fakat bu şekil, çok büyük yolsuzluklara ve irtikâplara yol açtı. Vergi olarak halktan toplanan
mallar, devlet ambarlarına gelinciye kadar üçte iki derecesinde zarara uğruyor; bunları muayyen merkezlere getirip
teslim etmek mecburiyetinde bulunan mükellefler çektikleri
zahmetten başka hem mal hem vakit kaybetmiş oluyorlardı.
Bir aralık Valantiniyen'in, emlâk ve arazi sahiplerinin kiracılardan para yerine ayniyat almalarını mecburî kılan bir
emirnamesile bu sistem çok umumî şekle girdi. Devlet memurları, doktorlar, mimarlar, muallimler ve hatta askerler
maaş ve ücret yerine mal almağa başladılar. Bazı yüksek
devlet memurlarının tahsisatlarını halktan mal olarak doğrudan doğruya tahsile kalkıştıkları bile görüldü. Bu haller
halkı ezdiBir müddet sora devlet hazinesi memurların, mütekaitlerin aylıklarını veremiyecek derecede boşaldı. Devletin
gittikçe düşen malî kudretine nispetle ücretleri çok yüksek

[[s. 8]]
görülen Romalı askerlerin yerine, ucuz hizmet eden muhacir
kavimlerin askerlik işlerinde kullanılmaları düşünüldü, ve
bu yabancı kavimlerin reislerile mukaveleler yapıldı. Bu
tedbir, sonunda, Romanın Romalıların elinden çıkarak yabancılara geçmesi neticesine kadar varmıştır.
Umumî hizmetlerin ve görülen bütün işlerin ayniyat ile
ve bilhassa büyük hizmetlerin büyük arazi tevziatile tediyesi
usulü derebeylik sisteminin teessüsüne yol açmıştır.
Roma ziraati, Sicilya, Mısır ve Şimalî Afrikanin diğer
kısımlarının rekabeti karşısında geriliyordu. Diğer taraftan
akın halinde memlekete gelen esir kafilelerinin zanaat işlerinde kullanılmaları, asıl Romalı zanaat sahiplerinin işsiz
kalmalarına ve geçim darlığına uğramalarına sebep oluyordu.
Esirlerin zanaat işlerindeki acemiliği, çalışmadıkları zamanlarda dahi karınlarının doyurulması mecburiyeti gibi mahzurlar sebebile soraları bu usulden vazgeçildi.
Şehirlerde ekmek ve diğer hamur işleri yenilir, et olarak
domuz ve keçi etleri istihlâk olunurdu. Yiyecek ihtiyacının
pek basit şekillerde tatmin edilmesi itibarile gıda maddeleri
ticareti çok dardı. Giyecek ticareti de azdı. Halkın giyinişi
gayet sade idi. Yalnız yüksek tabaka aileleri, dünyanın her
tarafından getirilen en kıymetli ziynet eşyalarını kullanmağa
düşkündü. Orta halli sınıf gayet azlık olup, umumiyet derin
bir fıkaralık içinde idi. Roma doymak bilmez bir sülük gibi
eyaletlerin kanını emerek yaşıyordu.
Roma İmparatorluğunda sanayi hayatı yok gibi olduğundan ihracat pek az, ithalât ise ziynet eşyası ve kıymettar
kumaşlarla ıtriyata münhasır gibi idi. Bu kısım eşyaya iptilâ
gittikçe arttığından imparatorluğun altınları şarka ve uzakşarka akıp gidiyordu. Büyük mikyasta ithalât ve ihracat hareketlerinin azlığı, denizciliğin inkişafına set çekiyordu. Hiçbir devirde Romanın ticarî bir siyaseti olmamıştır. Romalıların ticarete rağbetsizliği dolayısile bu iş Suriyelilerin ve
Yahudilerin inhisarına geçmiştir. Gemi seferleri de Yunanlılarla İlliryalıların ve Mısırlıların elinde kalmıştır. Ziraat çok
inkişaf etmiş değildi. Roma, zahiresini Şimalî Afrika ve Sicilyadan çekiyordu.
Romanın bütün servetini eriten, bilhassa murabahacılık
olmuştur. Büyükler açık bir soygunculuk mahiyetinde mu

[[s. [22r]]]
ESKİZAMANDAN ORTAZAMANA GİRERKEN
rabahacılık yaparak halkı eziyorlardı. Birçok şekillerde banka müesseseleri bulunmakla beraber, kredinin çok ağır faizlere bağlı olması sâyi, emeği mahkûm ediyordu. Murabaha
ile büyük servetler edinenlerin sefahet yolunda çılgınca israf
ettikleri paralar hep Romadan dışarı akıyordu. Bütün bu
haller sıra ile : piyasada paranın azalması, para halitasının
altın ve gümüş nispeti zararına değiştirilmesi, umumî sefalet,
siyası teşevvüşler, dahilî harpler, yabancıların istilâsı gibi
neticelere varmıştır.
III. asır sonlarına doğru Roma Devleti, serveti kâmilen
battığı halde evinde hâlâ eski zenginlik zamanlarının
debdebesini idame etmek istiyen emlâk sahiplerini andırıyordu. Gittikçe ilerliyen ahlâk çürüklüğü son dereceye
varmış, III. asırdanberi gittikçe şiddetini arttıran istibdat,
Komayı maddî ve manevî sefaletin son hadlerine kadar sürüklemiş ve düşeceği uçurumun kenarına kadar getirmişti.
Malî yıkım süratle siyasî yıkıma doğru gidiyordu. IV.
asır Roması ne vatandaş doyurabiliyor, ne idare makinesini
işletebiliyor, ne de askerini besliyebiliyordu. Yıldan yıla
nufus azalıyor, yük gittikçe artıyor, takat ve tahammül ise
mütemadiyen eksiliyordu.
HÜKÜMET, MALIYE, K o s t a n t i n zamanında hükümet, entrikaUMUMÎ AHLÂK lan > lüzumsuz tevkifleri, elhasıl bütün küçüklüklerile bir saray hükümeti şeklinde
ıdı. Herkes saray ve imparator nazarında şüpheli idi; her
taraf casuslarla dolmuştu; rüyada görülen hadiselere istinat
edilerek birçok adamların tevkif ve en ağır cezalarla tecziye
edildikleri bile görülmüştü.
Vergiler ağırdı. Tahsil ve cibayetinde müthiş zulümler
işkenceler ve nihayetsiz irtikâplar yapılıyordu. Vergi zamanı'
gelince bütün ahaliyi matem kaplıyordu. Tahsildarın zulmünden kurtulmak için anaların çocuklarını sattıkları, babaların kızlarım fuhşa sürükledikleri görülüyordu. Bütün 'bu şiddetlerle toplanan paradan pek az bir kısmı hazineye giriyor
herkes muktedir olabildiği kadar çalıyordu. Dairelere
iş takibine gidenlerin ellerinde hediyelerile gitmeleri kaide
haline gelmişti. İhbarcılık, münafıklık müthiş bir yara halinde işliyordu; bunu san'at, meslek, maişet vasıtası edinmiş
bir sınıf insan türemişti. Kostantin, bunun önüne geçmek

[[s. 10]]
için 313 te hâkimlerin ihbarlara kulak vermemelerini ve iftiracı muhbirlerin "zehirli dillerinin kökünden koparılmasını,,
emreden bir irade çıkarmıştı. Hiçbir şiddet, bir milletin ahlâk hayatı için ağır bir leke olan, bu salgın iftira jurnalciliği
denaetini kökünden kaldıramadı. Muhbirlere, jurnalcılara
ihbar ettikleri adamlardan mahkemelerin ceza olarak aldığı
paranın bir kısmını vermek usul ve nizam iktizası olmuştu.
Gerçi soradan bu usul kaldırıldı ; fakat Romalılar büyüklere
yaranmak için bedava münafıklık ve jurnalcilik yapmakta
devam ettiler.
Şehirlerde fakir halk sınıfı gittikçe çoğalıyordu; hükümetin en ehemmiyet verdiği siyaset, ruhlarında hoşnutsuzluk
kaynayan bu fakir ahaliyi ölmiyecek kadar doyurmağa ve
halini unutturacak kadar eğlendirmeğe çalışmaktı. Büyük
masraflarla sık sık umumî eğlenceler tertip olunuyordu. Gitgide bu eğlence günleri yılın yarısını tutacak kadar arttırıldı.
Cümhuriyet devrinde yılda 65 eğlence ve oyun günü vardı;
bu sayı Mark Orel zamanında 135 e, daha soraları 175 e
çıktı. Artık Romalının sinirleri gevşemiş ve uyuşmuştu. O
kadar ki V. asırda, muhacir kavimler Romaya yürüdükleri zaman, Romalıları umumî sirkte oyun seyrine dalmış
bulacaklardır.
Ahalinin siyasî hakkı alınmıştı. Aristokrat ve münevver
sınıf umumî hizmetlerden kaçınarak taşraya, malikânelere
çekiliyordu. Bu malikâne hayatı, daha evel de söylediğimiz gibi Ortazamana ait hususiyetin, derebeylik hayatının
başlangıcı olacaktır.
GARBİ ROMA İMPARATORLUĞUNUN
İNHİDAMINDAN SORA ROMA ÂLEMİ
V. asırdaki karışıklıklar, yabancı kavimlerin imparatorluk arazisinde yerleşmeleri, imparatorluk zamanında
teessüs etmiş iktisadî hayat esaslarının umumî çizgilerini
değiştirmiştir. Yalnız toprağa verilen ehemmiyet artmış, toprak adeta yegâne kıymet ve servet haline gelmişti. Umumî
veya hususî hizmetlerin para yerine arazi ile tediyesi teamül
olmuştu.

[[s. 11]]
Çiftçilikte, ziraî istihsalde tatbik edilen usuller ipmaratorluk zamanındakilerin ayni idi. Büyük arazi sahipleri arazinin
bağ, bahçe, orman ve çayırlıkları ile ihtiyaçlarına yetişecek
küçük bir kısmını kendilerine alıkoyarak üst tarafını ortaklara, yarıcılara verirlerdi.
İstilâcıların imparatorluk hududunda yerleşu.eleri, sanayi
ve ticaret hayatını sarsıntıya uğratmıştı. Akdeniz şarkla garp
arasında en mühim ticaret yolu olmak vasfını muhafaza ediyordu. Yalnız Araplar ın VII. asır sonlarına doğru Kartacayı, ve VIII. asır başlarında İspanya yı zaptetmeleri ticarete
büyük durgunluk vermiş, garpla şarkın iktisadî münasebetini
asgariye indirmiştir. Buna mukabil islâm istilâsına .uğramış
veya islâmlaşmış sahalar arasında ticaret çok münkeşif bir
mertebeye varmıştı.
Sanayi, kuyumculuk, minecilikle silâh imalâtına münhasır
gibi idi. Kırlarda her malikâne ekmeğini, şarabını kendi yapar; her malikânede doğramacılık, marangozluk, saraçlık,
ve demircilik gibi san'atleri yapacak adamlar bulunurdu.
Bu san'atler o malikâne içinde babadan oğula intikal ederdi.
Kırlarda böylece en küçük tecemmüler içinde muhtelif san'at
erbabının bulunması, şehirlerde sanayi hayatının inkişafına
mâni teşkil ediyordu. Şehirlerde kurulan büyük pazar yerlerinin bellibaşlı alımsatım işleri bal, şarap, kökboya gibi
maddelerden ibaret gibi idi.
Franklar ve bütün diğer Avrupa kavimleri hükümdarları, Romanın para sistemini kabul etmişlerdi. VII. asırda
para işi yeniden çığrından çıktı. Memleketin muhtelif sahaları, hatta hususî fertler bile, diledikleri şekillerde para basmağa başladılar. VIII. asrın sonunda altın azalmağa, gümüş onun yerine geçmeğe yüz tuttu. Biraz daha sora gümüş te ortadan çekilir hale geldi. Bu hal iktisadî vaziyetin
artık son vahamet mertebelerine erdiğinin delili idi.
PAPALıK VE DINÎ ^ a l y a n m Jüstiniyen tarafından tekrar zaptı
HAYAT üzerine papa eskisi gibi imparator tarafından naspedilen bir memur haline geldi. Bir
müddet sora İstanbul Kilisesi, Romaya faik bir vaziyet aldı
ve imparatorun nüfuz ve himayesinden istifade ederek Afrika ve Roma kiliselerini kendisine bağladı. Fakat Italyada Şark
imparatorluğuna karşı uyanan menfi cereyandan istifade et

[[s. 12]]
meşini bilen papalar, az zamanda kendilerini bu nüfuzdan
kurtardılar. O sırada Papalık bütün İtalyada o kadar kuvvet
ve itibar kazandı ki, isteseydi İtalyayı daha o zaman Şark İmparatorluğundan ayırabilirdi. İslâmlığın Afrika, Suriye ve
İspanyayı istilâsı da hıristiyanların müşterek bir tehlike karşısında birlik ve tesanüt hislerini kamçılaması itibarile papalığın nüfuzunu arttırmıya yaradı.
Benoa dö Norçiya (Benoît de Norcia) adlı bir papaz en
halis hıristiyanlığın inzivada fikir, ruh ve beden riyazeti ile
iştigali istilzam eylediğini ileri sürerek, soradan bütün tenha
dağ başlarını tutan manastır hayatını tesis etti. Hıristiyanlığı
cemiyet hayatı dışına çıkarıcı mahiyette olan bu cereyan birçok ruhanilerin hücum ve itirazını davet eyledi ise de papalık bunda müstakbel bir kuvvet görerek hami vaziyet aldı.
Filhakika bir müddet sora bütün manastırlarda yaşayan papazlar, papaların birer siyasî memurları ve politika vasıtaları
oldular. Kiliseye vakıf olarak verilen akarların çoğalması,
papanın maddî iktidarını artırdı. Bu maddî zenginlik ve manevi nüfuz sayesinde papalık Roma İmparatorluğunun inhidamından sora, ayakta kalan yegâne müessese oldu.
Yoksulları doyurmak, kimsesizleri koruyup barındırmak
gibi içtimaî muavenet işlerinden başka yollar, köprüler yapmak, şehirlere sular getirmek, mevcut su yollarını tamir etmek gibi halkın minnet ve şükranını kazandıracak hizmetleri de üzerine aldı. Kırallar, prensler, büyük siyaset adamları,
papanın nüfuzundan istifade temin edebilmek için kilise ve
manastırlara zengin vakıflar bağlamak yolunu tuttular. Bu
yol, bu adamlara papanın yardımını teminden ziyade, papalığın kuvvet ve itibarını bir kat daha yükseltmiye ve artırmaya yaradı.
Şu da var ki, para ve politika kilisede birer unsur haline
geldiğinden itibaren, dinin safiyeti bozuldu. "Aizze = azizler,,
adı verilen ölmüş kilise büyüklerinin şefaatlerini temin için
kilise ve manastırlara hediyeler verilmesi, maddî fedakârlıklarda bulunulması âdet ve usul oldu. Azizlerin şefaati ruhların
selâmeti ve her çeşit hastalıkların tedavisi için ücretle satılır
bir meta haline geldi. Bir müddet sora muhtelif ruh ve beden
hastalıkları azizler arasında taksim edilerek bunlar adeta bir
nevi ihtisas zümreleri halinde tasnif olundu. Para ile günah

[[s. 13]]
çıkarılması safsatasının icadı kiliseye yeni bir irat membaı
temin etti.
Kilisenin her türlü tahmin ve tasavvur hududunu aşan
zenginliği, bir kuvvet olduğu kadar, kendisi için bir tehlike
de teşkil ediyordu. Kasası boşalan devletin, para sıkıntısına
düşen kiralın, gözleri kilise servet ve emlâkine dikiliyordu.
Nihayet, kâh rica, kâh şiddet yolile kırallar kilise mallarına
el attılar. VII. asır ortalarından itibaren kırallarm harplerde yararlık gösterenlere, devlete mühim hizmetlerde bulunanlara kilise mallarından muvakkaten kaydile verilmesini
papalardan veya muhtelif memleketlerdeki vekillerinden rica.
etmeleri bir teamül halini aldı. Bu muvakkat kaydi bittabi
yalnız arada teati edilen mektuplar üstünde kaldı.
CEMIYET HAYATı Eskizaman ile Ortazaman arasındaki intikal asırları esnasında cemiyetin din hayatı
dışındaki yaşayış şekli hakkında bir fikir verebilecek malûmatı hemen münhasıran Greguar dö Tur un (Grégoire de
Tours) yazılarında buluyoruz. VI. asırda yaşamış olan bu
papaz müverrihin tasvirine göre, o devirlerin hayatı şu birkaç kelimede mündemiçtir: Riya, hıyanet, sefahet ve alçaklık... İlim ve fen sönüktür. Ailede babanın hakimiyeti mutlak
olup bu mutlakıyet, babaların yavrularını satmalarını mubah saydıracak mertebededir. Bir erkeğin bilhassa kırallarınve yüksek sınıf mensubu adamların birkaç kadınla evlenebilmeleri, karılarını keyifleri istediği zaman boşayabilmeleri
caizdi. Davalarda haktan ziyade şekle, davacıların şahsî mevkilerine ve mensup oldukları sınıflara kıymet veriliyordu.
Ferdî hukuk telâkkisi yok denecek derecede iptidaî idi. Kanunlar zayıflar karşısında kuvvetlilerin zulmünü himayeye
ve tahakkümünü arttırmaya yarayacak şekilde tedvin olunuyordu. En ağır cürümler, hatta adam öldürmek cürmü
para cezası ile geçiştiriliyordu. Ferdî hukukun mal ve can
emniyeti dediğimiz ana esasları içtimaî hayatta itibarsız
mevhumeler sırasına girmişti.
İşte Ortazaman dediğimiz devir açılırken Roma âlemi
muhtelif safhalarını hulâsa ettiğimiz bu umumî vaziyet içinde
bulunuyordu.

[[s. 14]]
B. MÜSTAKİL GOL VE ROMA GOLÜ
Ren ırmağından, Pirene dağlarına kadar uzanan geniş
mıntaka Gollülerden evel meskûn idi. Bu mıntakanın ilk sakinleri içinde Ligür ler, diğer iptidaî kavimlerin hepsinden
daha mühim görünüyorlar.
Keltler yahut Gollüler Ortaasyadan, Hazar cenubu, Kafkaslar, Karadeniz şimali ve Tuna boyu yolunca (M. E. XIII.
asır) gelmişlerdir. Bunlardan sora, Beljler gelmiştir. Bu
kavimlerin gelişi, memleketin manzarasını, tamamen değiştirdi. Keltler bu memleketlere gelmeden evel dahi nispeten
medenî idiler; bu memleketlere kendi isimlerini verdiler:
Kellik = Gol = Galya-, orada, muharip ve aristokrat bir
cemiyet teşkil ettiler. Bu teşekkül bir dereceye kadar medenî
ve kendilerine mahsus bir müstakil devlet idi.
Lâkin, M. E. I. asırdan itibaren, Romalıların fetihleri,
gol istiklâline nihayet verdi. Dört asırdan ziyade, Gollüler,
Roma İmparatorluğuna bağlı kaldılar. Gollüler, bu müddet
içinde Romanın, dilini, medeniyetini ve âdetlerini aldılar;
hıristiyanlığı kabul ettiler.
Gollüleri, Roma idaresinden çıkaran, III. asırda tekrar
başlıyan, şark kavimlerinin istilâları olmuştur.
I. MÜSTAKİL GOL
MEMLEKET G o 1 " Qalya>cenupta Akdeniz ve Pirene,garpta
Atlas ve Manş denizleri, şimal ve şarkta Ren
ırmağı ile Alp dağları arasında uzanan mıntaka idi (Harita. 1).
Bu mıntakanın şimalinde otlaklar ve ziraate elverişli
yerler vardı; ormanları da çoktu. Bununla beraber bu
mıntaka topraklarının üçte ikisi bataklık idi. Cenup mıntakasmın başlıca üç servet membaı vardı: zeytin, incir ve bilhassa
üzüm... Umumiyetle Gol ormanlarında da birçok yabani
hayvanlar yaşıyordu.
ILK AHALI Keltlerin yahut Gollülerin ilk ahali olmadıklarını söylemiştik. Bunlar geldikleri zaman
bu memlekette uzun asırlardanberi yaşamakta bulunan

[[s. 15]]
iptidaî kabilelere tesadüf ettiler. Tarihtenevelki zamanlarda
yaşamış olan bu dolikosefal insanların Afrikadan geldikleri tahmin olunmaktadır. Bu iptidaî kabilelerin en eskileri Som, Sen, Marn v. s. gibi ırmaklar boyunda kayalar
oyuklarında yahut mağaralarda yaşarlardı. Yontulmuş taştan
silâhlar ve aletler kullanırlardı. Kara ve deniz avcılığı ile
geçinirlerdi.
Çok zamanlar sora Tuna vadisile şarktan gelen kavimler
sayesinde taşa cilâ verildi ve taştan keskin aletler yapıldı.
Artık ziraat ve hayvan terbiyesi başladı. Hububattan ekmek
yapıldı. Bu devrin eserlerine her tarafta, bilhassa Fransanın
cenubugarbisinde ve Bretanyada tesadüf olunur. Bu eserleri
Gollülere atfederler.
Bu adamlar cidden san'atkâr idiler; mağaralarda onlara
ait hayvan resimleri, kilden yahut fildişinden yapılmış küçük
heykeller bulunmuştur. Bugün Fransa dediğimiz topraklarda
ilk san'at eserleri bunlar olmuştur.
Bu devirdedir ki Fransada insanlar mağaralardan çıktılar;
ahşap evlerden mürekkep köylere, bilhassa Alp ve Jüra
dağlarındaki göl beldeleri ne yerleştiler. Ölüleri için taştan ve
granitten büyük abideler yaptılar.
Bu abidelerin çoğu da Ligür devrine aittir.
. .. Ligürler, Gollülerden evel (M. E. 2000) Gol
LIGÜRLER VE . . . ' , . . . . . . . . . . T . . . , , ..
IBERLER topraklarında görülmüştür. Lıgurler buğun
dahi Cenova garbındaki Apenin dağlarında
ve Korsika adasında yaşamakta bulunan Ligürlere benzerlerdi. Ligürler yürümek ve çalışmakta yorulmak bilmezlerdi;
yerleşir yerleşmez gol memleketlerindeki bataklıkları kurutmaya, ormanları açmıya başlamışlardı. Ligür hakimiyeti,
gol memleketi hudutları haricine de uzanıyordu. Birçok
ırmak ve dağ isimleri, bunu ispat etmektedir.
M. E. VII. asrın sonuna doğru îberler, İspanyadan şimale
yürüdüler, Pirene dağlarını geçtiler ve dağlarla Garon ırmağı
arasında yerleştiler. İberler Hazar Denizi garbında Kafkaslardan kalkarak Suriye ve Afrika şimal sahili ile İspanyaya
gelmişlerdir.
Bunlar Fransa garbıcenubisindeki Akitenler in ecdadı
olmuşlardır.

[[s. 16]]
İberlerin lisanları ve ırkları hâlâ Bask memleketlerinde
devam etmektedir.
Ligür ve İber devri Golde Maden Devrine tesadüf eder.
Evvelâ bronz aletler kullanıldı. Bunlar şark sanayiinin
taklitleri idi. Sora M. E. 1000 tarihinde demir görüldü. Avrupada Demir Devri ligür istilâsını takip eden yeni bir istilâ
ile gelmişti; kelt yahut Gollüler istilâsı.
rnufİTFuisTİı î a , G o l l ü l e r L i g ü r l e r S i b i Ortaasyadan gelerek
UULLULLM la 111_iA2»1 . . ^ . • 1 J. ı,..ı
Avrupayı istila etmiş kavimlerdir. Gollüler
istilâsı bir hamlede olmamıştır; yavaş yavaş birçok akınlarla
vukubulmuştur.
Keltler (M. E. 1000 - 500) arasında Ligür aşiretlerini
cenubuşarkiye sürerek Gol kıt'asmın büyük kısmını işgal
ettiler. M. E. 300 tarihlerine doğru son bir kelt istilâsı ile
beraber memleketin şimaline Beljler geldi, Ren ve Sen ırmakları arasına yerleştiler; ondan sora bu mmtakaya Belçika
Golü dendi.
Şunu söylemek lâzımdır ki, M. E. IV - V. asırlarda asıl Gol
dediğimiz memleketler Avrupanın büyük kısmına şamil,
geniş Kelt İmparatorluğunun bir parçasından başka bir şey
değildi. Bu devirlerde Macaristandan İspanyaya (Keltiber),
İngiltereden şimalî İtalyaya kadar (Gol Sizalpin) heryerde
gördüğümüz Keltler Gollülerin Romayr zaptettiklerini biliriz.
Şarktan garba geçerken Tuna boylarında kalmış ve oradan
M. E. III. asırda cenuba Makedonyaya ve Yunan kıt'asına
inmiş ve yine Tunadan ayrılarak Galatlar namı altında
Anadoluya gelmiş bir kısım Keltler vardır.
Keltler yahut Gollüler tamamile Germenlere benziyorlardı. Uzun boylu, açık tenli, mavi gözlü, sarı yahut kumral
saçlı idiler.
Gollüler siteler halinde yaşıyorlardı. Siteleri
GOLLÜLERIN IÇTI- m ü teaddit kabilelerden mürekkep idi. SiteMHAYATLAmSI n i n başında müşterek atadan gelmiş reisler
vardı. Kabile reisleri müşterek işleri görmek
için toplanırlardı. Bu toplanma sitenin senatosu idi. Senatonun
reisi bir sene için kabile reisleri meyanından intihap olunurdu.
Görülüyor ki, gol kavimleri aristokratlar tarafından idare
olunurdu. İlk zamanlarda devlet şekli kırallık idi. Fakat yavaş

[[s. [27r]]]
yavaş site reisleri kıralların yerine kaim oldu. M. E. II.
asırda artık her site reisi kendi başına bir kıral idi.
VersengetoriJcs in babasını kırallığın tesisine teşebbüs
ettiği için idama mahkûm etmişlerdi.
Gollülerin parası, Foçalıların parasının taklidinden başka
bir şey değildi. Cenubî Golde Foçalılar tesis ettikleri Massili
(Marsilya) kolonisi vasıtasile büyük medenî tesir yapmışlardır.
. . Gollüler başlıca iki türlü allahlara taparlardı :
GOLLÜLERIN DINI y e r a l l a h l a n v e g ö k a l l a h l a r ı . yer allahlarınm başlıcası Yer-ana idi. Yer-ana hayat ve ölüm ilâhesi idi.
Gollüler bu ilâheye bir allah-baba terfik ederlerdi. Su allahlarının da ehemmiyetli mevkileri vardı.
Gollüler meşe gibi bazı ağaçlara ve bilhassa bazı su kaynaklarına eyilik allahları, meyanında ülûhiyet atfederlerdi.
Bellibaşlı gök allahları gökgürültüsü Allahı Taran ve
Güneş Allahı Belen ve harp Allahı Esüs idi.
Fakat Gollülerin asıl millî Allahı Tötates idi. Romanın fethinden sora Tötates Merküre ve diğer gol allahları da Roma
Panteonundaki allahlara çevrildiler. Gollülerin din merkezleri
Orleana yakın büyük bir ormanda bulunuyordu.
Gollülerin papazlarına Druit 1er derlerdi. Druitler kuvvetli
bir sınıf (kast) teşkil ediyorlardı. Bu sınıfın bütün Golün büyük
papazı makamında bir tek reisi vardı. Druitler ayni zamanda
hem papaz, hem hâkim ve hem de âlim idiler. Âlimler resmî
mürebbiler idiler; gençlere verdikleri ahlâk terbiyesi şu üç
emirde hulâsa edilebilir: "Allahları tazim et, hiçbir fenalık
yapma, mert ol !.„
2. ROMA G ALYASİ [l]
rEDimv.™ «p 1 • a s r a doğru iki tehlike Golü tehdit
V>C.KIM£.IVLIE.K VJt. . . , _ . _
ROMA ediyordu. Germenler ve Roma.
Kimriler ve Tötonlar Reni geçtiler (M. E.
109-102). Bu tarihlerde Romalılar da cenubî Gole ayak basmışlardı.
Romalılar Alp ve Pirene dağları arasında sahil boyunca
bir vilâyet teşkil ettiler "Gol Transalpin,,. Bu vilâyetin merkezi Narbon şehri idi.
[1] Galya = Gol

[[s. 18]]
Bundan sora bütün Golün Sezar tarafından sekiz sene
içinde nasıl fetholunduğunu birinci kitapta gördük. Gol memleketleri Sezar tarafından birtakım vilâyetlere ayrıldı. Vilâyetlerin başında Roma tarafından tayin olunmuş birer vali bulunuyordu. Romalılar Gollülerin hürriyet ve emniyetlerini temin
ediyorlardı. Buna mukabil onlardan asker ve vergi alıyorlardı.
Vilâyetler birtakım sitelere ayrılıyordu. Her site mahallin
aristokratları içinden intihap olunmuş bir senato tarafından
idare olunuyordu.
Romalılar Gollülere hemen hemen müsavi muamelesi yaparlardı. Her sene bütün gol sitelerinin murahhasları Liyon
civarında bir meclis kurarlardı; orada dinî bayramlar ve oyunlar yapılır ve memleketin umumî menfaatleri hakkında
görüşülürdü. Neticesinde Roma imparatoruna maruzatta bulunulurdu. Mekteplerde tedrisat lâtince idi. Gol şehirlerinde
roma abideleri taklit olunurdu.
Romanın sukut devri, Golün de rahatını bozdu. Şarktan
istilâya uğradı.
GOLDE KIRIŞTI- R o m a İmparatorluğunun zayıfladığı bir zaYANLiK manda Roma topraklarında hıristiyan kilisesi doğuyordu. Hıristiyanlık Gole Marsilyadan girdi ( I. asırda ). II. asırda artık Liyonda ve Viyanada
kiliselerin teşekkül ettiği görülür. Romada olduğu gibi Golde
de kilise teşkilâtı yapıldı. V. asırda artık, papazlar Fransayı
kurmak için çalışmaya başladılar.
C. GERMENLER
, „ , Romalılar, Hazar Denizinden Tuna ve Rene
ROMALıLARA GORE , . . . . . . ,
GERMANYA kadar butun Avrupanın şimalim içme alan
geniş ülkelere Germanya derlerdi. Bu büyük mıntaka ikiye ayrılabilir:
a) Hazar Denizinden Karpatlara kadar olan kısım, gayet
geniş istepler, ormanlar, bataklıklardan terekküp ediyordu.
b) Garpta bulunan diğer kısım, Karpat dağlarından Rene
kadar uzanıyordu. Bu mıntaka, daha çok dağlıktı.
Germenler, Gollülerle bir asıldan ve onlar gibi Ortaasya

[[s. 19]]
dan gelmiş kavimlerdir[l]. Germanyanın Tuna ve Ren taraflarında hudutları tespit olunmuştu; fakat şarka doğru uzanan
geniş ovaları, "Kavimler Kapısı,, yolu ile şarktan gelen turk
göçlerine ve muhacemelerine karşı tamamile açıktı; Kavimler Kapısı, Ural dağlarının son cenup eteklerile, Hazar
Denizi arasıdır.
Germenler, şayanı hayret bir surette biribiG E R ™f J ™ A H " rine benziyorlardı. Uzun boylu ve mavi
gözlü idiler. Saçları sarı veya kızıl idi. Tenleri beyaz, yanakları pembe idi. Sakallı ve uzun saçlı idiler.
Ekserisi elbise olarak sırtlarına sadece bir hayvan postu
atarlardı. Kolları ve bacakları çıplaktı. Erkeklerinin işi gücü
avcılık ve muharebe idi. Misafirperver idiler; fakat çabuk
kızarlardı ve şedit idiler. Çok içerlerdi. Bir nevi bira ile
sarhoş olurlardı. Muzafferiyetlerini zevk ve eğlence ile bitirirlerdi. Çocuklarına avcılık ve muhariplikten başka bir şey
öğretmezlerdi. Gotlar rün denilen işaretlerden mürekkep bir
alfabe kullanırlardı (rünik). Kadınlar, çok muhteremdi. Hatta
kendilerine peygamberlik hassaları atfolunurdu. Rahibelerin
büyük tesirleri vardı. Esirler, efendilerinin şahsına bağlı köleler idi. İkametgâhları şekilsiz ve intizamsız köyler teşkil
eden ayrı ayrı kulübelerden ibaretti.
Germenler iptidaî bir demokrasi hayatı yaGERMENLERIN SI- ş a r ı a r dı. Köyce, aşiretçe veya milletçe toplaY A m^mNLERİ A " n ı r l a r v e reislerini intihap ederlerdi. Temellük hakkı yalnız ev, bahçe, ve sürüye
ait idi. Umumiyetle arazi, cemaat malı sayılırdı. Arazi aileler
beyninde muvakkaten taksim olunurdu.
Harp zamanında teşkilâtları basit idi. Silâhlı insanların
kurultayında husumet karar altına alındığı zaman, harp artık
millî bir vazife olur ve herkes ona iştirak ederdi. Mükemmel süvari oldukları gibi, piyadeleri de daha çok mükemmeldi. Umumiyetle derin kütleler halinde muharebe ederlerdi. Kadınlar
ve çocuklar, öküzlerle çekilen ağır arabalar üzerinde muharebelerde erkeklere refakat ederlerdi. Bu arabalarla, ordugâhlarının etrafını çevirerek bir nevi siper teşkil ederlerdi.
[1] Bu gün germen camiasına dahil sayılan zümreler arasında asıl
Avrupanın şimal kısımları sakinlerinden olup soradan Ortaasya muha^
cirlerine karışmış olanlar da vardır.

[[s. 20]]
Baltalar ve kargılarla harbederlerdi. Muharebe şarkısı söyliyerek hücum ederlerdi. Korkaklık çok menfur idi. Korkaklar, ekseriya intihara mecbur edilirlerdi. Dinleri, muharebe
hırsını ateşliyecek mahiyette idi. Kahramanlara, mes'ut bir
ebediyet mev'ut idi.Tabiatin kuvvetlerine taparlardı. Meşhur
allahları şunlardı: Odin yahut (Votan) sema ve harp Allahı;
Tor yahut (Donar) yıldırım Allahı; Herta yahut (Erde) yer
İlâhesi.
İtikatlarına göre muharebede ölenlerin ruhu valkınlar
(muharebe kızları) tarafından Allaha götürülürdü; Allah
(Odin) bu ruhları Valhalla da (cennetinde) kabul eder. Valkırılar bu ruhlara öldürülen düşmanların kafataslarile bal
şerbeti sunarlardı. Germenlerin din ayin ve merasimi için
ibadethaneleri yoktu. Putları yoktu, yalnız mukaddes ağaçları
vardı.

[[s. 21]]
ıı
ALANLAR VE AVRUPAYı
ISTILÂLARı
Alanlar, Yayık ırmağının membalarında dağlık mmtakada
yaşıyan Türklere verilmiş isimdir [1]. Alanlar Hunlardan evel
Kafkas dağlarının şimalindeki ovalara kadar yayılmışlar, bir
kırallık teşkil etmişlerdi (Harita. 2). Birisi M. E I. asırda ve
diğeri M. S. II. asır başlarında olmak üzere Derbent (Demirkapı) boğazından geçerek iki defa Medyaya da girdiler.
Alanlara, Hintte Ganj ırmağı kaynaklarında dahi tesadüf
olunur.
Alanlar Karadeniz şimalinden garba doğru da akınlar yapmışlardır. Hunlar, garba çekilmeye mecbur olduktan sora
Yayık, İtil ve umumiyetle Asya Sarmatyasında tesadüf ettikleri bu Alanları mağlûp ettiler ve kırallarım öldürdüler. Bunun
üzerine Hunlara tâbi olmıyanlardan bir kısım Alanlar Kafkas dağlarına sığınarak oralarda kaldılar; bir kısmı da garba
muhaceret ettiler. Tuna havzasında yerleştiler. III. asırda
Makedonyada roma ordularını mağlûp ettiler. Daha soraları
Tunadan Germanyaya gittiler, orasını istilâ ettiler (406).
Bundan sora Belçika üzerinden Pirene eteklerine kadar
bütün Gol kıt'asma yayıldılar. Birçoğu bu kıt'ada kaldılar.
Bir kısmı Pirene dağlarını aşarak İspanyaya girdiler (409).
Az zamanda bütün İspanya Yarımadasına hâkim oldular (411).
Alanlar, Tunadan itibaren Süevler ve Vandallar ı beraberlerinde yürütmüşler ve İspanyaya beraber girmişlerdir;
yarımadanın cenup mıntakasına Vandalları, şimaligarbî kö[1] Alan, dağ veya tepe üzerindeki lüdüzkoedrm veanlar içinaıçlmış düzlük manasına gelir.

[[s. 22]]
şeşine de Süevleri yerleştirmişler ve yarımadanın mütebaki
bütün aksamına kendileri sahip olmuşlardır.
Alanlar, Ural dağlarından Büyük Atlas Denizi ve Akdeniz sahillerine kadar gayet geniş ülkeleri iki, üç asır zarfında çiğnediler; Fransa ve İspanyada yerleştiler.

[[s. 23]]
ııı
AVRUPADA TÜRK - HUN
IMPARATORLUĞU
Şimalî Hun (Hiyung-nu) Devletinin inkıraCARBÎ HUN
DEVLETI zindan sora garba çekilen Hunlar Hazar
Denizi, Yayık ve İtil ırmakları arasındaki
geniş sahada bir devlet kurdular (M.S. 100-376). Buna Garbi Hun Devleti denir (Harita. 3).
Hunlar, Alanları ve diğer Türk olan ve olmıyan birçok
kavimleri idareleri altına alarak Avrupa hududunda kurdukları bu Türk Devletini kuvvetlendirdiler.
Garp Hun Devleti ni teşkil eden Hunlar reisleri
GARBA YURUYUS D , . , ' T W .,
- Balamırın idaresinde miladı IV. asrın nihayetlerine doğru (375) Don ırmağım geçerek bugün cenubî Rusyayı teşkil eden sahaya girdiler. Özü (Dinyeper), Turla (Dinyester) ve Prut ırmaklarını aşarak Tuna ırmağının orta kısımlarına
kadar uzanan vâsi sahadaki bütün kavimleri itaat altına aldılar.
Bu istilâ ve fütuhat hareketlerinde Hunlar yalnız değillerdi; Hunlar kendilerine tâbi olan diğer türk kavimlerini
ve hatta birçok Türk olmıyan kavimleri de beraber sürüklemişlerdi. Fakat hakimiyet Hunlarda idi.
Hunlar, bütün Şarkî Avrupa kavimleri ve bu meyanda
Ostrogotlar (Şark Gotları) üzerinde hakimiyetlerini temin
ettikten sora Yayık ırmağı ile Ural dağlarından Tunaya
kadar uzanan vâsi arazide hâkim bir millet oldular.
AVRUPA KAVIMLE- M a & l û P e d i l e n kavimlerin kaçışı diğer kaRININ KARıŞMASı vimlerin de muhaceretlerini intaç etti ve bu
suretle bütün Avrupada bir umumî muhaceret cereyanı hasıl oldu. Bunun neticesinde Avrupa kavimleri biribirine karıştı (Harita. 5).

[[s. 24]]
Hun orduları süvarilerden mürekkepti. Avrupada hayatları
at sırtında geçen cesur Hunlardan mürekkep türk süvari ordularına karşı çıkabilecek hiçbir millet yoktu. Avrupa baştan
başa korku ve dehşet içinde idi. Türklerin karşısında hasım
olarak Garbı Roma İmparatorluğu ve Bizans vardı.
ATTILÂDAN EVEL Tuna havzasına yerleştikten sora
IDARE reisleri Muncuk (Boncuk) un iki oğlu
olmuştu: Attilâ ve Bleda (Buda). Attilâ
395 te doğmuştu. Muncuk ölünce çocukları küçük olduğu
için yerine kardeşleri Oktar, Rua ve Aybars geçtiler.
Aybars Hun Devletinin şark kısmım idare ediyordu. Tuna
havzasında Oktar ve Rua ayni zamanda hüküm sürüyorlardı.
Bleda zayıf tabiatli idi. Attilâ ise cesur, akıllı, azimkâr
ve milliyetperverdi. Küçük olmasına rağmen devlet işlerine
karışmak istemesi amcalarının hoşuna gitmiyordu. Amcalarının, küçük Attilânın müdahalelerinden kurtulmak için onu
Roma sarayına gönderdikleri söylenir.
D t T , „ c BIZANS VE ROMA Hunlar Tuna havzasına yerleştikten sora da , , , , _ , A _ ^
ILE MÜNASEBET akınlarına devam ederek Şarkı Roma Devletine ait mıntakalara girmekten geridurmuyorlardı. Şarkî Roma İmparatorluğu siyaset ve para ile Hunlarm taarruzuna mâni olmak ve mümkün olduğu kadar bu
kuvvetten düşmanlarına karşı istifade etmek yolunu tercih etti.
Oktar bir ordu ile Ren havzasında Burguntlara karşı
sefere gittiği zaman Bizanslılar Tuna havzasında kalan Rua
ile anlaştılar. Bu anlaşma neticesinde yardım maksadile bir
Hun ordusu İstanbula, diğer bir hun ordusu da Garbî Roraaya gitti. Romaya giden hun ordusu İtalyaya taarruz eden
İslav ve Germenleri mağlûp ederek (405) Romayı kurtardı.
Şarkî Roma İmparatoru Teodos kendisine karşı isyan eden
bir jeneralini tedip için de Hunlara müracaat etmek mecburiyetinde kaldı. Bununla beraber Bizans, kendi emniyeti için
Tuna havzasında Hunlara tâbi bazı kavimleri istiklâllerini istirdada teşvik ediyordu. Bu yüzden Rua ile Bizansın arası
bozulmuştu.
ATTILÂ VE BÜYÜK e s n a c * a ölmüş ve yerine Muncukun
PLÂNı oğulları Bleda ve Attilâ (Res. 1,2) geçmişti (437).
Bleda ahmak ve yalnız eğlenceye düşkün olduğundan Attilâ (atacık) devleti idarede serbestti. Attilâ cesur

[[s. [33r]]]
ve kahraman olduğu kadar Roma ve Bizans ahvaline de hakkıle vâkıftı. Attilâ Türklerin başına geçtiği zaman yapacağı işlen tamamen kararlaştırmış bulunuyordu.
Attilânın plânı şu idi: 1) Türk ordularının para mukabilinde düşmanların menfaatlerine hizmet etmelerine mâni olmak, 2) Dağınık bütün türk kabilelerini birleştirerek kuvvetli
müttehit bir Türk Devleti kurmak, 3) Bu kuvvetli Türk Devletine istinaden bütün İslav ve Germenleri, 4) Bizans ve
Garbi Romayı da idaresi altına alarak Avrupada büyük bir
imparatorluk kurduktan sora, 5) Çin, Hint ve İram da istilâ etmek. Attilâ işte bu suretle bir cihanşümul imparatorluk meydana getirmek azminde idi. Roma ve Bizansın ve bütün Avrupanın fethi bu büyük gayenin bir safhası olacaktı.
MARGÜS MUAHE- 4 4 1 s e n e s i n d e Attilâ Moesya "Tuna ile Balkan
DESI dağları arasındaki arazi,, ve Trakyayı istilâ
etmek için hareket etmiş, Singidon u (bugünkü Belgrat şehri) zaptettikten sora Drava ırmağını geçerek
Panonya mn eski payitahtı olan Sirmiyum u zaptetmişti. Bundan sora Attilâ orduları cenuba inerek Kostantinin doğduğu
yer olan Nayissus (Niş) şehrini de aldı.
Bizanslılarla Hunlar arasında Marsiyanopol (Varnanın garbında eski bir şehirdi) duvarları altında vukubulan muharebede Hunlar galip_ gelmiş, Attilâ orduları Hellespont (Çanakkale Boğazı,, ve İstanbul civarından Termopile kadar vâsi
sahayı ciddî bir mukavemet görmeksizin zaptetmişlerdir. Bütün bu yerlerden Hunlar sayısız esir ve ganaim ile
geridönmüşlerdir. Bu müthiş mağlûbiyet karşısında Bizanslılar sulh istemeğe mecbur olmuşlardı. Bizans sefaret heyeti
şimdiki Belgrat cenubunda Margüs mevkiinde karargâh kurmuş olan Attilânın nezdine gittiler. Bizanslılar burada Attilâ
ile bir muahede aktettiler. Bizans ile yapılan Margüs muahedesi Attilânın parlak bir muvaffakiyetidir. Bu muahedeye
göre Bizans, Belgrat havalisinde bir kısım araziyi Hunlara
terkedecek, Bizanslılar hizmetindeki bütün hun askerlerini
geriverecek ve Hunların elindeki bizans esirlerinin beheri
için 12 altın fidye ödeyecek idi. Bunlardan daha ağır bir
şart olarak; Bizans, Hunların düşmanlarile ittifak edemiyecek ve her sene mühim miktarda vergi verecekti. Bu muahede ile Şarkî Roma, Hunların bir tabii derecesine inmişti.

[[s. 26]]
ATTILÂNıN ICRA- Hunlarm Avrupadaki muazzam istilâları AtATİ tilâ zamanında inkişaf etti. Attilâ ; Şarkî Romayı tâbi menzilesine indirdikten sora Avrupadaki muhtelif
milletleri itaat altına aldı. İmparatorluğun hudutları Yayık
"Ural,, ırmağından Ren ırmağına ve Karadenizden, Tunadan
İskandinavyaya kadar uzuyordu.
ORLEAN SEFERI Hunların Tuna sahillerinde görünmesi Avrupayı altüst etmişti. Hunlar tarafından
tazyik edilen Alanlar, Vandallar, Süevler dört senedenberi Gol
kıt'asını istilâ ve tahrip etmekte idiler. Vizigotlar da (Garp
Gotları) Hunlardan kaçarak Garbî Alplardan ötede Golün
mahsuldar yerlerinde yerleşmişlerdi. Bundan evel de Roma
İmparatoru Valantiniyen III. ün hemşiresi Honorya Attilâya
bir nişan yüzüğü göndermişti. Attilâ senelerden sora Romaya
elçiler göndererek Prensesin kocası olmak itibarile Roma
İmparatorluğunun bir parçasını istiyordu. Attilâ ret cevabı
aldı. Diğer cihetten Romalıların Afrika eyaletlerini istilâ ve
tahrip etmiş olan Vandal Kiralı Genzerik te Attilâyı Galya ve
İtalya istilâsına teşvik ediyordu.
Attilâ kurduğu garp istilâsı plânı için zaman ve vaziyeti
müsait buldu. 700 bin kişilik bir ordu ile Ren ırmağını geçerek Gol kıt'asma girdi. Strazburg, Meç ve daha bir
çok şehirleri zaptederek 20 günde Orlean önüne geldi ve bu
şehri de zaptetti. O zaman bugünkü Paris şehrinin yerinde
olan Lütes ten (Lutetia) Romaya kadar bütün Cenubî ve
Garbî Avrupa dehşet içinde kaldı; o sıralarda Avrupada Attilâ
ile karşılaşabilecek bir tek kumandan vardı. Aetyüs ismini
taşıyan bu kumandan da aslen Attilâ gibi Hun Türklerindendi. Aetyüs Attilânın tam Orleanı zaptettiği sıralarda Vizigotların, Fıransızların, Gollülerin ve diğer bazı germen kavimlerinin birleşmiş ordularile Orleana gelmişti. Marn ırmağı üzerindeki Şalon şehri yakininde Katalon ovasında iki ordu
kanlı bir muharebeye girişti. Bütün gün devam eden boğuşmada her iki taraf ta çok ağır zayiat verdi. Ertesi gün iki
taraf biribirine taarruz etmedi; Attilâ ordusile çekildi. Aetyüs
Hunları ciddî olarak takibe cesaret edemedi. Böylece Şalon
muharebesi galip, mağlûp belli olmaksızın nihayet buldu
(451) ve bu suretle de Gol kıt'asımn (bugünkü Fransanın)
istilâsı akim kaldı.

[[s. 27]]
Renin şarkına çekildikten sora Attilâ ordusuRO H1REK!T NE n u t a n z i m ederek Garbî Roma üzerine yürüdü. Alpleri geçerek İzonzo mansabı civarındaki Akiley i muhasara etti. Şehir fazla mukavemet
gösterdise de Hunların muhasarasına uzun müddet dayanamadı. Bu şehirden ve Venezya kıt'asmdan kaçan halkın bir
kısmı cenuba, deniz kenarlarına kadar inmişler, buralardaki
adalara iltica ederek bugünkü Venedik şehrini tesis etmişlerdir. Attilâ orduları bütün Po havzasını istilâ etmiş, Milân
şehri cenubuna kadar inmişti. Garbî Roma İmparatorluğu
dehşet ve korku içinde kalmıştı. Hıristiyanlığın merkezi
olan Roma büyük bir tehlike içinde idi. Bunun üzerine
Papa Sen- Leon un riyasetinde Romanın istilâ edilmemesini
istirham için Attilâ nezdine sefaret heyeti gönderilmiş, Attilâ
da Romaya girmeksizin çekilmişti (452).
Attilâ yeni fütuhata hazırlanırken bugünkü Buda
şehrinin eski yerindeki payitahtında "Etzelburgı„ öldü (453).
. „ Attilâ orta boylu, geniş göğüslü, esmer,heybetATTıLANıN VASıF- j. v g c e s u r b i r T ü r k t ü - Ecnebilere karşı müteazzım olan Attilâ kendi milletine karşı pek mütevazıydı, debdebe ve servete karşı da kayıtsızdı. Muhteşem sarayları içinde kendisi pek sade ve mütevazı bir hayat geçirirdi.
Mağlûp milletler tarafından Allalıın Kamçısı diye anılan Attilâ
Alamanlarm millî destanları olan Nibelungen de Etzel ve
İskandinav efsanelerinden manzum Atla - Mal ve Atla-Kida
da Atlı diye yadolunan kahramandır.
ATTILÂDAN SORA Attilânın vefatından sora Hun Devleti dağıldı.
HUN DEVLETI Macaristandan ibaret kalan küçük bir kısmında Attilânın oğullarından Dengiz{Deniz)bir
müddet hüküm sürdü. En nihayet dahilî mücadeleler yüzünden Hunlar kısmen Macaristanı terkederek Cenubî Rusyaya,
Volga ve Ural havalisine çekildiler. Avrupada kalanları ise
muhtelif milletlere karıştı.
MEDENIYET Hunların şiddetli hücumlarının acı hatıralarını unutamıyan Avrupa müverrihleri, onları
asırlarca medeniyetsiz ve barbar olarak tasvir ve tavsif etmişlerdir. Halbuki Hunların kendilerine mahsus irfan, san'at
ve medeniyetleri vardı.
Hunlar ekseriyetle ahşap evlerde otururlardı. Attilânın

[[s. 28]]
muazzam sarayı da ahşaptı. Bu sarayın müzeyyen sütunları
Hun Devletine gelen elçi heyetlerinin dikkatini celbetmiş
ve kaydedilmiştir. Ahşap binaların tercih edilmesi o civarda
taşın az ve kerestenin bol olmasından ilerigeliyordu. Attilâ,
sarayının yanında taşlarını başka yerden getirterek güzel bir
hamam yaptırmıştı.
Hun kadınları örgü, işleme ve nakış işlerinde mahir idiler (Res.3). Bizans elçilerinden müverrih PrisJcos Attilânın zevcesi Kıralıça Reka nm huzuruna girdiği zaman onun etrafındaki
kadınları elbiseleri süslemekte kullanılan nakışlar işlemekle
meşgul görmüştü.
Hunlar, iskemlelere oturarak masa başında yemek yerler;
ileri gelen aileler gümüş sofra takımları kullanırlardı. Hunlar
bal şerbeti, şarap ve kımız içerlerdi.
Hunlarda edebiyat müterakki idi. Hun hükümdarları
bilhassa Attilâ, her seferden dönüşte halk tarafından istikbal
edilirken halkın önünde hun kızları, hun sanatkârlarının
yazıp besteledikleri şiirleri terennüm ederlerdi. Harp ve zafer şarkıları pek çok ve pek güzeldi. Tiyatro edebiyatı da
oldukça ileri idi. Orta oyunları tarzında temsil edilen san'at
eserleri ve sahne san'atkârları vardı.
ASKERLIK SAN'ATI H u n l a i"da ordu teşkilâtı son derece muntazamdı. Hun süvarileri arkaya ok atmakla şöhret
almışlardı (Res.4). Harp ederken ansızın geridönerek kaçar gibi
hareket ederler, düşman ordusu takibe başlar, fakat bu sahte
ricat uzun sürmez, birdenbire tekrar geridönerek hücum
ederlerdi. Bu anî hareketlerle düşmanı şaşkın bir hale getirerek bozarlardı.
Mükemmel muhasara aletleri vardı. Muhasara kuleleri
inşa ederler, duvarları aletlerle yıkarlardı. Şehirleri fennî
usullerle muhasara ederlerdi.

[[s. 29]]
ıV
ASYADA AKHUNLAR DEVLETI
DEVLET KURDUK- B u T ü r k l e r > 4 2 4 tarihinde yurtlarını terkedeLARı MıNTAKA r e k evvelâ Siriderya havalisine daha sora
Garbî Türkeli ve Şimalî Afganistan mıntakasına gelmiş ve buralarda yerleşmişlerdi (Harita. 4).
Milâdî V. asır ortalarına doğru Akhunlar, hudutlarını tevsi
ederek Çin Türkelinden İrana kadar uzanan bir Türk Devleti kurmuşlardır [1].
Akhunlar bilâhare Hindistanın Pençap kıt'asmı da istilâ
etmişlerdir. Akhun Devleti, iki kısımdan terekküp ediyordu:
Şimalî ve Cenubî.
Şimalî kısmının merkezi, Şimalî Afganistanda Kunduz civarında idi. Cenubî kısmının merkezi de Pençap kıt'asında idi.
Milâdî 525 tarihine doğru şimaldeki Akhunlar Hanı Aksungar, cenuptakilerin hükümdarı ise Toraman isimlerini
taşıyorlardı.
Cenup hanlarının şimal kısımlarındaki hanlara tâbi oldukları tahmin olunur.
SIYASET VE Akhun hanları, komşuları İran hükümdarNÜFUZ larile siyasî münasebetlerde bulunuyorlar,
ve Iranın dahilî siyasetine tesir ediyorlardı.
Akhunlar, Hindistanda da büyük kuvvet kazanmışlardı.
INKıRAZ Akhunların devleti, uzun müddet payidar
olmadı. Sebebi VII. asır ortalarında (652)
Ortaasyada siyasî hakimiyetin Tukyu Türklerinin eline geçmesi ve garp hudutlarında da İran Sasanilerinin kuvvetlenmeleri olmuştur. Bu iki devlet (Tukyular - Sasaniler) ittifak
[1] Bunlara Çin membalarında Hua: Yunan eserlerinde Akhun ve
Eftalit, arap tarihlerinde ise Heyatile ismi verilmiştir.

[[s. 30]]
ederek Akhun Devletini imha ve Pençap kıt'ası hariç olmak
üzere, memleketlerini aralarında taksim etmişlerdir.
Bu Akhunlar Toramana halef olan Mihira
AKHUNLÂR K u l a i m a n ı n d a Toramanın başlamış olduğu hint fütuhatına devam ederek parlak
zaferler kazandılar.
Bu tarihte Hunlardan, bir kısmı Çinde, bir kısmı Avrupada hükümran oldukları gibi Akhunlar da Hindistanda hükümet sürüyorlardı.
Mihira Kula hint tarihinde büyük mevki kazandı.

[[s. 31]]
V
BEŞİNCİ ASIRDA AVRUPA
KAVİMLER MUHACERETİ
Dördüncü asrın sonuna doğru ve beşinci
GARP GERMEMLERls a s ı r c [ a Asyaaan Avrupaya ve Avrupanmiçin^FR^KLAI?' d e y e n i k a v i m l e r muhacereti, istilâlar ve muSAKSONLAR harebeler oldu (Harita. 5). Bu hareketler neticesinde Roma İmparatorluğu yıkıldı ve enkazından birçok kırallıklar çıktı. Bunların çoğu görünüşte
Bizans İmparatorluğuna tâbi, hakikatte hemen hemen müstakil idiler.
Bu kırallıklardan başlıcaları şunlardır: 1) Golyada Franklar ve Burguntlular, 2) Afrikada Vandallar; 3) Akitanyada ve
İspanyada Vizigot (Garbı Got) 1ar; 4) İtalyada Ostrogot (Şarkî
Got) 1ar; 5) Şimalde Belçikada Franklar Kırallıkları.. Bunlardan başka, Hun İmparatorluğunun yerine kaim olan
müstakil Avar Türk İmparatorluğu (Harita. 6).
Bu hadiselerin cereyanı şöyle oldu :
Roma İmparatorluğunun Küçükasyada Perslere karşı
açtığı muharebeler milâdın III. asrındanberi devam ediyordu. Persler, Sasanilerin idaresi altında eski Serhas Devletini kurmağa uğraşıyorlardı. Uzun cidaller Roma İmparatorluğunun kuvvetini eyiden eyiye sarsmıştı.
Ayni zamanda Avrupada Germenler in nüfusları gittikçe
artıyor ve arazi ihtiyaçları gittikçe büyüyordu. Bunlar artık
Roma hududunun ötesindeki memleketlerine sığamamağa,
arazi ve ganimet aramağa, ve bunun için hududu sıkıştırmağa başladılar. İnhilâle yüz tutan Roma İmparatorluğu
toprağı, iklimi, ve yüksek bir medeniyetin mahsulleri ve

[[s. 32]]
zevklerile bunların hırsını tahrik ediyordu. Roma İmparatoru
Mark Orel bir aralık bunları durdurmağa muvaffak oldu.
Fakat Garbî Germenler durmadan garba doğru ilerlediler.
Bunlardan Alamanlar Yukarı Ren civarını aldılar (300).
Daha sora Alsasa ve Şarkî İsviçreye sokuldular. Aşağı Renden tazyik eden Franklar Şimalî Gole girdiler; Frankların
başka bir kısmı Moz ve Mozel ırmakları arasındaki dağlık
mmtakayı tuttu (400). Franklardan bir diğer kol daha cenupta Palatina ile Şarkî Loreni işgal etti. Ems ve Elbe arasında
oturan Saksonlar Gol ve Britanya kıyılarına akınlar yaptılar.
„ Garp Germenleri meskenlerini böylece garba doğru uzatırken, Şark Germenleri Elbenin
" GOTLARı şarkmdaki yurtlarından büsbütün çıktılar
ve Burguntlularla birlikte cenubu şarkiye
hicret ettiler. Bunlar Gotlar dı ve Akdeniz memleketlerinin
zahire ambarlarından biri olan Karadeniz şimal kıyılarına ve
Cenubî Rusyanm geniş mümbit sahalarına yerleştiler. IV.
asırda Avrupa Rusyasınm en büyük kısmı Got Kiralı Ermanarikın hakimiyeti altında kaldı. Got İmparatorluğunun
inkırazından sora Gotlar: Ostrogotlar (Şark Gotları) ve Vizigotlar (Garp Gotları) diye ikiye ayrıldılar.
Yine IV. asrın sonlarına doğru yeniden, İçasyadan ayrılan türk kavimlerinin zorlu hareketi dalgalarını Avrupaya attı.
Milâttan sora IV. asırda Çinliler tarafından geri püskürtülmüş olan Hunlar, Hazardan geçtiler ve Ermanarikin
Şarkî Got Devletini baskına uğrattılar (375). Böylece germen
kavimlerinin muhaceretinde yeni bir fasıl açıldı: Şark Germenleri büyük türk kahramanlarından Attilânın Hunları
tarafından garba sürüldüler ve Roma İmparatorluğunun mirası için muharebeye giriştiler.
. . Hunların anî hücumu önünde Vizigotlar
VIZIGOTLAR . , . _ ... . ,
(GARP GOTLARı) kaçtılar, Tunayı geçtiler ve Romalılara sığındılar. Roma kayseri bunları müttefik olarak
Hunlara karşı kullanmak üzere Daçyaya yerleştirdi (378).
Roma memurları ittifak muahedesine riayet etmedikleri
için Vizigotlar isyan ettiler. Kıralları Alarik kumandasında
Makedonya ve Yunana yürüdüler.
Kayser Teodosyos Roma İmparatorluğunu Şarkî ve Garbî
Roma İmparatorluğu diye ikiye ayırmıştı (395). Bu idarî taksim Roma Devletinin vahdetini parçalamıştı. Bu sebeple Şark

[[s. [39v]]]
A V R U P A D A G Ö Ç L E R
I I Ostrosotlar 1 I Alanlar
F " ~ ! l Vizi*otlar I 1 Hunlar
I I Vandallar f ~ "li Macarlar
ZU Mormantar t' • •_:']> Araplar
• f Anelo saksonlar Yullar ıfr Golların Gctların yolu yolu
t~ 3 Lombartlar y Vizigotların yolu Vizlgotların yolı
I I Süevter Vandalların yolu Vandalların yolı
I I Burguntlar * ) Atilanın Yolu Atilanın Yolu
I I Franklar Bizans • iskandinavya tioaret yolu Bizans - İskand
M. 1:23.000,000
U <>••—
//fTLEI
/.KVffcTV DENİZİ
IROUNT
rURİNKı
, -V LORewr V • A e^Tı^ ^ fic l i t r a z b u r g _
Puvawa
FiGUNTLAR^y vandalI
İ S V İ Ç R E J S H34
^ A - ı ı ^ v
Ceno
Korsika
VANDA
Sardinya
[artaca Sicilya

[[s. [39r]]]
vt- İ S T I L A I . A U
A R A D E N İ
fortius E it xi nus
idime*
Ankara
'OMaT İM PARAT/

[[s. [41r]]]
BEŞİNCİ ASIRDA AVRUPA 33
Devleti, Yunana yürüyen Vizigotları, Garp Devleti aleyhine çevirerek tehlikeyi kendi başından atmağa çalışmakta tereddüt göstermedi. Genç Kıral Alarik vizigot kabilelerini birleştirerek Garbı Roma İmparatorluğu üzerine yürüttü. Maksadı
orada müstakil bir got hakimiyeti tesis etmekti. Roma hizmetindeki Germen kumandanlarından Vandallı Stiliko, İzonzoda ve Varona da Gotlara karşı koymak için askerî bir tedbir olarak, Ren ve Tuna hudutlarını ve Britanyayı boşaltıp
geride kuvvetli bir cephe yapmak istedi. Onun bu hareketini
Roma vatanına ihanet sayan rakipleri bir fesat kurdular ve Stiliko telef oldu. Bunun üzerine Alarik Roma İmparatorluğunun
göbeğinde, Romadan ve Romahlıktan müstakil bir Germen
Devleti kurmak gibi cür'etli bir tecrübeye girdi; İtalyayı istilâ
ve Romayı zaptederek yağma ve harap etti (410). Alarik
keskin görüşlü bir devlet adamı idi. Uzun yıllar süren harpler neticesinde çöle dönen ve istilâ ordusunu besliyemiyen
İtalyanm zahire ambarını da ele geçirmek için, Afrikaya
geçmek istiyordu. Hazırladığı donanma daha askerleri almadan fırtınaya tutularak harap oldu ve Alarik iaşesi temin
edilemiyen ordusu ile İtalya şimalindeki merkezine dönerken ansızın öldü. Bu suretle Garbî Roma inkırazdan muvakkaten kurtuldu. Halefi Atolf, Vizigotları Gole götürdü ve Romalılarla uyuşma yolunu tuttu.
Atolfun halefi zamanında neticelenen ittifak muahedesi
ile Roma Vizigotlara Akitanya vilâyetini verdi. Tuluz u merkez
yaptılar. Bu, Roma imparatorluğu içinde teşekkül eden
ilk Germen Kırallığı idi. Kıral Birinci Teodorik (419-451)
Romalılarla birlikte Attilâya karşı muharebe etti. Oğullan
İspanyayı fethettiler ve hakimiyetlerini genişlettiler. VI.
asırda Garbî Got Kırallığı büyük Avrupa Devleti olarak Luar,
ve Rondan İspanyanın cenubuna kadar yayılmıştı. Vizigotlar
Arapların istilâsına kadar İspanyada kaldılar.
Roma ordularının Britanyadan ricatlerinden
GÎLTVEYSAAKNSON-" S O r a P i k t ü e r cenuba doğru Britler i sıkıştırLAR TARAFıNDAN d l l a r - p o p l a r Britanya adasının şimal parFETHI çasını, İskoçyayı işgal ettiler. Britler, Piktieri ve İskoçları kovmak için Angılleri, Yutları,
Saksonları Britanyaya çağırdılar. Bunlar V. asır zarfında
küçük müstakil kabile devletleri halinde, orada yerleştiler.

[[s. 34]]
İrlandalılar bu son kavimler muhaceretinden müteessir
olmıyarak, kabile birlikleri halinde, İrlandada kaldılar.
BURGUNTLULAR G a l y a d a Roma valisi olan ırkan Hunlara
VE FRANKLARIN m e n s u P Aetyüs, Paris havzasında, BurGOLE GİRİŞLERİ g u n t l u l a r a v e H u n l a r a karşı, R o m a kudretini müdafaa ve muhafaza etmek gayretinde idi. V. asırda Burguntlular Oder ve Vistül ırmakları arasındaki sahadan Palatinaya inerek Franklarla Alamanlar arasına sokulmuşlardı.
Bu sıralarda Hun Kiralı Attilâ, Avrupayı baştan başa
vahdetli bir idare altına almak ve ondan sora Büyük Okyanustan Atlas Denizine kadar muazzam bir Asya-Avrupa
İmparatorluğu kurmak için ilk teşebbüsü yapıyordu.
Fakat Aetyüs Şampanya da Şalon civarında Romalılardan
ve Garbî Gotlardan mürekkep bir ordu ile Attilânın Hunlardan ve Şark Gotlarından mürekkep ordusunu durmağa mecbur edince (451) Attilâ istikametini İtalyaya çevirmişti.
Alamanlar Leh ile Langır yaylası arasındaki, sahayı ve
Paris havzasının cenup ağızlarını tuttular. Golün şimalinde
yaşıyan Franklar, bilhassa Sabinler, Son ırmağına kadar yayıldılar. Muhtelif aşiretler halinde idiler; herbirinin bir kiralı vardı. Bu aşiretlerden, Tuna ülkesinde oturanlar Hilderik
adında birinin kumandasında idi. Hilderik bütün kırallığı
müddetince Romaya sadık kaldı (461-481).
Diğer Franklar Kat denilen bir grupa mensuptular.
Hilderik, Merove namında birinin oğlu idi; onun için bu
kıralların teşkil ettikleri sülâleye Merovenj Sülâlesi denir.
Hilderikin yerine oğlu Klodvik geçti.
Klodvik Frankların kiralı oldu, öbür kabile kırallarını
öldürttü ve şimalden Paris havzasına ilerledi (takriben 480).
Soason civarında Romalıları ve yukarı Mozelde Alamanları
mağlûp etti. Loara kadar Gol memleketi Franklaştı. Klodvik,
Ogüst gibi Parise girdi. Alsasta, Badende, ve Vürtembergte
Alamanlar Frankların hakimiyeti altına geçtiler. Franklar
Mayn ırmağı boyunca Şimalî ve Cenubî Alamanyanın arasına
girdiler ve memleketi ayırdılar. Poatu [1] geçitlerinde Vizi[1] Poatu, eski idare taksimatında Fransanın cenubunda bir eyaletti.
Merkezi Poatiye idi.

[[s. 35]]
gotları mağlûp ettiler ve frank hakimiyetini Garona kadar
uzattılar.
.. - Klodvikin halefleri sefahet ve tembelliğe da«IÎSIT l a r a k b ü t ü n idareyi saray nazırlarına bırakLESININ auii.u ı U t ı i a r > B u k ı r a l l a r a T e m b e l K ı r a ı ı a r adı verildi.
Nazırlardan Şarl Martel, Poatye de arap istilâsını durdurdu
(732). Onun oğlu Kısa Pepen, Merovenjlerin yerine yeni
bir sülâle kurdu (Karolenj).
Franklar, Gol şimalinde yerleştikleri zaman,
AHLÂKLARı* h â l a menşelerindeki ahlâklarını ve itikatlarını muhafaza ediyorlardı; kıralları kabilelerin en asil ailelerinden intihap olunurdu. Kırallar intihap
olunduktan sora Ortaasyada türk âdetleri veçhile, kalkan
üstünde havaya kaldırılıp ordugâhta gezdirilirdi. Kıral her
şeyden evel bir kumandandı: hazar zamanında onun salâhiyeti kurultayla tahdit olunurdu. Franklar avcı idiler, dinleri
Germenlerinkinin ayni idi. Frankların millî ilâhlarının
başlıcaları Votan (yahut Odiri), Tor (yahut Donar) idi; bunlardan birincisi güneş diğeri gök görültüsüdür.
Aslen Oder vadisinde meskûn bulunan VanSKAD^1VANDAL- d a l l a r - I V - asırda Macaristana geçtiler ve
LAR orada, Kostantin tarafından, müttefik olarak yerleştirildiler. Beşinci asrın başlarında
Süevlerin, Gotlarm ve Alanların serpintilerile birlikte Golü
yararak, İspanyaya geçtiler. Burası Roma İmparatorluğunun
en zengin sahalarından biri idi. Süevler İspanyanın şimaligarbisinde, Gotlar ve Alanlar Katalonyada (Barselon havalisi)
yerleştiler; geriden sıkıştıran Vizigotlar Vandalları sahile
ve cenuba doğru Anadolusyaya. (Vandalusya, Endülüs) sürdüler.
Yalnız Vandalların değil, bütün muhacir kavimlerin o
devirdeki kıralları içinde zekâ ve siyasette en ince ve yükseği
sayılan Genserik, bir zaman Alarikin düşündüğü gibi, Afrika
üzerinde hakimiyet tesis ederek, Romaya hâkim olmağa teşebbüs etti. Hazırladığı bir filo ile Vandalları Afrikaya geçirdi ve Kartaca civarına yerleştirdi. Vandallar buradan Akdenize hâkim oldular, adaları aldılar ve Romaya girerek san'at
hazinelerini yağma ettiler (455). Afrika iklimi Vandalları
çabuk gevşetti ve kırallıkları çok sürmedi.

[[s. 36]]
OSTROGOTLAR Muhaceretten sora Dinyeperin şarkındaki
ODOAKIR —GAR- ovaları işgal etmiş olan Ostrogotlar (Şark
Bî ROMA İMPA- Gotları), Içasyadan gelen Türklerden HunRATORLUĞUNUN ı a r ı n istilâsına uğradılar ( 3 7 5 ) . Bunların
YIKILMASI şiddetli savletile Ostrogot Devleti yıkıldı;
Ostrogotlar Hunların tabiiyeti altına girdiler. Hunlarla birlikte Tunanın şimalinde kalarak Attilânın büyük seferlerine, bilhassa Gol seferine iştirak ettiler; Şalon muharebesinde Hunların safında bulundular (451). Fakat Attilânın ölümünden
sora yavaş yavaş araları açıldı. Hun nazır ve kumandanlarından Edekon 4 6 3 tarihine doğru Ostrogotlarla yaptığı bir
muharebede telef olmuş ve ordusunun başına oğlu Odoakır
geçmişti. Hun nazırının oğlu ordusu ile, Roma İmparatorunun
hizmetine girerek Romada hassa askerinin reisi oldu. Orada
ücretli askerleri arazi tevziatı yapmak vadile ayaklandırdı.
Orest mağlûp oldu; İmparatorluk tahtına geçirmiş olduğu
oğlu Romülüs Ogüstül tahttan indirilerek Kampanyaya sürüldü. Odoakır, bu hâdise ile, Garbi Roma İmparatorluğuna
hatime çekti (476). Odoakır, kendi ordusu tarafından kıral
ilân edildi. Şark İmparatoru ona kıral naibi mesnedine muadil olan Patriçiyüs unvanını vermek suretile kırallığını tanımamak istedi ise de, yine İtalyayı hakiki bir kıral gibi idare
etti ve büyük meziyetler gösterdi.
Odoakır son Roma Kayserini (Romülüs Ogüstül) düşürünce İspanyayı, Golü ve Afrikayı Vizigotlara bıraktı, devlet
hududunu Tunadan Alplara çekti, fakat Adriyatike hâkim
kalmak için Dalmaçyayı muhafaza etti. Böylece, Garbî Roma
Cihan İmparatorluğu İtalya Kırallıgı halini aldı. Devlet merkezi Romadan Ravenaya nakledildi. Bir müddet sora, Şarkî
Romanın müttefiki olarak İstiryada yerleşmiş bulunan
Ostrogotlar Kıralları Teodorik kumandasında Odoakıra hücum
ettiler. Odoakır kat'î bir mağlûbiyete uğramamakla beraber
İtalyayı paylaşarak müşterek idare etmeği kabul etti. Fakat,
Teodorik bir ziyafette onu öldürerek yalnız kaldı (493).
Millî Got Kiralı ve İtalyada Roma Valisi olan Teodorik kendini Roma kayserlerinin yerine geçmiş sayıyordu. Teodorik
devrinde İtalya halkı ve Gotlar yanyana sulh içinde yaşamağa başladılar. Romalılar Roma hukukunu, Gotlar kendi
kabile hukuklarını takip ediyorlardı. Kiralın iradeleri her
ikisince muta idi. İdare memurlukları daha ziyade Romalı

[[s. 37]]
lara verilmişti. Ordu ise Gotlarda idi ve her iki idare kiralın
elinde toplanıyordu.
Teodorik roma-bizans medeniyetinin hayranı idi. Bu sebeple kendi Gotlarını Romalılarla kaynaştırmak istiyordu.
Sarayında roma edebiyatının mümessilleri toplanır, edebiyat
ilim ve felsefe mubahaseleri tertip olunurdu.
İçerde olduğu gibi, dışarıya karşı da Teodorikin hedefi
bir Roma-Germen millet camiası yapmak, bir Germen Müttehidesi esası üzerine yeni bir Garbî Roma İmparatorluğu
kurmak idi. Teodorik 524 yılında istediği kaynaşmayı temine muvaffak okunaksızın öldü. Dahilî ve haricî entrikalarla
otuz yıl kadar sarsıldıktan sora Romada Teodorikin kurduğu
germen, got hakimiyeti nihayet buldu. Bu hakimiyetin hududu Teodorik zamanında Sicilyadan Tuna kaynaklarına,
Rondan Dalmaçya Alplerine kadar uzanan sahalarda bulunuyordu.

[[s. 38]]
Vı
AVAR IMPARATORLUĞU
AVAR IMPARATOR. V L a S l r b a § l a n n d a Avrupada yeni bir
LUĞUNUN TEES- k a v i m göründü. Bunlar Ortaasyadan gelen
SÜSÜ Avar Türkleri idi. Avarlar Garbı Göktürk
camiasına dahil iken evvelâ garba yürüyerek Azakdenizi havzasında bir müddet kaldıktan sora Bayan
Han idaresinde Mesya (Tuna ile Balkan dağları arası) ve
Daçya dan geçerek bugünkü Macaristanda ve Panonyada
yerleştiler (562) (Harita 7).
İSLAVLAR VE BI- B o h e m y a kıt'ası ile civarındaki İslavlar AvarZANSLıLAR ILE l a r a t a b î olmuşlardı. Diğer cihetten Avarlar
MÜNASEBET Bizans İmparatoru Morisi de vergi vermeğe icbar ettiler; 600 senesinde Bizanslılarla
Avarlar arasında yapılan bir muahede ile Avarlar Tunayı
geçmemeyi taahhüt ettiler. Bizans İmparatorluğu, bunu kâfi
bir emniyet görmiyerek, Herak-liyüs zamanında Karpatlardan Sırpları ve Hırvatları getirerek Avarlarla kendi arasındaki hudutlara yerleştirmişti (630). Bu kabileler bugünkü
Sırbistan ve Hırvatistan m esasını kurmuşlardır.
Avarlar Şarkî Roma İmparatorluğu ile birçok defa muharebe ederek Bizansı vergi vermeğe mecbur etmişler ve
mütemadi hücumlarla sarmışlardı. Bu muharebelerin birinde
İstanbula kadar da gelmişlerdi.
AVAR DEVLETININ Avarların Avrupanın ortalarında kurdukları
INKıRAZı VE BU- k u v v e t l i devlet IX. asra kadar devam etmişGÜNKÜ BAKIYESI VIII . asırda Frank Kiralı Büyük Kari
(Şarlman) açtığı muharebede Avarları mağlûp ederek Avar Devletinin Avrupadaki hakimiyetine nihayet
verdi.

[[s. 39]]
Büyük Kari Avarlardan yağma ettiği kıymetli eşyayı
Avrupa pazarlarında sattığı zaman kıymetli taşların ve madenlerin fiyatı düştü. Bu mağlûbiyetten sora Hükümdar olan
Tudun Han ile beraber bir kısım Avarlar Hıristiyan oldu.
Avarların ismi ve hakimiyeti IX. asırda tarihe gömüldü.
Bundan sora Avarların bir kısmı Macaristanda kalarak
Macarlarla karışmıştır. Bir kısmı da Transilvanyaya çekilerek Sekel (Çiğil) ismini almıştır. Bugün dahi oralarda ayni
nam altında yaşamaktadırlar.
MEDENIYETLERI Avarlar Hunlar gibi muharip bir millet olmakla beraber yüksek bir medeniyete maliktiler. Bir zamanlar Avrupada ve bilhassa Bizansta Avar
tarzında elbise giymek ve saç uzatmak moda olmuştu.
Son zamanlarda Panonyada yapılan hafriyatta Avarların
yüksek medeniyetlerini gösteren birçok tunç, gümüş ve
altın ziynet eşyası bulunmuştur (Res. 5-12). Macaristan ve
diğer Avrupa müzelerinde birçok avar eserleri mevcuttur.
Avarlar hudutlarının mühim yerlerinde Çin Şeddi gibi
kale duvarları ve hendekler yapmakla da meşhurdurlar.

[[s. [45v]]]
Vıı
Vı. ASıRDA ŞARKÎ ROMA
IMPARATORLUĞU
BİZANS
GARBÎ ROMA G a r b î R o m a İmparatorluğu yıkıldıktan sora,
Şarkî Roma İmparatorluğu devam etti. Bütün Ortazaman ^ müddetince payidar oldu; VI. asırda nüfuzunu genişletti. İmparatorluğun payitahtı Bizans ta olduğu için
bu İmparatorluğa Bizans İmparatorluğu derler. İmparatorluğun
altıncı asırda meşhur hükümdarı Jüstiniyen oldu. Jüstiniyen
bir defa daha, Garp İmparatorluğunu şarka bağladı. Fakat
bu çok devam etmedi. VII. asırda İmparatorluk tekrar
şarka münhasır kaldı. Jüstiniyenin halefleri müşkülât içinde
şimalden ve şarktan gelen mütemadi türk akınları ve İranlılar ve Araplarla uğraşmaya mecbur kaldılar. Nihayet XV.
asırda Türkler Bizans İmparatorluğunu, İstanbulu zaptederek, ortadan kaldırdılar [1].
fi] 3 9 5 ten 610 na kadar Şark İmparatorlarının isimleri
l — Teodos Sülâlesi: 2 — Jüstiniyen Sülâlesi:
Arkadiyüs Jüsten I.
Teodos Jüstiniyen I.
Marsiyen Jüsten II.
Leon I. Tiber II.
Zenon Moris
Anastas Fokas (Gasıp)

[[s. 41]]
• . ... rî
Malûmdur ki Roma Şark İmparatorluğu, Avrupada Balkan Yarımadasının büyük kısmına; Asyada Anadolu, Suriye
ve Mezopotamyanm bir kısmına; Afrikada Mısır ve Kirenayike (Bingazi havalisi) malik idi. Payitaht olan İstanbulun,
mevkii itibarile, siyasî, askerî ve ticarî çok ehemmiyeti vardı.
Bizans imparatorlarına "Bazileus=Vasileüs„ derlerdi. Oturdukları saray Mukaddes saray ismini alırdı. İmparatoriçalara
Vasilisa yahut Avgusta derlerdi.
Kostantaniye şehri surlarla çevrilmişti. Şehirde abideler,
kiliseler, Senato binası, mektepler, Hipodrom (Atmeydanı)
yapılmıştı. Kadıköy ve Üsküdar eski iyon beldeleri idi.
V. asır, Teodosun biribiri ardınca gelen haleflerinin saltanatlarile geçer. Arkadiyüs ve Teodos II. iktidarsız adamlardı.
Birincisi idareyi karısına, ikincisi kızkardeşine bıraktı.
Teodosun yakın haleflerinden sora askerler iktidarı ellerine
aldılar. Büyük Leon bir milis ordusu kumandanı sıfatile
hüküm sürdü. Onun haleflerinden Zenon ve Jüsten I. de
evvelâ muhafız ordusu kumandanlığı yapmışlardı. Senato
ve halk askerlerin idaresini tercih ediyorlardı- Çünkü bu
asırlarda şarktan ve garptan gelen türk taarruzları İmparatorluğu tehlikeli vaziyet içinde bırakmıştı. Bu akınların Attilâya kadar olanlarını gördük. Bundan soraki taarruzları da
sırası geldikçe söyliyeceğiz.
Bizans, kendini korumak için, mütemadiyen etrafındaki
surları ziyadeleştirdi ve kuvvetlendirdi. Haliç bir zincirle
kapandı. Fakat bununla da emniyet hasıl olmuyordu. Bir
taraftan da bizans misyonerleri muhacimleri hıristiyan yaparak kazanmıya çalışıyorlardı.
DİN asırda Mısırda doğan Ariyüs namında
İHTİLÂFLARI kir İskenderiye Piskoposu İsanm ülûhiyetini inkâr ediyordu. Bu adam Ariyanizm
diye bir mezhep icat etti. İznik te ilk defa bir ruhanî meclis
toplandı. Ariyanizmi aforoz etti. V. asırda İstanbul Patriği Nestoriyüs İsada, biri ilâhî, diğeri insanî olmak üzere
iki şahsiyet iddia etti ve "Allahın Anası,, unvanı verilen
Meryemin İsanm, insanî vücudunun validesi olduğunu ortaya attı. Efeste toplanan ruhanî meclis Nestoriyüsü mahkûm etti. Taraftarları İrana kaçtılar. O zaman meydana çıkıp hâlâ mevcut olan Nestorî (veya Nesturi) ler bunlardandır.

[[s. 42]]
Bundan sora Kostantaniyenin büyük papazlarından Ötikes, İsada yalnız ilâhî bir vücut olduğu ve insanî vücudunun onda mündemiç bulunduğu nazariyesini ortaya koydu.
Bu nazariye Kadıköy de (Kalkedon) toplanan 5 3 0 kişilik
ruhanî bir meclis tarafından mahkûm edildi. Bu meclis İsada ilâhî ve insanî iki vücut olduğunu, bu iki vücudun biribirinden ayırt edilmesi caiz olmadığını kabul etti.
Biribiri ardınca yapılan aforozlar ve mahkûmiyetler muhtelif mezheplerin vücut bulmasına sebep oldu. Bundan da
ağır siyasî neticeler çıktı: Mısırın ayrılması gibi.
ıfrsTİNÎYFN Jüstiniyen, amcasına halef oldu. Jüstiniyen
(527-565) Makedonyalı köylü bir ailedendir. Fakat
liyakati ve çalışkanlığı sayesinde büyük İmparator oldu (Res. 13). Jüstiniyen gecelerini büyük plânları
ve onların en derin safhaları üzerinde düşünmekle geçirirdi.
Etrafındakiler ona "Asla Uyumaz İmparator,, adını vermişlerdi.
Jüstiniyen, mutlak bir surette, hükümdarlık etti. Kanunlar, maliye, ordu, siyaset, her şey onun şahsına tâbi idi. Ayni zamanda ruhanî reisliği de takındı. Bütün yaptıklarını
dinî bir sebebe istinat ettirir ve harplerini dinin neşri için
açtığını ileri sürerdi. Devleti olduğu gibi, kiliseyi de o idare ederdi. Ruhanî memurları tayin ve azleder, ruhanî meclisleri toplar, idare eder ve bu meclislere kendi arzusunu
kabul ettirirdi.
Jüstiniyen malî, adlî, dahilî ve askerî işler için yanında
çok muktedir adamlar bulundururdu. Belizer ve Nar ses
mühim kumandanlarından idi.
Jüstiniyen Roma kanunlarını toplattı, bir taraftan da istifadeli kanunlar yaptırdı. Jüstiniyenden sora büyük şahsiyet
karısı Teodora idi. Bu kadm Hipodromda ayıları muhafaza
eden birinin kızı idi. Fakat siyasî görüş ve anlayış kabiliyeti ile cür'etliliği sayesinde İmparatoriçalığa kadar çıktı.
HİPODROM Payitaht halkının en çok hoşuna giden, Hipodromdaki koşulardı. Umumî hayat hemen orada geçerdi. Halk, koşu yapan arabacıların taşıdıkları
renklere göre Yeşiller ve Maviler namile iki meşhur kısma
ayrılmıştı.
Bu kısımlar siyasî, askerî, hatta dinî iki hakikî fırka idi.
Reislerinin kendilerine mahsus teşkilâtları ve varidatları vardı.

[[s. 43]]
Bu fırkaların ehemmiyeti 5 3 0 da aralarında çıkan bir ihtilâf
münasebetile çok açık olarak görüldü: Jüstiniyen sirkte halk
tarafından tahkir olundu, şehir kısmen yakıldı. Korkusundan
kaçmıya kalkan İmparator, ancak karısı Teodora tarafından
teşci edilerek alıkondu. Jeneral Belizer sadık kalan askerlerinin başına geçti; 30.000 kişi öldürerek isyanı bastırdı.
Jüstiniyen devrinde bizans medeniyeti çok
V L ^ r ^ V Z t A N S Parladı. İmparator büyük inşaattan hoşlanı* yordu. Plânlarını tatbik ettirecek muktedir
san'atkârlar da bulabilmişti. Bundan başka sanayi ve ticaretin
ilerlemesi sayesinde bol servet te edinmişti. Jüstiniyen 28
kilise yaptırdı ( Res. 14-16 ) . Bunların en güzeli Ayasofya idi.
Selânikte, Ravenada ve daha birçok yerlerde kiliseler ve manastırlar yaptırmıştı.
Jüstiniyen edebiyatı da ilerletti. VII. asra gelinciye
kadar lisan, lâtince idi. Ondan sora grekçe oldu. Yaptırdığı
kütüphanelerden meşhuru Ayasofya Kütüphanesi idi. Burada
30.000 cilt kitap vardı. Ayasofya, iki mimar tarafından yapıldı. Bunlardan biri, Miletli idi. Esasen bizans medeniyetinin
menşei daha ziyade Anadoludadır.
. Jüstiniyen, Roma Garp İmparatorluğu memJ U S P L Â N I N leketlerini, tekrar elde etmeyi ve bu suretle
garba ve şarka hâkim büyük Roma İmparatorluğunu yeniden teşkil eylemeyi düşünüyordu. Bunun
için bir taraftan ordularını kullanıyor, diğer taraftan da siyasî vasıtalara müracaat ediyordu. Birçok paralar vermek suretile kendine taraftar peyda ediyor ve başka milletlerden
asker tedarik eyliyordu. Bizans ordularına gelince bunlardan
bizans vatandaşlarından teşekkül eden kısmı o kadar
mühim değildi. Asıl iş gören bizans orduları, para mukabili
Türklerden tedarik ettikleri ordulardı.
Bizans filosunu vücuda getiren kuvvet, Ege Denizi adalarının cesur denizcileri idi.
GARPTA TAARRUZ J ü s t i n i y e n i n Afrikada, İspanyada ve İtalyada
muvaffakiyetleri çabuk olmuştur. Bu muvaffakiyetleri kazanmak için çok kuvvet kullanmak ta icap etmedi. Çünkü Afrikada Vandal Kırallığı zaten kendi kendine
inhilâl etmişti.

[[s. 44]]
îstanbuldan Afrikaya giden Jeneral Belizer dört ay içinde orasını zaptetti. İspanyada da Vizigot tacı muhtelif davacılar arasında paylaşılamıyordu. Orası da kısmen zaptolundu. İtalyada bir saray faciası devam ediyor, katiller oluyordu.
Oranın da zaptına teşebbüs olundu. Fakat İtalya Ostrogotlarımn Totilâ namındaki enerjik kumandanı Belizer ve Narsesi
yirmi sene uğraştırdı. Ondan sora Totilâ öldürüldü ve İtalya,
merkezi Ravenada olmak üzere bir Bizans valisile idare
olundu.
Bu muvaffakiyetler neticesinde Akdeniz tekrar bir Roma
gölü olmuştu.
.. Jüstiniyen, garptaki muvaffakiyetlerine muŞARKTA MÜDAFAA k a b ü ş a r k t & p e k f g c i m a & l û b i y e t l e r e uğradı.
Türk-Avar İmparatorluğu, Bizans ülkelerini İstanbul surlarına kadar çiğnedi. İstanbul Bulgar-Türkleri tarafından muhasara olundu. Ancak ihtiyar Belizerin müdafaası sayesinde
kurtuldu.
Bizans, Asya cihetinde Perslerin Sasanoğulları sülâlesile
daha mühlik bir şekilde muharebelere girdi. İlk harpte Jüstiniyen imzaladığı bir muahede ile Perslere haraçgüzar olmayı
kabul etti.
Persler sekiz sene sora tekrar taarruza geçtiler; Suriyeyi çiğnediler, Antakyayı aldılar. Kafkas eteklerinde Kolkit
(şimdiki Gürcistan) denilen mıntakayı kısmen zaptettiler;
Karadeniz sahiline vardılar. Jüstiniyen bu memleketleri ancak birçok altın mukabilinde gerialabildi. Bununla beraber
şark hududunda pers tehlikesi bütün şiddetile devam etti.
Tuna cephesinden gelen türk akınlarının da ardı arası
kesilmiyordu. Jüstiniyen bunlara karşı yine Türklerden teşkil olunmuş ordular kullanmak ve müstahkem askerî mıntakalar vücuda getirmek suretile İstanbulu müdafaaya çalışıyordu.
Jüstiniyen, yaptığı harpler ve nafıa işlerile
JÜSTÎNIYENDEN i m p a r a torluğun hazinesini tüketmişti. Diğer
SORA İMPARATOR-, , ,, . . , , , K o o
LUĞUN GERİLEMESİ taraftan aristokratlar ve siyası fırkalar baş
kaldırmak için Jüstiniyenin ölümünü bekliyorlardı. Bu sebeplerle Jüstiniyenden sora yarım asır mağlûbiyetlerle ve anarşi içinde geçti. İmparatorluğun hudutları
mütemadiyen darlaştı. Garpta Lombartlar İtalyayı istilâ etti

[[s. 45]]
ler. Şimalde İslavlar ve Avarlar Tunayı geçtiler, tekrar istanbulu tehdit ettiler. Şarkta Pers Kiralı Nuşirevan Palestın Suriye ve Anadoluyu zaptetti; Kadıköyüne kadar geldi (608).
İmparatorluğu kurtaran Herakliyüs oldu (610-641). Herakliyüs cesur bir asker idi. Persleri Mezopotamyaya kadar
çekilmiye mecbur etti. Fakat Herakliyüs az zamanda gevşekliğe düştü. Palestin, Suriye ve Mısır, Arapların eline geçti.
Bulgarlar kat'î olarak Balkanlarda yerleştiler (681).
Bizansın bundan soraki halini, hadiseler temas ettikçe
tekrar göreceğiz.
Roma Şark İmparatorluğu on asır devam eden hayatınca
muzaffer ve parlak devirler yaşamıştır. İstanbul hiçbir hususî medeniyeti olmamakla beraber en başta şark ve, ikinci
derecede yine oradan mülhem olmuş bulunan yunan ve roma harslarını esaslı bir surette birleştirmiye hi-met etmiş
ve hukukun, felsefenin, sanayiin işlendiği yer olmuştur.

[[s. 46]]
Vııı
ASYADA TURK (TUKYU)
IMPARATORLUĞU
TUKYU DEVLETİ- 9 r t a a S y a d a k İ b ü y ü k H u n ( H i y o n g - n u )
NİN KURULUŞU I m P a r atorluğunun inkırazından sora bir kısım Türkler, Altayların kolay geçilmez vadilerine sığınmış, oralarda yerleşmişlerdi. Bunlar, türk an'-
anesinin Ergenekon dediği bu vadilerde, VI. asra kadar yaşadılar ve çoğaldılar. Bu müddet zarfında demir istihsal ve
sanayiinde gösterdikleri terakki sayesinde medeniyetçe yükseldiler. V. asır iptidalarında Ortaasyada kuvvetli bir devlet
kuran Cucenler (Juan-juan) diğer türk boyları gibi Ergenekon Türklerini de hakimiyetleri altına aldılar. VI. asır ortalarına doğru bunların başında bulunan Turnen (Bumin) adlı
kahraman bir reis Cucenlere karşı isyan (552) ve kendilerini
mağlûp etti. Ütügen dağı mıntakasındaki Ütügen merkez olmak üzere yeni bir devlet kurdu. Çinliler bu yeni hükümeti
Tukyu Devleti adiyle anıyorlardı. Bu ad, türk kelimesinin çinceleşmiş şeklinden başka bir şey değildir. Demek ki o zamana kadar tarih sahnesinde türlü türlü adlarla görünmüş
olan Türkler, VI. asırda asıl kendi adlarile meydana çıkmışlardır.
DEVLETİN *lhan B u m i n » a z zamanda Ortaasyadaki büBÜYÜMESİ t ü n t ü r k boylarını, kurtbaşlı sancağı altına
topladı. Kardeşi İstemi (Şe-ti-mi)yi de Yapgu unvanile garp mıntakasındaki Onboy Türkleri üzerine
Han tayin eyledi.
Oğlu ve ikinci halefi Muhan ( 5 5 3 - 5 7 2 ) Cucenleri büsbü

[[s. 47]]
tün ortadan kaldırdı (555). Koradan Hazar Denizine kadar
uzayan türkellerini hakimiyeti altına aldı. Bu suretle Tukyu
Devleti büyük bir İmparatorluk oldu.
Muhan, Çindeki Goey (Vey) ve Çeu İmparatorluklarını
sarsarak onları kendisine vergi vermeye mecbur etti. 5 6 3 -
567 seneleri arasında Sasanî Hükümdarı Nuşirevanla birleşti, Eftalit (Akhunlar) Devletine nihayet verdi. Ceyhun ırmağı
hudut olmak üzere Eftalitler ülkesini aralarında taksim ettiler.
Muhan, daha sora Sasanilerle Bizanslılar arasında başlıyan devamlı mücadelelerden istifade ederek garp Yabgusu
İstemi idaresinde gönderdiği ordularla Sasanileri de mağlûp
etti. Eftalitler ülkesinden İranlılara geçen toprakları da aldı.
Bu suretle Çin Türkelinden başka, Afganistan ve Baktriyan mmtakaları yani Ceyhun ile Sint ırmakları arasındaki
saha da Tukyuların idaresine geçmiş oldu. Bir aralık İtil
boylarından Kırıma kadar imtidat eden saha da Tukyuların
nüfuzları altına girdi.
VI. asrın son yarısında Asyanın en büyük siyasî ve
askerî kuvvetini bu İmparatorluk teşkil ediyordu (Harita.9).
İran Hükümdarı Nuşirevan (531-570) Garp Yabgusu İsteminin kızile evlenmeyi kendisi için en büyük bir şeref bilmişti.
Büyük Tukyu Devleti, ayrı ayrı reislere tâbi
ŞTUKYULARIP m u h t e l i f t ü r k boylarının birleşmesinden
vücuda gelmiş feodal bir İmparatorluktu.
Bu İmparatorluk, daha ilk zamanlardanberi şarkî (veya şimalî) ve garbî olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Şark Tukyularının
Hakanı, Garp Tukyuları üzerinde de hâkimdi. Fakat Garp
ellerini asıl idare eden ayni hanedana mensup ve Yabgu
unvanını taşıyan İstemi idi. Muhan Hanın haleflerinden Şapolyo zamanında (581-587) Çinlilerin entrikaları ve hanedana mensup prenslerin ihtirasları ile garp Tukyuları şarklılardan büsbütün ayrıldılar. Bu suretle büyük imparatorluk
şarkî ve garbî namlarile ikiye bölündü (582). Şarkta Şapolyo, garpta da İsteminin oğlu Tardu (Tateu) hükümet sürmeğe başladılar.
DEVLETİN ^ a r k T u k y u Devleti bu ayrılıştan yarım asır
İNKIRAZI s o r a Çinlilerin hücumlarile münkariz oldu
(630). Garp Tukyularının istiklâli de dahilî
mücadeleler ve haricî hücumlarla 6 5 9 da nihayet buldu.

[[s. 48]]
Şarkî ve Garbî Tukyu Devletlerinin yıkılmasında türk
tekin lerini biribirlerine düşüren Çinlilerin entrikaları, Çinli
prenseslerin türk saraylarındaki yıkıcı rolleri mühim bir
amil olmuştur.
ŞARK TUKYULARI f ^ l T ^ ^ T ™ ^ f " T U k y U "
DEVLETİNİN İHYA- n a b u e s a r e t ? o k ağır geldi: Çinlilerden
Si, (TÜRK KUTLUK r ü t b e l e r , unvanlar, hediyeler alan aristokratDEVLETİ) 1ar, bu vaziyetten memnundular; fakat Çinden
gelen her şeyi menfur gören, millî ananelerine sadık olan halk, kurtulmak için fırsat bekliyordu. Nihayet
Kutluk Han Çinlileri mağlûp ederek 681 de kendisini Türk Hanı olarak ilâna ve Şarkî Tukyu Devletini tekrar kurmağa muvaffak oldu (Harita. 10); dağınık kabileleri etrafına topladı, mühim zaferler kazandı. 691 de vefatından sora yerine geçen
kardeşi Moço (691-716) Çinlilerle, garp Türklerile, Karluklarla
Türkeş Türklerile muhtelif harplerinde büyük muvaffakiyetler kazandı. Onun vefatı üzerine Kutluğun oğlu Gültekin kıyam etti. Moçonun çocuklarını öldürdü; kardeşi "Bilge Kağan^ tahta çıkardı. 734 te ölen bu Hanın yerine oğlu iclâs
edildi. Sekiz sene hükümet başında bulundu. Dahilî ve haricî birçok karışıklıklar Devleti temelinden sarsıyordu. 7 4 5 te
Uygurlar Basmil ve Karluklarla birlikte Şark Tukyu Devletine
nihayet verdiler.
TUKYULARINUMU-^ k 7 U h De y letİnİ , n A S u y a n l n U m U m î m e d e n İ '
Mî TARİHTEKİ y e t t a n h ı n d e muhım bir mevkii vardır. Şark
ROLÜ Tukyuları Orhon abidesi diye maruf eski
türk kitabelerini bırakmak suretile türk
medeniyeti tarihine büyük bir hizmette bulunmuşlardır. Garp
Tukyularına gelince, bunlar coğrafî mevkileri icabı olarak
umumî tarihte daha büyük bir rol oynadılar. Yalnız Çinlilerle
değil, Sasaniler ve Bizanslılarla da siyasî ve iktisadî münasebetlerde bulundular. İran ve Bizans saraylarına sefaret heyetleri gönderdiler; oralardan da kendilerine heyetler yollandı.
Tukyular, VI. asrın ikinci yarısında yalnız Çin İmparatorluğunu değil, İran ve Bizans İmparatorluklarını da titretecek bir kudreti haiz bulunuyorlardı. Bizans İmparatoru
Tiberiyüs ( 5 7 8 - 5 8 2 ) ün tahta cülûsunu ihbar ve bir muahede aktetmek üzere garp Yabgusu Tardu nezdine gönderdiği Valantinos adlı elçi, Cenubî Rusya tarikile Tukyular

[[s. 49]]
ASYADA TÜRK (TUKYU) İMPARATORLUĞU 49
hududuna geldiği zaman kendisini karşılayan Uç Beyi Turkantos (Tarhan)ile olan mülâkatı Tukyularm o zamanlar nekadar kuvvetli olduklarını göstermektedir. Bizanslıların muahedeler ahkâmına riayet etmemelerinden canı sıkılan bu
Uç Beyi Bizans elçisinin hulûskârane sözlerine karşı: "Siz
ve sizi gönderen, bizi aldatmak istiyorsunuz. Size karşı
hissiyatımı gizlemiyeceğim; çünki yalan söylemek Türklerin
âdeti değildir. Hükümdarınızdan intikam alacağız. O, bize
daima sulhten, dostluktan bahsettiği halde, kölelerimiz olan
ve bize isyan eden Avarhunitler le bir ittifak yapmaktan
çekinmedi. Fakat iyice bilmelisiniz ki, süvari alaylarımı üzerinize gönderir isem, yalnız kamçılarının sesi sizi tarumar etmek için kâfi gelecektir. Eğer mukavemet göstermek isterseniz,
karıncalar gibi süvarilerimin ayakları altında ezilecek, mahvolacaksınız. Harbi memleketinize götürmemize mâni olmak
için Kafkasyadan başka yol olmadığı hakkında beyhude yere
beni kandırmak istiyorsunuz. Fakat ben, Dinyeper (Özü),
İster yollarını bildiğim gibi, kölelerimiz Avarhunitlerin Roma
İmparatorluğuna girmek için takip ettikleri yolu dahi pek
âlâ biliyorum. Kuvvetiniz hakkında da kâfi derecede malûmat edindim. Aksayişarktan Aksayigarba kadar bütün memleketler Türklere arzı inkıyat etmişlerdir. Türklerin mağlûp
olmaz ordularına hiçbir millet karşı duramaz.,,
Tukyularm Uç Beyinin bu tehdidi sözden ibaret değildi.
Valantinos İstanbula döndüğü zaman, Bohan adlı bir türk
serdarının kuvvetli bir ordu ile Cenubî Rusyaya girerek
Utigurlar Başbuğu Angay ile birlikte Kırımı istilâ ve Bosforus
şehrini muhasara ettiğini öğrendi.
Bu derece kuvvetlenen Tukyular bir asır kadar, Altaydan
Volgaya, Tarbağataydan İndüse kadar, Şarkî Avrupa Bozkırları da dahil olmak üzere dağılmış kabileleri kuvvetli hakimiyetleri altında birleştirdiler. Oralarda nizam ve asayişi muhafaza ettiler. Bu sayede Çin, Hint, İran, Bizans arasında
maddî ve manevî mübadeleler icrası kabil oldu. Sasanî medeniyeti mahsullerinin ta Japonyaya kadar gidebilmesi sırf
bu sayededir. Bundan daha mühim olarak, ticaret mallarından başka, birtakım fikirler ve itikatlar da bu kervan yollarından kolayca geçip gidiyordu. Budist hacılarının Asyanın
bir ucundan öbür ucuna gidebilmeleri, "Mazdeizm,, in "Maniheizm„ in ve hıristiyanlığın İran ve Ortaasyadan geçip
m

[[s. 50]]
Çine girmesi, bilhassa "Budizm„ in Hintten atlıyarak Çine
kadar intikali ve Asyanın şark sahalarında kuvvetlenip inkişaf edebilmesi, hep bu sayede oldu. Sasanî Devletinin zayıflamasında ve islâmiyetin zuhûrunu müteakip arap ordularının İranı süratle istilâlarında da Tukyuların rolü vardır.
Eğer Tukyuların mütemadi hücumlarile o kadar sarsılmamış
olsaydı, arap orduları Sasanî İmparatorluğunu kolaylıkla
yıkamazlardı.
MEDENİYET- TUK- T u k y u l a r devrindeki Türklerin dinî itikatları
YULARIN DİNİ v e ayinleri daha eski devirlerdeki Türklerin
dinlerinden farksız gibidir: Tukyular, "yukardaki mavi sema,, ile " aşağıdaki kara yer,, e kurbanlar keserler,
cetleri addettikleri Kurdun namına senede bir defa merasim
yaparlar, yılda bir Göğe ibadet ederlerdi. Orhon kitabelerinde
Tanrı, millî vicdanın teşekkülüne bir alâmet olarak, millî bir
ilâh şeklinde, yani Türk Tanrısı olarak kaydedilmektedir.
Kitabelerde Umay adlı bir ilâhenin de ismi geçmektedir.
Tukyularda defin ayini-ki buna türkçe yuğ derler - bilhassa
dikkate şayandır: Bir kimse ölünce cesedi çadırın içinde
yere yatırılır; bütün akrabası birer koyun veya at, yahut
sığır kurban ederler. Bunlar çadırın haricinde yerlere serilir;
sora hepsi atları üzerinde feryat ederek çadırın etrafını yedi
defa dönerler; ve kapıya gelince yüzlerini bıçakla çizerler;
kan gözyaşlarına karışır. Cesedi gömmek için uğurlu bir
zaman intihabı âdettir: bir kimse ilkbaharda veya yazm ölmüşse, yapraklar dökülünceye kadar, sonbaharda veya kışın
ölmüşse yapraklar yeşerinceye kadar beklenir, iptida ölünün
atı yakılır ve külü-ölüye ait diğer eşya ile birlikte- cenaze
ile gömülür. Asıl defin günü tekrar kurbanlar kesilir. Mezarın
etrafı atlarla devrolunur; ve mezarın üstüne ölünün hayatta
iken öldürdüğü düşman sayısınca taşlar veya heykeller dikilir, ki bunlara Balbal derler.
TUKYULARDA T u k y " Devletinin teşkilâtı, Hiyong - nuların
DEVLET TEŞKİTÂTI teşkilâtına çok benzer: bu, merkeziyetçi bir
devlet değil, bir nevi feodal devlettir.
Devletin başında bir hakan bulunmakla beraber, muhtelif
kabilelerden mürekkep ellerin ayrı reisleri ve onlardan başka da her kabilenin ayrı reisi vardır. Bütün bu mevkiler irsidir; devlet adeta bir konfederasyon mahiyetindedir. Hakan,.

[[s. 51]]
devletin umumî reisi olmakla beraber, büyük, ve nüfuzlu
kabile reisleri hareketlerinde adeta müstakildirler; civar devletler ve aşiretlerle sulh ve harp yapabilirler. Tukyularda
"Tekin, Buyuruk, Yabgu, Tarhan, Tudun, Çur, Şat, Pat (Pit)„
gibi muhtelif unvanlar mevcuttur: Hükümdar ailesine mensup olanlara Şat, Tekin; devletin en büyük memurlarına Buyuruk ; esasen halktan olduğu halde kendilerine asalet unvanı
verilenlere Tarhan derlerdi. Garp Türklerinde yazı işlerile
mükellef bir de "Tamgacı,, vardı. Her halde Tukyularda oldukça muntazam bir idare teşkilâtı olduğu muhakkaktır.
Tukyularda halkın bir kısmı göçebe idi: AvAHLAK VE ADET- c ı h k l a j h a y v a n sürüleri beslemekle geçinirler, deriden çadırlarda otururlardı. Bir kısım
halk ise daha ziyade ziraatle iştigal ederler, yazın yaylâlara
çıkarlardı. Maamafih Tukyuların birçok şehirleri de vardı.
Şehir halkı ticaret ve sanayi ile meşgul olurlardı. Kervancılık, madencilik gibi işlerle meşgul olanlar da vardı. Çinlilerin zıddına olarak elbiselerini sola iliklerler, saçlarını kesmezlerdi. Binicilikte ve silâh kullanmakta pek mahirdiler. Boynuzlardan yayları, keskin kılıçları, ıslık gibi bir ses çıkaran
okları vardı. Vücutlarını süslü zırhlarla örterlerdi. Başlıca
içkileri kısrak sütünden yaptıkları kımız la darı şarabı idi.
Araziyi sulamak için arklar açmakta mahirdiler. Tukyular
çok cengâver olmakla beraber, çok ta insaniyetli idiler. Meselâ Asurilerin ve sair bazı cengâver milletlerin zafer kitabelerinde göze çarpan "Kan dökmek ve çok adam öldürmek
zevki,, türk kitabelerimde asla mevcut değildi.
SANAYİ VE Tukyular, ticaret ve sanayide pek ileri gitTİCARET mişlerdi. Bizans, İran, Çin ve hatta Hint
arasındaki ticaret, bunlar zamanında münhasıran Türklerin elinde bulunuyordu. Bilhassa Çin ipeklerinin karadan İran, Hint ve Bizansa nakli, Garp Türklerinin
inhisarları altında idi. Türklerin şark ve garp medeniyetlerini yekdiğerile temas ettirmek hususundaki rolleri sayesindedir ki, bugün Japonyanm eski Hariuyi mabedinde İran
Sasanilerine ait bazı avani bulunmaktadır.
Tukyular, daha Ergenekonda iken madenlerden demir çıkarmakta, demirden muhtelif aletler ve silâhlar yapmakta büyük meharet gösteriyorlardı. İmparatorluğu kurduktan sora

[[s. 52]]
Türkler arasında maden san'atleri daha ziyade inkişaf etti..
Altından, gümüşten ve başka madenlerden her türlü alet ve
eşya yaparak başka milletlere satmağa başladılar. 5 6 8 - 5 6 9
tarihinde Bizans İmparatoru Justin II. tarafından Garp Yabgusu İstemi Hana gönderilen Zemark adlı bir sefir, Türkellerinde gördüğü altından yapılmış eşyanın san'at ve zarafet itibarile Roma İmparatorluğu dahilinde yapılan eşyadan
aşağı olmadığını itiraf etmektedir. Bu Bizans sefiri, o zaman
İstemi Hanın muhtelif otağlarında gördüğü altın eşyanın
çokluğundan hayretle bahsediyor: İstemi Han, Bizans elçisini, İstanbul saraylarmdaki ziynet ve ihtişamdan gerikalmıyan rengârenk ipekli mensucat ve halılarla müzeyyen
otağında altın bir taht üzerinde oturduğu halde kabul
etmişti. Zemark, İsteminin otağında gördüğü müzeyyen
altın vazoları, üzerlerine gayet güzel ve san'atkârane resimler yapılmış ipek halıları, altın kaplı sütunları, altından
mamul dört tavuskuşu üzerine oturtulmuş, muhteşem tahtı,,
altın avaniyi, kıymetli döşemeleri, altın ve gümüş işlemeli
hayvan tasvirlerini hayretle temaşa etmişti. Zemark bir kısım Türklerin maden işlettiklerini, muhtelif madenlerden
eşya ve silâh yapmakla meşgul olduklarını ayrıca zikretmektedir [1].
ORHON KİTA- Tukyular devrinde türkçe, inkişaf etmiş bir
BELERİ edebî dil haline gelmişti. Tukyular devrinden kalan birtakım abideler üzerindeki türkçe kitabeler, bize bu hakikati göstermektedir. Bu abidelerin en mühimlerine Moğolistanda tesadüf olunmuştur. Bunlar arasında tarihî
ve edebî noktadan en mühim olanlar, şimalişarkî Moğolistandaki Orhon kitabeleri le, (Res. 19) Tonyukuk kitabesi dır. Şark
Tukyularına ait olan bu kitabeler, Avrupa âlimleri tarafından
okunmuş, tetkik edilmiştir.
Orhon çayının eski mecrası ve Koşoçaydam gölü civarında biribirinden bir kilometre mesafede Gültekin (Res. 20-23) ve
Bilge Hakan abideleri vardır. Bunlardan birincisi 731 de ölen
kahraman Gültekin namına 7 3 2 de, ikincisi de 734 te ölen
Bilge Hakan namına 735 te dikilmiştir ve üzerlerinde Orhon
yazısı denilen eski türk alfabesile yazılmış türkçe kitabeler
[1] Tukyulardan kalma birçok güzel işlenmiş lâhitler ve mezartaşları da bulunmuştur (Res. 17,18).

[[s. 53]]
mahkûktur. Bu kitabelerden birtakımının hükümdar Bilge
Hakan ağzından, birtakımının da yine hükümdar ailesinden
Yuluğ Tekin tarafından yazıldığı anlaşılıyor. Kitabelerde
Şark Tukyuları Devletinin Çinliler tarafından münkariz edildikten soraki mahkûmiyet devresi, o zamanki türk aristokrasisinin halk kütlesine hıyaneti, sora devletin nasıl yeniden
kurulduğu - çin tarihlerinin malûmatına da mutabık olarakhikâye edilmektedir. Çok canlı, ahenkli, hatta şairane bir
üslûpla yazılmış olan bu kitabelerin edebî kıymeti de
büyüktür.
Bu kitabeleri yazmak için kullanılan alfabe, şimdiye kadar bilinen Türklere mahsus en eski yazılardan birdir. Daha
ziyade taş veya tahta üzerine oymaya mahsus olan bu alfabe,
sağdan sola ve yukardan aşağıya yazılır. Otuz sekiz harfi vardır. Türk dili için bu alfabenin arap alfabesinden daha uygun
olduğu muhakkaktır. M. IV. asırdan başlıyarak muhtelif türk şubeleri tarafından kullanıldığı tahmin olunan bu
yazı VI. asırda Yenisey Kırgızları tarafından da kullanılmıştır. Yeniseyde bulunmuş birçok kitabelerde bu alfabeye
tesadüf olunur. VIII. asrın ilk nısfında Tukyular arasında
umumiyetle kullanılan bu alfabe, Uygurlar arasında da mahdut bir dairede kullanılmış, ve sora bunun yerine uygur
alfabesi kaim olmuştur.

[[s. 54]]
ıX
TÜRKEŞ DEVLETI
TÜRKEŞLER VE Çinlilerin Tu - ki - şe dedikleri Türkeş kabiUÇELE HANEDANı G a r P Tukyuları Müttehidesini teşkil
eden on büyük kabileden biridir. Bunlar
VII. asrın ortalarında iptida Borotala kenarlarında, daha sora da
Isığ gölün şark taraflarında oturuyorlardı (Harita 11). Çinliler
Garp Tukyuları Devletine nihayet verdikten sora, bu on kabile
daima anarşi içinde yaşıyorlardı; Çin Devleti bunlar üzerinde
daima hâkim olamıyordu. Nihayet, Türkeşlerin reisi olup
"Bağa Tarhan,, lâkabile maruf olan Uçele yavaş yavaş büyük
bir nüfuz kazandı; Garp Tukyuları üzerinde filî bir hakimiyet
icrasına başladı. İki merkezi vardı: Biri Nu-şe-pi denilen
beş kabileye ait sahadaki Çu vadisinde Tokmak ta; diğeri
Tu-lu denilen diğer beş kabileye ait sahada yani İli şimalinde. Çin İmparatorluğu namına Garp Tukyularmı idare eden
Hu-şe-lo bu vaziyet karşısında Çin sarayına ilticaya mecbur oldu.
Türkeşler, Garp Tukyuları ülkesinde yeni bir Türk Devleti
kurmaya çalışırken, Asyada büyük tebeddüller oluyordu. Bu
tebeddüllerin sadmeleri yeni hükümeti şarktan, garptan ve
cenuptan sarsacak kadar kuvvetli idi.
Şarkta, Tukyu Hakanlığını ihya eden Kutluk Hanın halefi
Kapağan (Moço) Han, Garbî Tukyular ülkesini ve Türkeşleri
de hakimiyeti altına almak istiyordu. Kapağan, 699 da garp
ellerini istilâ etti, ve Türkeşlerin idaresini oğluna verdi. Bu suretle Türkeşler dahilî istiklâllerini muhafaza etmekle beraber
Moço Hanın yüksek hâkimiyetini tanımış oldular.

[[s. 55]]
Asyada yeni bir tarih devri açan Araplar, Irandakı Sasam
İmparatorluğunu yıkmış, Maveraünnehir ve Toharıstandakı
küçük türk beyliklerini tehdide başlamışlardı. Cenup cihetinden de Çinliler ve Tibetliler Garp Tukyuları ülkesine hakim
olmak için rekabete girişmişlerdi. Tibetliler, 6 7 0 tarihinde
Kâşgar taraflarına kadar ilerliyerek Çin imparatorluğuna
kuvvetli bir rakip olmuşlardı.
Türkeşler Hanı Uçele 7 0 6 da öldü. Yerine oğlu Suoko
geçti. Fakat onunla kardeşi Çenu arasındaki rekabet neticesinde metbuları olan Moço, Türkeşleri mağlûp ve Uçelenın
çocuklarını idam ederek bu ailenin hakimiyetine nihayet
verdi (711).
Bu hadiseden sora, garp tukyu kabileleri
SULU KAĞAN a r a s ı n d a vaziyet yine karıştı. Bu aralık Tür(718- 737) keşlerin başına Sulu adlı bir kahraman geçti,
on kabilenin dağılan kuvvetlerini topladı, 716 da Moçonun
vefatı üzerine istiklâlini ilân etti ve Kağan unvanını aldı.
Sulu Kağan 717 den itibaren Araplar ve Tibetlilerle müştereken Çin aleyhine hareketlerde bulundu. Sulu, Arap istilâsına karşı kendisinden yardım istiyen Maveraünnehir ve
Toharistan Türklerinin imdadına koşmayı da ihmal etmedi.
Birkaç defa, Maveraünnehir ve Toharistana kadar giderek
Araplarla çarpıştı. Onları birkaç defa mağlûp etti; bir defasında Horasana kadar girdi.
Sulu, Çin Devleti için epey korkulu bir düşmandı. Çinliler
bu vaziyet karşısında her vasıtadan istifade ederek onun dostluğunu kazanmaya çalıştılar. Fakat bu dostluğun samimî
olmadığını bilen Sulu, zahirî bir dostluk perdesi altında, Çinlilere daima müşkülât çıkarmaktan geridurmuyordu. Nihayet Türkeşler arasında ihtilâflar başladı; Sulunun mensup
olduğu Kara Türkeş kabilelerile Sarı Türkeş denilen diğer
kabileler arasında zıddiyetler çoğaldı. Sarı Türkeşlerin Reisi
olan "Gülçur,, unvanlı Bağa Tarhan 738 de (arap membalarma göre 737) Suluyu öldürdü.
Türkeşler bundan sora Sarı ve Kara TürkeşTÜRKEŞLERıN SI- l e r d i y e m u hasım zümre halinde yaşadıLERıNıN SONU 1ar. Birçok kanlı mücadelelerden sora, Çinli- " , , , W,«
lerin de yardımıle Kara Türkeşler mağlup
edildiler; ve Garp Tukyuları kabilelerinden birçoğu çin

[[s. 56]]
hâkimiyetini kabule mecbur oldular (739). Rakiplerinden
kurtulan "Bağa Tarhan,, kısa bir müddet Çinin de muzaheretile epeyce bir nüfuz kazandı; lâkin nihayet Çinlilerle arası
bozuldu; bir çin ordusu onu mağlûp ve esir etti ve idam
olundu (744). Bu sırada Şark Tukyuları Devleti de Karluk,
Uygur ve Basmillerin müşterek hücumu ile yıkılmış, Uygurlar şarkta, Orhonun sol sahilindeki Kara Balgasunda yerleşmişlerdi. Karluklar da kendilerini garp memleketlerinin
hâkimi olarak ilân etmişlerdi. Binaenaleyh garp tukyu kabileleri arasındaki anarşiden ve Kara-Sarı Türkeşler mücadelesinden istifade ederek, tedricen Garp Tukyularına ait yerleri zaptettiler ve 7 6 6 ya doğru Garp Tukyuları Yabgularmın
merkezi olan Tokmak ve Talaş ta ellerine düştü.

[[s. [58r]]]
X
KARLUK DEVLETÎ
KARLUKLAR Kartuklar Tukyu Müttehidesine mensup bir
ligarbisinde V P ah ^ z ü m r e s i d i r - V I 1 - asırda Beşbalığın şimaHarZu^^a k a T e g a r b \ n d a î Ç , k a b İ l e h a l İ n d e y a ş a r l a r d l
cin h a r « X İ w 1 g a r p Î a " T u k y u I a r I a muhat oldukları
ederlerdi 650 ? " ^ ^ V e y a z â f l n a ^ ö r e ^yin
a n a r s T ^ n J 2 S ° r a ' T u k ^ u l a r arasında hüküm süren
asırda t T ^ Ç m m b İ r 6 r 6 y a l e t İ h ü k m ü n e geçtiler. VIII.
diler U v l r ^ a V b ) ? d a n g 6 Ç e r e k C 6 n u b a e n e -
diler. Uygur ve Basmıller le birlikte Tukyu Devletine nihayet verdiler (745). Bir aralık Otügen dağında sakin Kadukar, Uygurlara; Altay ve Beşbalıktakiler Cine tâbi oldujar; ve Çinlilerle birlikte birtakım hareketlere iştirak ettiler. Zıyat Ibni Salih ile Çin Jenarali Kao-şiyen-çe arasında
laras ırmağı civarında vukua gelerek Maveraünnehirden
çın nufuzunun tardını intaç eden büyük harp, sırf çin ordusundakı Karlukların isyanı sebebile islâmların kat'î <ralebesıle neticelenmiştir. Karluklar 756-757 den sora yavaş
yavaş kuvvetlendiler, ve o havaliye hâkim olmak için Uygurlarla mücadeleye başladılar ; Türkeşler arasındaki mücadelelerden de istifade ederek, eski Garp Tukyuları sahasında
k u r d ^ a T a ^ f 3 3 ( T a r a Z ) Ş 6 h İ r I e r İ m i n t a k a s ı n d a bir devlet
KARLUK DEVLETI İ ş t e b u s u r e t l e VIII. asrın ikinci nısfında
. , Türkeş Devletine halef olarak yeni bir devlet
kurulmuş oldu. Yedim vilâyetile Seyhun şarkındaki sahalar bunlara tabi idi. islâmların Maveraünnehirdeki istilâ ha

[[s. 58]]
reketlerine karşı, Karluk Devleti kudreti nispetinde çalıştı;.
Karluklar Harun Reşit zamanında bir aralık Fergana yı istilâ ettilerse de tekrar çekilmeğe mecbur oldular (792-793).
8 0 6 da Uygurlar ve Tibetlilerle beraber Abbasiler aleyhine
kıyam ettiler. Fakat Horasan Valiliğinde bulunan Memun
Türklerle eyi geçinmek siyasetini takip ettiğinden Karluklarla
uyuştu. Bu zamandan itibaren islâm dini aralarına girmeye
başladı. IX. aşırda Samanilerle de harplerde bulundular. Coğrafî mevkileri icabı olarak islâmlarla sıkı bir temas halinde
bulunan Karluklar X. asırda müslüman oldular ve ilerde
görüleceği veçhile, sair bazı türk kabilelerile birlikte, Kara
Hanlılar Devletinin kuruluşunda mühim bir rol oynadılar.

[[s. 59]]
Xı
UYGUR DEVLETI
Eski Hiyong-nu Devletine tâbi türk kabileUYGURLAR ı e r inden olan Uygurlar, Tukyu İmparatorluğunun kuruluşundan sora ona tâbi oldular. Şimalî Moğolistanda yaşıyorlardı (Harita.12). Şark Tukyularmın ilk inkırazından sora Çinin hâkimiyetini kabul ettiler. Daha soraları
Tukyularla birçok harpler yaptıktan sora, 7 4 0 ta onların
devletini yıkmağa ve birçok türk kabilelerini kendi hâkimiyetleri altına almağa muvaffak oldular. Payitahtları Orhon
kenarında Karabalgasun (Res. 24) şehri idi.
Bir asır kadar Moğolistana hâkim olan
GURLARH^CENUBA Uygurlar, Çinlilerle birçok münasebetlerde
MUHACERETLERİ bulundular. Fakat 8 4 0 ta yine bir turk kabilesinin yani Kırgızların (Res. 25) hücumları
karşısında mağlûp oldular ve Moğolistanı terkederek merkezî Gobiye, Tuen-huang, Hami, Barkul, Turfan, Beşbalık,
Karaşar, Kuça, Almalık taraflarına çekildiler ve buralarda
birtakım küçük devletler kurdular. Moğol istilâsına kadar
bunlar kuvvet ve istiklâllerini az çok muhafaza etmişler ve
islâmiyeti kabul etmedikleri için islâmiyeti kabul eden sair
türk şubelerile birçok mücadelelerde bulunmuşlardır. Maamafih' Uygurlar hiçbir zaman VIII. asırdaki siyasî ve askerî
nüfuzlarını elde edemediler ve Cengiz istilâsından sora
ise büyük Moğoı İmparatorluğuna karıştılar.
Siyasî ve askerî noktadan Uygur Devletinin
UYGURLAR ARA- ehemmiyeti hiçbir suretle Tukyularla muSMANİ DİNLERİ k a Y e s e edilemez. Fakat medeniyet tarihi itibarile Uygurların rolü, diğer türk şubelerinden daha mühimdir. Bunlar arasında VIII. asır ortala

[[s. 60]]
rina kadar Buda dini hâkimdi; hükümdar ve ileri gelenler hep
o dine girmişlerdi. Bügüg Han isimli bir Uygur Hanı 762 de
Loyang şehrini kısa bir müddet için zaptettiği esnada, Mani
dinine mensup dört rahiple tanıştı ve onları Karabalgasuna
getirdi. Kendisi onların telkini ile bu dini kabul ettiği gibi,
Uygurlar arasında da bunun neşir ve tamimine muzaheret etti.
İşte, Karabalgasundaki uygur abidesi bu vakayii anlatmaktadır. Daha sora kırgız istilâsı karşısında Şarkî Türkeline çekilen Uygurlar arasında da bu din epeyce yaşadı. Fakat, bir taraftan o sahalarda pek kuvvetli olan budizmin tesiri, diğer taraftan bu küçük siyasî heyetlerin her taraftan
uğradıkları mütemadi istilâlar neticesinde hâkim kavimlerin
kendi devlet dinlerini öne sürmek istemeleri, maniheizmi
pek çok sarsmış ve moğol istilâsından sora ise bu dinin ismi bile anılmamıştır. M. 981 de buralardan geçen bir çin
seyyahı, uygur payitahtında elli budist mabedine mukabil
bir tane mani mabedi görebilmişti. Türklerin büyük kısmı islâm medeniyeti dairesine girdikten sora bile bu sahalarda
budizm tesiri devam etti: XIII-XIV. asırda Beşbalık şehrinde
yaşayan bir Uygur tarafından çinceden türkçeye tercüme
edilen uygur harflerile yazılı Altın Yaruk adlı bir sutra il]
tercümesi bunu gösterebilir.
ŞARKÎ TÜRKELIN- $ a r k î Türkeli - veya bugünkü tabirile Çin
DE UYGUR MEDE- Türkeli-nde eskidenberi birtakım türkzümNIYETI releri yaşıyorlardı. Burada sun'î sulama
teşkilâtı sayesinde meydana gelen vahalarda birtakım şehirler vücuda gelmiş, ve buradaki Türklerde
şehir hayatı pek eskiden inkişaf etmişti. Uygurların muhaceretinden evel burada yaşayan Türklere, Araplar "Dokuz Oğuz,,
Çinliler de " Şato Türkleri: Bozkır Türkleri „ derler. Araplar,
daha sora buraya yerleşen Uygurlara da yanlış olarak Dokuz
Oğuz namını vermişlerdir. Daha Dokuz Oğuzlar zamanında
burada inkişaf etmiş olan medenî hayat, Uygurların hakimiyeti devrinde büslütün kuvvetlendi. Şu son yirmi beş sene
zarfında muhtelif Avrupa heyetleri tarafından o havalide yapılan hafriyat neticesinde bu eski türk medeniyetinin ehemmiyet ve azametini gösteren birçok şeyler meydana çıkarılmıştır. Bunların payitahtı olan "Hoço„, yahut "İdikut,, şehri
[1] Sutra, budistlere mahsus dua kitabı.

[[s. 61]]
harabelerindeki hafriyat çok mühim neticeler vermiştir: yirmi metre irtifaında muazzam surlar, birçok eski binalar, ekserisi budistlere ve maniheistlere, bir kısmı da hıristiyanlara
ait mabetler, budizm ve maniheizme ait efsanevî sahnelerle
hükümdarları, rahipleri gösteren muazzam duvar resimleri
(Renkli Res. 1), türkçe muhtelif alfabelerle yazılmış birçok yazma eserler, zarif ipekli kumaşlar, tahta oymaları, alçı tezyinatı,
Uygurların ne yüksek bir medeniyet seviyesine erişmiş olduklarını göstermektedir (Res. 26-30). Kısmen eski yerlerinde
duran ve kısmen de Avrupa müzelerine nakledilmiş olan bu
eserler hakkında bir alaman âlimi şu mütaleada bulunmakadır: "İngiltere, Fransa ve Alamanyada böyle şeyler yokken,
güzel ve büyük bir medeniyet sahibi olan cetlerile Türkler
hakkile iftihar edebilirler.,,
Şarkî Türkeli hafriyatında meydana çıkan
UYGUR ALFABESI bjj-çok uygurca eserler, uygur lisan ve
JDEBİYATI edebiyatının yüksek bir inkişafa mazhar olduğunu göstermektedir. Henüz pek az bir
kısmı tetkik edilebilen bu eserler, gayet itina ile ve muhtelif
renkte mürekkeplerle yazılmış, sahife kenarlarına kitabeler
çizilmiş, sahife başlarına tezyinat ve minyatürler tersim olunmuştur. Bu kitaplar kâğıt veya ince deri üzerine yazılmıştır.
Uygurlar, uygur alfabesi denilen 14 şekilden mürekkep bir
alfabe kullanıyorlardı. Soğut alfabesinden alınmış olan bu
türk yazısı, Orhon alfabesinden sora bütün Türkler arasında
yayılmış ve islâmiyetin Türkler arasında yerleşmesinden sora bile asırlarca kullanılmıştır. Bugünkü moğol ve mançu
alfabeleri, uygur yazısından alınmıştır.
Şimdiye kadar tetkik edilebilen uygur eserleri, mabetlerin
kütüphanelerinde bulunan eserler olduğu için, daha ziyade dinî mahiyettedir. Bunların en çoğu budizme aittir. Büyük hint
destanı Mahabharata dan yapılmış bazı tercümeler de vardır.
Maniheizme ait eserler de çok mühimdir. Uygur hükümdarlarından birinin civar memleketler hakkında malûmat almak
maksadile gönderdiği memurlar tarafından yazılmış türkçe bir
seyahatnamenin aslı değil, fakat tibet lisanına tercümesi meydana çıkmıştır. Tuen-huang mağarasında keşfolunan kütüphanede, uygurca kitaplar basmak için kullanılan müteharrik
tahta harfler bulunduğundan, Çinlilerde olduğu gibi Uygurlar
arasında da matbaacılık sna'atinin malûm olduğu anlaşılmıştır.

[[s. 62]]
Xıı
GARBÎ ASYA VE ŞARKÎ AVRUPA
TÜRK DEVLETLERI
Daha Hunlardan evel türk kabilelerinin garba doğru başlamış olan hareketleri, Hunlar devrinde olduğu gibi
Hunlardan sora da devam etti. Cenubî Rusya bozkırlarında
daha üçüncü asırda SjoaUğn adlı bir türk kavmi mevcuttu.
.Milâdî V-VI. asırlarda Volga kenarlarında ve Hazar Denizinin şimalinde Uğur, Ogur umumî ismini taşıyan birtakım türk
kavimlerinin mevcudiyetini görüyoruz. Bunların garbında
Azak Denizi yakınlarında Onogurlar, Don ve Tuna arasında
ise Kutrigurlar veya Kuturgurlar yaşıyorlardı. (Harita. 13) Bunlar evelce îrtiş ırmağı civarında otururlarken, Attilânın vefatını
müteakip garba doğru ilerliyerek buralara gelmişlerdi. Bunların, uygur kabilelerinden ayrılmış olmaları muhtemeldir.
Maamafih bu Yugur- Uğur-Ogur ismi milâdî XII. asırda bile
Harizm şimalinde Kıpçak ellerindeki bazı kabilelere verilmekte idi. Aşağıda göreceğimiz veçhile Macarlar iptida Onogur kabileleri arasında, Bulgarlar da Kutrigur kabileleri arasında, yaşıyorlardı. Daha milâttan evel Cenubî Rusya bozkırlarında yaşıyan ve hatta İslavlara birtakım ehlî hayvanları
öğrettikleri için medeniyet itibarile onlardan yüksek oldukları anlaşılan türk kabilelerinin garba doğru hareketleri,
İlkzamanda olduğu gibi Ortazamanda da kuvvetle devam
etmiştir.

[[s. 63]]
A. HAZAR DEVLETİ
.. . Hazarlar, Bulgarlar gibi hun istilâsı zamaH T k M , M n m d a § a r b a gelmişlerdi. Evvelâ Hunlara
daha sora Garbî Tukyu İmparatorluğuna
tâbi idiler. Hazar Denizine kendi adlarım vermiş olan bu
Türkler VII. asır bidayetlerinde Cenubî Rusyada Volga
ile Turla (Dinyester) arasındaki geniş sahada kuvvetli bir
devlet kurdular. Sıklet merkezleri İtil boyları idi. Mühim
şehirleri; Balancar, Semender, İtil ve Sarkal idi. 6 5 0 den
biraz evel Don ırmağını geçerek Azak Denizi kenarlarını
işgal ve oradaki Bulgarları kısmen Kamaya, kısmen de
Tunaya doğru sürdüler. Fakat daha ileri gitmiyerek nüfuz
sahalarını garba ve şimale doğru genişletmekle iktifa ettiler.
Hazar ülkesinin şimal mıntakalarında doğrudan doğruya
Türk adiyle tanınmış birçok boylar bulunuyordu. Hazar ülkesinin şimalişarkisinde Bulgarlar yaşıyorlardı. Şarktan
gelen Peçenekler de Hazarların şarkında Yayık ve îtil
ırmakları arasında yerleştiler. Peçeneklerin de şarkında Oğuzlar bulunuyordu.
• „ „ • , „„„ . Hazarlar, İranda hüküm süren Sasanilerle
ıRAN VE BıZANSLA . . ' . , , , . XT
MÜNASEBET birçok muharebeler yaptılar. Nuşırevan,
Hazarların akınlarından kurtulmak için
Derbentte demir kapılı bir set yaptırmıştı. Hazarlar, İranın
eski düşmanı Bizansın teşvikile Derbent setlerini aşarak
Azerbaycanı istilâ ettiler (627). İrana karşı Hazarlarla ittifak
eden Şarkî Roma İmparatoru bu ittifakı akrabalık bağlarile
kuvvetlendirdi [1]. Bu rabıta neticesinde Hazarlardan bir
kısmı Hıristiyan olmuştu.
ISLÂMLARLA MÜ- ^Hl- asrın ilk nısfında cenuptan KafkasNASEBET yaya giren islâm ordularile yaptıkları harpler
neticesinde Hazarlar Kafkas dağlarının cenubundaki araziyi bırakmıya ve merkezleri Balancarı İtil şehri[1] Bizans İmparatoru Kostantin Kopronim (741-775) Hazar Hakanının kızı İren ile evlenmişti. Bu izdivaçtan doğan ve babasına halef
olan Leon IV. Hazar diye malûmdur.

[[s. 64]]
ne nakle mecbur oldular. Bu Arap - Hazar mücadelesi Harun
Reşit zamanına kadar devam etti. Hazarlar bu Halife zamanında Kafkasya derbendini geçerek arap ülkesine girmiş
ve Musula kadar istilâ etmiş, hilâfet merkezi olan Bağdadi
bile tehdit eylemişlerdi.
Hazarlar IX. asırda şimdiki Rusyanın şiRUSLARLA^MUNA- M A L taraflarındaki isıavlarla da çarpışmıya
başladılar. Hakimiyetlerini bunlara da
tanıttılar. Bir kısım İslavları daha IX. asırdan evel bile
vergiye bağlamışlardı. Bu zamanlarda Hazarlardan Urus
adlı bir kabile, özü (Dinyeper) havzasındaki İslavları hakimiyetleri altında toplıyarak bir İslav Devleti kurdular; ve
bu Devlete kendi adlarını verdiler. Bu İslav Devleti, bir
müddet sora Hazarları sarsmağa başladı. Hazarlar, İtile
karşı vukubulan bir Rus taarruzunu (913) defettilerse de
Kiyef Rus Prensi Sviatoslaf X. asrın ortasında Hazarları
mağlûp etti (968-969).
Bu Prens, Bizansı tehdit eden Bulgar - Türklerine karşı
Rumlara yardım için Garbî Tuna boylarına gitti. Bu aralık
Hazarlar rus tazyikından muvakkaten kurtulmuşlardı.
MvnvMîvrTi n»î MEDENİYETLERİ . Hazarlar, aristokratik ve askerî . , T-N ı . J , bir devlet , „
kurmuşlardı. Devletin başında kutsi mahiyeti haiz bir Hakan bulunurdu. Hakan, halkla hiç temas
etmez, devlet işleri Hakanbey unvanlı birisi tarafından idare
olunurdu. Devlet teşkilâtında beylerin ve Tarhanların mevkii pek mühimdi. İrsen intikal eden büyük araziye sahip
olan Beyler ve Tarhanlar kendi servetlerile mütenasip bir
süvari kuvvetile harbe gitmeğe mecburdular.
Hükümdarların maiyetinde ayrıca, Harizm müslümanlarından bir askerî kuvvet bulunurdu.
Hazarların dini sair Türklerin dinlerine benzerdi. Soraları muhtelif siyasî ve iktisadî münasebetler neticesinde
aralarında musevilik, hıristiyanlık ve islâmlık gibi dinler de
yayıldı. Hıristiyanlık ve islâmlık halk arasında yayılmıştı; Hakanla Beyler ve Tarhanlar ise museviliği kabul etmişlerdi.
Hakaçın maiyetinde iki müslüman, iki hıristiyan, iki musevi ve bir putperestten mürekkep yedi kişilik bir heyet
vardı. Bu heyet devletin en yüksek idarî ve adlî meclisini
teşkil ederdi.

[[s. 65]]
Hazarlar birçok şehirler kurmuşlardı. Bu şehirler, bilhassa
İtil çok işlek bir ticaret merkezi idi. Etrafı surlarla çevrilmişti.
Cenubuşarkî Avrupa ile Asya arasında ticaret merkezi olan bu
şehirlerde muhtelif dinlere mensup yerli halktan başka ticaret
için gelmiş birçok yabancılar da bulunurdu. Heryerden gelen ticaret malları burada mübadele edilir ve satılırdı. Hazar
Devleti, bu mallardan onda bir nispetinde bir vergi alırdı.
Fakat bu sıralarda (IX. asır) Yayık ve İtil
SONU arasındaki Peçeneklerin taarruzu ile Hazarların hükümetleri Kırıma münhasır gibi kalmıştı. Peçenekler
Hazarları Kırımda da rahat bırakmadılar. Nihayet Rus ve
Rumlar müştereken XI. asrın ortalarında Kırım ve Taman
Yarımadalarındaki Hazar Devletine nihayet verdiler (1016).
Bugün, Kırımda ve Rusyanın bazı yerlerinde yaşıyan ve
Karayim denilen Türk Musevileri Hazar Türklerinin ahfadıdır.
B. BULGAR DEVLETİ
IV. asırdanberi İtil ve Kama havzasında yaMINT AKA, MERKEZ İSLÂM ÂLEMİLE şıyan Bulgar Türkleri Hazar hakimiyetinden
TEMAS kurtulduktan sora — her halde VIII. sora —
bir Bulgar Devleti teşkil ettiler (Harita. 14).
Merkezleri Bulgar şehri idi (Res. 31-37). Hanlarına Beydoğan
denirdi. VII. asırda bir kısım Bulgarlar, diğerlerinden
ayrılarak Karadeniz ve Tuna kenarlarına inmişler ve Bizanslılarla münasebete girişmişlerdir. Bulgarlar, Harzem vasıtasile müslüman âlemile sıkı ticaret münasebetinde bulunduklarından X. asrın bidayetlerinde Elmas Han zamanında
müslüman oldular. Daha evel Şamanî idiler. XI. asırda Hazar
Devletinin zayıflamasından sora Bulgar Devleti kuvvetlendi, ve Ruslarla muvaffakiyetli mücadelelerde bulundu.
XIII. asırda (1236) Cengizin torunu Batu
NE VAKTE KADAR gelen Türkler memleketlerini istilâ
DEVAM ETTİ edinciye kadar Bulgarlar istiklâllerini muhafaza ettiler.
„ . . Bulgar Türkleri arasında ziraat, ticaret, deMEDENIYETLERI • , , . , . .... ' , , , .' ...
mırcılık, kuyumculuk, dericilik, tahta işçiliği gibi türlü san'atler çok ilerlemişti. Bilhassa debagatte çok
mahirdiler. Yaptıkları ayakkabı Ve çizmeler İran ve Irakta

[[s. 66]]
mumu
66 TARİH
pek makbuldü. Bulgarlardan pek çok âlim yetişmiştir. Bulgarlar cenkçi olmaktan ziyade sulhperver idiler.
Bulgar Devleti yerine Cengiz Hanın torunu Batu Han tarafından Altınordu Devleti kuruldu. Bulgar Türklerine moğol
istilâsından sora yanlış olarak Tatar denmiştir. Eski bulgar şehri harap oldu. Onun 60-70 kilometre şimalinde Kazan şehri kuruldu. Kazan Hanlığı kurulduktan sora da ecnebiler ve Ruslar
bu havali Türklerini Tatar ismile yadetmekte devam eyled ler.
İtil boylarında yaşıyan kardeşlerinden ayGARBI BULGAR rılan bir kısım Bulgarlar daha V. asırda TuTUNA BULGARLARI DEVLETİ naya kadar ilerlemişlerdi. İmparator Zenon
4 8 2 de Gotlara karşı onları yardıma çağırmıştı. Bulgarlar 4 9 9 da da Balkanlara karşı ilk taarruzda
bulundular VI. asırda Balkanlardaki hareketlere iştirak ettiler, hatta 6 2 6 da İstanbula karşı vaki olan avar taarruzunda da Avarların safında bulundular. 635-641 seneleri
arasında Avarların hakimiyetinden kurtulmağa muvaffak
oldular. Lâkin 6 7 0 senesi iptidalarında şarktan Hazarların
yeni bir tazyiki onları cenuba çekilmeğe mecbur etti.
Asparuh (İsperih) isminde bir Hakana tâbi olan bu Bulgarlar
iptida Tuna deltasında bir müddet kaldılar; sora 6 7 9 da
Tunayı geçerek Tuna ile Balkan dağları sahası arasındaki
eski Mezya kıt'asını süratle işgal ettiler ve orada yaşıyan
İslavları da hakimiyetleri altına aldılar. Fakat asıl bulgar
kütlesi bugünkü Dobruca sahasında idi.
Bir taraftan Bizansın, diğer taraftan Avarların hücumlarile ezilen Mezya İslavları, bulgar hakimiyetini memnuniyetle
karşıladılar. Esasen şimdiye kadar zannolunduğu gibi az
olmıyan Bulgar-Türkleri, islav kütleleri arasında yavaş yavaş
lisanlarını unutmağa ve islavlaşmağa başladılar. VIII. asırda
Bulgarlar henüz türklüklerini muhafaza ettikleri halde IX.
ve bilhassa X. asırda İslav ve Bulgar tabirleri müteradif gibi
kullanılmağa başlandı. Bunun başlıca sebebi, son türk zümrelerile rabıtalarının kesilmiş olması ve aralarında yaşadıkları islâm kütleleri gibi ortodoksluğu kabul etmiş olmalarıdır.
827 senesinden Macarların istilâsına kadar Şarkî Macaristamn bazı sahalarını da zaptetmiş olan Bulgar Türkleri hakimiyetleri altındaki İslavlar üzerinde birtakım medenî tesirler yapmışlar, hatta diğer islav şubelerinden çok fazla türk
kanile karışmış olan bugünkü islavlaşmış Bulgarlara bu ismi
iMMHIlHWHÉHMMUMMHHMHHBfli

[[s. 67]]
GARBÎ ASYA VE ŞARKÎ AVRUPA TÜRK DEVLETLERİ 67
bırakmışlardır. Bulgarlar 8 6 6 da Bizans tesiri altında ortodoksluğu kabul ettiler.
Tuna Bulgarları, daha kardeşleri olan Volga
KININ MEDENİYET- D»™» » f ü ^ j î ^ ^ " Bulgarlarile beraber yaşadıkları zamanlarda • T r i , ı ı ı • i i
Lgjjj yanı V. asırdan çok evel göçebelikten çıkarak ziraat ve ticaretle, hayvan yetiştirmekle
uğraşmağa başlamışlar, şehirler kurmuşlardır. Binaenaleyh
Mezyayı zaptederek birçok islav kabilelerini hakimiyetleri
altına aldıkları zaman, onlarla mukayese edilmiyecek kadar
yüksek, müterakki bir medeniyet sahibi idiler. Macarlar
bu eski türk bulgar medeniyetinin kuvvetli tesiri altında
kalmış oldukları gibi, cenup islavları da ancak bu medeniyetin nüfuzu sayesinde inkişaf edebildiler.
Macaristanda, Besarabyada, Dobrucada bugünkü Bulgaristanda yapılan hafriyat neticesinde, (Harita. 15) bu eski türk
bulgar medeniyeti hakkında sağlam fikirler edinmek kabil
olmuştur. Bilhassa eski bulgar hanlarına merkez olan Pliska
ve Preslav da ve ahiren Madara da yapılan hafriyat, çok mühim neticeler vermiştir. Buralarda taştan yapılmış muhteşem
sarayların, (Res. 38) mabetlerin, kalelerinden. 39) harabelerine
tesadüf olundu. Bunların en mühimleri Han Omurtag zamanına aittir. Ayrıca birtakım heykeller, taş üzerine oyulmuş
veya kabartma san'at eserleri, altın veya gümüşten yapılmış
kıymetli avani yüksek bir zevke delâlet eden seramik (Res. 40)
(çanak çömlek) bakiyeleri bulunmuştur ki, bütün bunlar da
eski türk san'at eserlerine mahsus seciyeler gayet barizdir.
Ve Bizans tesirine hiç tesadüf olunamaz.
Muntazam devlet teşkilâtına malik olan bu Türk-Bulgarlar, yaşadıkları sahalarda, meselâ ırmaklar ve bataklıklar gibi
tabiî müdafaa hatlarına malik olmayan hudutlarını müdafaa
için yüzlerce kilometre uzunluğunda hendekler, siperler,
duvarlar, istihkâmlar vücuda getiriyorlardı. Hudutlar okadar iyi muhafaza ediliyordu ki, hanın haberi ve izni olmadan bulgar toprağına girmek ve çıkmak imkânsızdı. Besarabyada, Dobrucada, Macaristanda, bugünkü Bulgaristanda
bu hudut müdafaa tertibatının bakiyelerine hâlâ tesadüf
olunmaktadır. Ayrıca, memleket dahilinde askerî ve ticarî
noktadan mühim olan mevkilerde de müstahkem ordugâh
mahiyetinde şehirler vardı. Hükümdar, hükümet memurları;
askerler bu müstahkem mevkilerde yaşıyorlardı; bu mevki

[[s. 68]]
68
lere avul (Anadolu türkçesinde ağıl) ismi veriliyordu. Hudutlar çok eyi mahfuz olduğu için ahali köylerde ziraatle, çobanlıkla, sanayile, ticaretle meşgul oluyordu. Bu Türk - Bulgarların din ve âdetleri, sair Türklerinkinden farksız gibi idi.
Büyük ölülerin hatırasını yaşatmak için onun heykelini yaT u n a . B u l g a r l a r ı
Tum» Bulgarlarının hudut Stt/tri
M. 1: 3,000,000
pıyorlar, kahramanların mezarları civarına — öldürdüğü düşmanlar miktarında — balballar yani başsız heykeller dikiyorlardı. Sair Türkler gibi on iki hayvan isimli eski türk takvimini kullanıyorlardı. Bulgarların orhon harflerine benziyen
bir alfabeleri de vardı. . Şimdiye kadar bu harflerle yazılmış
birtakım küçük kitabeler bulunmuşsa da henüz bu alfabeyi
lâyıkıyle okumak mümkün olmamıştır.
. Son zamanlarda yapılan tetkikat neticesinde
?ABES£L£A£A£A T ü r k • B u l g a r H a n l a r ı zamanına ait yunan
KİTABESİ alfabesile fakat türkçe kelime ve tabirleri
muhtevi bazı mühim kitabeler de meydana
çıkmıştır. Bunlar arasında Şumnu civarındaki Madara kitabeleri

[[s. 69]]
(Res.41) bilhassa mühimdir. Yukardaki kitabede 804 te tahta
geçen Kurmuş Hanın Bizanslıların inhizamı ve Bizans İmparatoru Nikeforos un katlile neticelenen 811 tarihindeki zaferi
i] e, yine ayni Hanın 813 te Bizans İmparatoru Ermeni Leonu mağlûp ederek Çanakkaleye kadar ilerlemesinden ve
Edirneyi zaptından bahseder. Bu kitabe Kurmuş Hanın kardeşi Kişin (kelime türkçe olup küçük demektir) Han tarafından vazılmıştır.Aşağıdaki ilk iki sütunda Omurtag Han, babası
Kurmuştan bahsettiği gibi, üçüncü sütundaki yazıda da Melemir Han, Omurtag ailesinden bahsetmektedir. Bu suretle her
hükümdar kendinden evelki hanın yazdığını tamamlamaktadır. Bu kitabelerde türkçe Eşmedeme yani (içme yeme)
tabirine tesadüf edilmektedir ki, eski Türklerde ölen hükümdarın matem merasiminde verilmesi mutat olan umumî ziyafet manasına gelir; bu tabire Bulgar-Türklerine ait sair kitabelerde de tesadüf edilmektedir. Kezalik yine bu kitabede
Kurmuşun tahta çıktığı yıl on iki hayvan isimli eski türk
takvimine göre ve türkçe Tekü Sektem kelimelerile ifade
olunmuştur. Macaristanda "Nagi sent Mikloş,, ta çıkan eski
türk san'at eserlerinden (Res. 42 - 44) bazılarının da macar
istilâsı üzerine oradan çekilen Bulgar-Türklerine ait olduğu
anlaşılmıştır.
C. MACARLAR
MENŞELERİ VE Macarlar, Fino - Uğriyen ve Türk - Uğur
GARBA kabilelerinin karışmasından doğmuş bir
HAREKETLERİ kavimdir. Türk - Bulgarların ecdadı olan
, , , , b u T ü r k Uğurlar, Fino - Uğriyenlerden
evel daha yüksek bir medeniyet derecesine gelmiş olduklarından, eski Macarlar kültür itibarile daha ziyade Türk sayılabilirler; en eski macar kelimeleri arasında avcılığa ve balıkçılığa ait tabirler Fino - Uğriyen aslına mensup olduğu
halde hayvan yetiştirmeğe ve ziraate ait tabirlerin Türk asolması b u n a en büyük delildir. IX. asırdan itibaren
müttehit bir kavim manzarasını alan göçebe Macarlar asırarca suren göçebelik devri esnasında, Cenubî Rusya otlaklarına gelmişlerdi. Bütün göçebeler gibi onlar da muhtelif

[[s. 70]]
reislere malik muhtelif kabileler halinde yaşıyorlar, yalnız
akınlar kabile reisleri aralarından birim umumi
rei "seçiyorlardı. Don ırmağı kıyılarında yaşadıkları sıralarda
kendilerinden daha kuvvetli bir türk kavminin
rin hücumuna uğrayan Macarlar ikiye ayrıldılar. Kuçuk b r
parça Şarka giderek Volga boyunca ilerledi. D i ğ e r yedi kabile
Çürklerden Kabar isimli diğer üç kabileyi de beraber surukhy erek bugünkü Moldavya ve Basarabya sahalarında yerleştiler.
Burada kendilerini daha eyi müdafaa edeMACARİSTANDA b ü m e k v e daha kârlı akınlarda bulunabılYERLEŞMELERî ^ . ç i n u m u m î b i r r e i s seçmeğe lüzum
gördüler. Kabilelerin en kuvvetlisi olan Macarların reisi Almos
(Almış) un oğlu Arpada reis seçtiler; ve butun kavme
Maca smi bundan yadigâr kaldı, ^çeneklerle Bulgarların
birlikte icra ettikleri anî bir taarruz n e h c e ^ n d y ^ a r l a r
bulundukları toprakları terkederek Bugunku Macamiana
p-eldiler İptida Tısa ırmağı boyunca yerleşerek garba ve
fenubuga b ye doğru bazı akınlarda bulundular. Birkaç
sene sofa en kuvvetli kabileler, Panonyanm yaşama ve müdafaaya daha kabiliyetli olan s a h a l a r ı n a çekildiler Kabileler
arasında ihtilâflara meydan vermemek için, her kabilenin
arazisi vâsi ormanlıklar ve bataklıklarla biribirinden ayrılmıştı Re'slere mensup olan ve kabilenin esasını.teşkil eden aı eer a s k e r î noktai nazardan ehemmiyeti olan yollara, hakim
S v k t r e , ırmakların biribirine karıştığı yerlerde yertejnn*
lerdi- umumî reisin mensup olduğu en kuvvetli kabile de
merkezde O r t a T u n a n m iki kenarında mevki almıştı. Şarktan
gelebilecek tehlikelere karşı Panonya ve Transilvanyada geniş
sahalar boş bırakılmıştı. Yeni vatanlarında da eskisi gibi göçebe
hayaü süren macar kabileleri, şarktan gelebilecek ^ « ^ r d «
korktukları için garba ve cenuba doğru mutemad. akm arda
bulundular. Bu sırada Merkezî ve Cenubi Avrupada Macar
taarruzlarına karşı koyabilecek kuvvetli siyası t e ş ^ k k u l ^
artık mevcut olmadığı için, bu akınlar suhulet ve muvafta
kıvetle yapılıyordu. Fakat bu hal, Macarların siyası vahdetini
b o ^ a k ! kuvvetlerini yıpratacak bir vaziyett vücuda getirmişti. Nihayet iptida Hanri do Saks sora, oğlu Oton I. (Ot
hon) 9 5 5 te Macarları müthiş bir mhızama ugrattılan Garp
yolunun kafi surette kesildiğini gören ve içtimai teşkilatları

[[s. 71]]
sarsılmış bulunan Macarlar için yeni vatanlarında bir devlet
kurmaktan başka çare kalmamıştı. İmparator Otonun macar
taarruzunu kırdıktan ve şark hududunun asayişini temin
ettikten sora daha ileri gitmiyerek İslavlarla uğraşmaya başlaması, Macarlara kendilerini toplamak fırsatını verdi. Arpat
kabilesinden Geza ( 9 7 2 - 9 9 7 ) kanlı mücadeleler neticesinde
sair kabile reislerini ezmeğe ve hakimiyetini tesise muvaffak
oldu; Katolikliği kabul etti; oğlu Etyene, Bavyera dükasının
kızkardeşini aldı. Yerine geçen Etyen (997-1038) de babasının siyasetini takip ederek, bir taraftan putperestliği, diğer
taraftan Macaristanm bazı sahalarında yayılmış olan Bizans
ortodoksluğunu kan ve demirle ortadan kaldırdı. Macarları
ayni siyasî teşkilâta ve ayni dine tâbi bir millet haline soktu;
ve buna mükâfat olarak 1000 tarihinde Papadan kırallık tacını aldı. Macarlar bu suretle bir taraftan Katolik Avrupa camiasına giriyorlar, diğer taraftan İslavlar tarafından temsil
edilmek tehlikesinden kurtuluyorlardı: Çünkü ortodoksluğu
kabul ederek Bizans camiasına girmiş olsalardı, etraflarındaki kesif islav kütleleri arasında Bulgar-Türklerinin akıbetine uğrıyarak islavlaşacaklardı. Macarlar arasına o zamana
kadar gelip karışan muhtelif türk kabilelerine mensup kütlelerden başka, moğol istilâsından kaçan oldukça kesif "Kıpçak-Kuman„ Türkleri de Macarlarla karışmışlardır.
D. PEÇENEKLER
PEÇENEKLERİN Tukyu Müttehidesine dahil Oğuz UruklaGARBA HARE- rından Peçenekler, IX. asır başında Yayık
KETLERİ (Ural) boylarında yerleşmişlerdi.
... Peçenekler, Hazar Devletinin inhitatında büyük bir amil oldukları gibi, Macarları da Garba doğru muhacerete mecbur ettiler. 915 te Ruslarla başlıyan mücadeleleri
X. asrın ikinci yarısından itibaren çok şiddetlendi. Oğuzarla Hazarların müşterek tazyiki neticesinde 8 6 3 - 8 8 9 seneleri arasında Yayık Doylarından kalkarak Cenubî Rusya
bozkırlarına ve Don kenarlarına gelen Peçenekler, IX. asır
sonlarında bu sahadaki en büyük askerî kuvveti teşkil
ediyorlardı. O devirlerde Tırak namında bir reisleri vardı,
nakım oldukları saha Don üzerindeki Sarkal şehrinden Kiyef

[[s. 72]]
Prensliği arazisine, Azak Denizi kıyılarile Kırımdaki Bizans
kolonilerinden Karpat eteklerine ve Tunaya kadar ımtıdat
e d i y peçenekler, cengâverliklerile Hazarları, Macarları, Bulgarları, Rusları, hatta Bizanslıları korkutarak onlardan vergi
Peçenekler X. asır sonlarında Bizanslıların
BALKANLARA VE Uz R U S L A R M Torki yani Türk dedikleri
BIZANSA AKıNLARı 0 £ u z l a r m t a z y i k l neticesinde Tuna boylarında toplandılar. 1018-1019 da Bulgarlar tamamen bızans
hakimiyeti altına geçtikten sora Peçenekler Balkanlara muhtelif akınlarda bulundular. 1030 senelerinde başlıyan bu
akınlar Bizansı çok defa müşkül vaziyete duşurdu.
Selçuk ailesine mensup reislerin idaresinde musluman
Oğuzların Anadoluyu istilâya başlamaları Peçeneklere Bızansa hücum için müsait bir vaziyet temin etti. 1087 de imparator Aleksi Komnen ordusunu Silistire civarında buyuk öır
hezimete uğrattılar; fakat kendilerine yardım için çağırdıkları Kuman (Kıpçak) Türklerile aralarında çıkan münazaa
zaferden lâyıkile istifadelerine mâni oldu.
Aleksi Komnen, 1091 de Peçenekleri ezmek
AKıBETLERI . ç i n K u m a n l a r l a birleşti, onları Enez civarında mağlûp etti. Bizanslıların, Peçeneklerden aldıkları esirleri
vahşiyane katletmeleri, Kumanların Bizanslılardan ayrılarak
memleketlerine dönmelerini intaç etti.
Katliamdan kurtulan Peçeneklerden bir kısmı Makedonyaya nakledilerek orada yerleştirildi. Bir kısım peçenek askeri de Anadoluda Selçuklulara karşı kullanıldı.
Tuna boylarında kalan Peçeneklere gelince evvela bunların 1123 1152 1154 ve 1161-1171 seneleri arasında Tunayı
geçerek ' Bizans topraklarına hücum ettikleri anlaşılıyor, fakat bu asırdan sora artık Peçeneklerden brhseden hiçbir
kayde tesadüf edilememektedir.
Peçenekler Hazarları ve Hazar ülkesinin
KARARLAR VE ÇER- i m a l i n d e k i türk boylarım mağlûp ettikKEZLER f e r i z a m a n , bu türk boyları ikiye ayrılmışlardı. Bir kısmı Kafkas dağlarına çekildiler Derbent
civarlarında ve bugün Gürcüstan dediğimiz yerlerde yerleştiler. Hazar boylarından Kabarlar da bunlar meyamnda bulunuyordu. Bugün dahi Kabardiya kıt'asında onlara tesadüf

[[s. [67r]]]
olunmaktadır. Kabardiya kıt'asının başka bir adı da Sirkasıja
(Çerkezistan)dır. Kabardiya kıt'ası halkına verilen Çerkeş ismi
Kerkes yahut Kerkis adını taşıyan bir boy (kırgız) ismidir.
Kerkeslerin asıl yurtları Baykal gölü civarlarıdır. Bunlar diğer
Türk boyları ile birlikte garba hicret etmiş ve Hazar Türklerinden Kabarlarla birleşerek Kabardiyada yerleşmişlerdir.
E. OĞUZLAR
XI. asırda Itıl boylarından Şarkı AvruOGUZLARÎN GAR- BA HAREKETI P a Y a giren Oğuzlar, Peçeneklerı daha garba „ „ i r. ı , • j v. u
Balkanlara sürmüşler ve kendileri de peşlerinden gitmişlerdir. Kıpçak (Kuman) larm tazyiki önünde
ilerliyen bu Oğuzlar, İtil, Yayık arasında Peçeneklerin eski
yerlerini işgal etmişlerdi. Bir müddet sora ayni tazyik neticesinde tekrar garba doğru ilerlediler. 1064 te Tunayı geçerek Bizans topraklarına girdiler. Bizans membaları bunları
600,000 kişi tahmin eder. Bulgar ve Bizans kuvvetleri bunlara karşı hiçbir şey yapamadılar. Oğuzlar Makedonya ve
hatta Yunana kadar ilerlediler; fakat soğukların erken
başlaması, sari hastalıklar ve Peçeneklerin hücumları buralarda Oğuzları perişan etti. Bakiyeleri Bizanslılar tarafından
muhtelif yerlerde iskân edildiler ve Bizans hizmetine girdiler.
Oğuzların garptan İstanbulu tazyik ettikleri bu sıralarda Oğuzlardan. diğer bir kısım, Selçuklar kumandası altında Anadoludan İstanbula doğru ilerliyordu.
F. KUMANLAR
KiınTAVî ad™ Peçenekleri ve Uzları takiben Cenubî Rus(KIPÇAKLAK) y a B o z k ı r l a n n a S e l e n Kumanlar, Kıpçak elinGARBA HAREKETİ d e k i Türklerden ayrılmış bir kısımdır. Kıpçaklar, Türklerin en kesif ve kuvvetli bir
şubesi olup, bilhassa Selçuklar ve Harzemşahlar zamanında
Ortaasyada ve İranda mühim roller oynamışlardır. Kumanlar XI. asır sonlarında Volga ile Yayık arasında yaşıyorlardı. Uzları takiben yavaş yavaş garba doğru ilerlediler; ve
1067 de Özü (Dinyeper) kıyılarında göründüler. Irmağın
sağ sahilinde henüz Peçenekler oturuyorlardı; Rus vakayinamelerinde "Palovtzi„ yani ova adamları adiyle zikredilen
Kumanların bir kısmı Don ve Doneç kıyılarında diğer bir

[[s. 74]]
kısmı da Özü (Dinyeper) kıyılarında yerleşmişlerdi. Azak Denizinin yukarısındaki Topraklar, bunlar için bir köprü hizmetini görüyordu.
Kumanlar, XI-XII. asırlarda Rusyaya, PoKUMANLARıN ı o n yaya, Moravyaya ve Balkanlara karşı
j s s £ s s s ^ a k ı n i a r D ^ t û a r 1 0 1 6 d + a " 1 2 1 0 s e -
AKıNLARı nesine kadar Ruslara karşı yaptıkları akınlar 56 dan fazladır. Vladimir bunlara karşı
bazı muvaffakiyetli taarruzlarda bulundu ise de, bu Prensin
ölümünden sora Kumanlar hemen daima muzaffer oldular.
XII. asır ortasında Karadenize giden bütün ticaret yollarının Kumanlar elinde bulunması; Rus şehirlerinin ve bilhassa "Kiyef,, in ehemmiyetini büsbütün düşürmüştü.
Kumanlar, Peçeneklere yardım için iptida
AKıBETLERI 1 7 0 8 d g B a l k a n l a r a indiler; fakat Bizansın
dessas siyaseti bu iki kardeş kavmi biribirine düşürdü; 1091
de Peçeneklerin imhasında kat'î bir rol oynayarak, Bizansı
muhakkak bir felâketten kurtarmak basiretsizliğinde bulundular. Bundan sora XII-XIII. asırlarda Balkanlarda ve
Trakyada Kumanların birçok siyasî ve askerî faaliyetleri
görülüyor. Nihayet XIII. asırda moğol istilâsı karşısında
Kumanlardan bir kısmı İstanbul Lâtin İmparatorluğunun
hizmetine giriyorlar ; diğer bir kısmı Romanyaya, Macaristana
gidip yerleşiyorlar; bir kısmı da yerlerinde kalarak moğol
hakimiyeti altında diğer türk unsurlarile kaynaşıyorlar.
Hıristiyanlık daha IX. asırdanberi Kumanlar arasında
yayılmaya başlamıştı; bilhassa XIII. asırda hıristiyan memleketlerine hicret edip yerleşen Kumanlar hıristiyanlığı
kabul ettiklerinden yerli hıristiyan halk arasında yavaş yavaş eriyip lisanlarını ve milliyetlerini kaybettiler. Macaristana hicret eden Kumanların hatırası bazı mevki isimlerinde
hâlâ baki kaldığı gibi, Moldavya ve Eflâkta da birtakım izleri
hâlâ mevcuttur. Tırnova da ve Vidin de Kumanlardan yetişme
bazı sülâleler bir zaman hüküm sürmüşlerdir. Transilvaayadan başlıyarak Makedonyada, Bulgaristanda olanlardan kalmış birtakım mevki isimleri mevcuttur.
Sulh zamanında gayet sakin ve halim olan Kumanlar,
çok cengâverdiler. Bütün Türkler gibi gayet eyi ata binerler,
mahirane ok atarlardı, hayatları çok sade idi. Başları tıraşlı idi.

[[s. 75]]
Dinleri ve dinî âdetleri eski Türklerden farksızdı: Mezarlarının üstüne Balballar dikerlerdi. Altın ve gümüş ziynet eşyası
kullanırlardı. Hanlarının hayatı oldukça debdebeli idi. Kumanlar diğer türk kavimleri gibi zengin bir halk edebiyatına ve halk musikisine maliktirler.
Muhtelif türk gruplarının cenubî Rusya tariNETICE k i l e g a r b a ¿ 0 ğ r u hareketlerinin başlıca neticesi dağınık rus kabilelerinin birleşmesi, Macar ve Bulgar
Devletlerinin teşekkülü olmuştur.
Macarlar kadar hatta onlardan daha kuvvetli birtakım
türk zümrelerinin cenubuşarkî Avrupada devamlı ve sabit bir
heyet vücuda getirmiyerek, asırlarca harplerden sora eriyip
gitmeleri elem ve ibretle görülüp tetkik edilecek bir hâdisedir. Bunun en büyük sebebi, bu zümrelerin daima muhtelfi
reislere tâbi muhtelif kabileler halinde yaşamaları ve muayyen bir saha dahilinde kuvvetli bir teşekkül vücuda getirecekleri yerde, gelişi güzel büyük sahalara dağılmalarıdır. Bizanslılar, bu ahvalden istifade ederek, dessas siyasetlerile bu
zümreleri biribirlerine kırdırmışlardır.
Bizanslılar biribirlerine kırdırdıkları türk zümrelerinin enkazını ortodoks yaparak kendi hizmetlerine aldılar, Rumelinin hatta Anadolunun bazı sahalarına onları parça parça
yerleştirdiler; onlardan süvari kıt'aları teşkil ettiler; Romen
Diyojenin Malazkirt muharebesindeki^ Aslana karşı kullandığı kuvvetler arasında Uz ve peçenek süvarileri de vardı.
Hatta bunlardan bir kısmının Alp Aslan ordusuna iltihak
ettikleri malûmdur. Bizans tarihlerinde daima zikredilen
Vardar Türkleri, Ohri kenarındaki Türkler, sora. Rumelide
hâlâ mevcut olan Gagavus, Sorguç gibi ana dilleri türkçe
olan hıristiyan Türkler, XVII. asırda Garbî Trakyada
mevcut hıristiyan türkler hep, o eski türk zümrelerinin
bakiyeleridir. Selçuklar Anadoluda bunlardan bazılarına rasgeldikleri gibi, Osmanlılar da Rumeli fütuhatında hiç şüphesiz onlardan istifade etmişlerdir.

[[s. 76]]
V- ASıRDAN SORA AVRUPAYA
ŞARKTAN GELEN YENI ISTILÂLAR
İSLAVLAR, LOMBARTLAR VE
ANGÎLO'SAKSONLAR v. s.
Frankların, Gotların, Vandalların ve şarktan gelen diğer
kavimlerin Avrupada Garbi Roma İmparatorluk ülkesinde
yerleşmelerile şark istilâsı sonuna ermiş olmadı. Bu saydığımız kavimlerin arkasından yeni istilâcılar daha iki asır
(V. - VII. asra kadar) ayni tarzda Avrupanm garp ve cenup
mmtakalarma gittiler.
Bu devirlerden sora da Avrupa içinde Türklerin fetihleri
görülecektir.
LOMBARTLAR L O M B A R T L A R , Şimalî İtalyayı zaptettiler, oraya
kendi isimlerini vererek yerleştiler (Lombardiya). Bunlardan bir kısmı da Toskanada yerleşti. Lombartlar kâfi derecede kalabalık olmadıklarından bütün İtalyayı
zaptederek bir devlet kuramadılar. Milli birtakım dukalıklara ayrıldılar. İtalya uzun asırlar birliğini kaybetti; Papalık
ve Bizans arasında cereyan eden mücadele sahası oldu.
Britanya adası İskandinavyadan ve GermanLAR^RSVSTS1" y a d a n <?lkan Angılo-Saksonlarm hissesine
ADASINDA düştü. Bu kavimler V. asır nihayetinde Yutlant ta (Danimarka) oturan Yutlar la birleştiler. Şimal Denizini geçerek Britanya adasına çıktılar. Adada
bulunan birçok Keltler ve Bretonlar (Britler) adanın garbında
Gol mmtakası dağlarına iltica ettiler. Bir kısmı da Manş Denizini geçerek Fransada bugün Britanya denilen mıntakaya
kaçtılar. İstilâcılar ilk zamanda İngilterede müşterek bir dev

[[s. 77]]
let teşkil edemediler. Saksonlar cenupta dört ,Angıllar şimalde üç küçük kırallık halinde kaldılar. Bu yedi kırallıktan,
soraları üç kırallık vücut buldu. Bu üç kırallık iki asırdan
fazla devam etti.
İSLAVLAR TUNA İslavlar> v - a s r ı n nihayetine kadar TunaVADİLERİNDE d a n E l b e ırmağına kadar Ortaavrupanın
geniş ovalarını işgal ettiler. Ondan sora İslavlar Bulgarlarla karışarak Tunayı geçtiler; Balkan Yarımadasını istilâ ettiler. Diğer bir grup İslav da Tunanın orta
geçitlerinden geçerek Dalmaçya sahillerine gitti; Yugoislavlar
bunlardan çıkmıştır. Tunanın şimalinde kalan diğer bazı
islav kavimleri, Çekler Bohemyayı istilâ ettiler. Bunların
şarkında ayni kabilelerden Morav 1ar ve Rüten 1er yerleştiler.
Bunların hepsi şimal İslavlarmı teşkil ettiler. Polonezler çoktan Vistül ve Vendes ırmaklarından Elbeye kadar olan büyük
sahayı işgal etmişlerdi.
VII. asır nihayetinde şimal ve cenup İslavları Alp dağları
ve Öder ırmağına kadar garba uzanan geniş bir İmparatorluk teşkil ettiler. Başlarında Frank Samoa namında biri
bulunuyordu. Fakat bu İmparatorluk az zamanda biribirinden
siyasî menfaatler ve dinî münakaşalarla ayrılmış birçok küçük
kabileler halinde dağıldı.
PAPALIK VE V L . v e v n - asırlarda vukubulduğunu söyİSTİLÂCILAR lediğimiz istilâlar yüzünden hıristiyanlık
gerilemiş bir hale geldi. Romadaki Papalar, vaziyeti _ ıslah için çok çalıştılar. Romadan gönderilen
misyonerler Italyada, İspanyada, İngilterede, Germanyada ve
islav âleminde faaliyetlerde bulundular. Muhtelif halk tabakalarını ve onların reislerini kandırarak hıristiyan yaptılar
Buyuk Gregoar denilen Papa, bu yoldaki gayretile şöhret
bulmuştur. Hatip, politikacı idi.
VII. asırda Papalık henüz Bizansa tâbi idi. Fakat hakikatte Romada ve bütün İtalyada kuvvetli olan o idi.
Papalığın varidatı, Roma Kilisesinin İtalyada, Galyada, Dalmaçyada bilhassa Sicilya ve bütün Akdeniz adalarında edindiği birçok malikânelerden geliyordu. Papaların gayretli
muavinleri olan birçok keşişler vardı. Bu keşişlerin yaşadıkları manastırlar evvelâ biribirinden ayrı idiler, soraları
bırıbırıne merbut teşkilâta malik oldular. Papa Sen Benoa

[[s. 78]]
yaptığı teşkilâtla geniş bir Kilise İmparatorluğu kurdu; Lombartlar ve Vizigotlar kilise namına kazanıldı. Nihayet İngiltereye giden misyonerler Angılo-Sakson kilisesini tesis ettiler.
Ondan sora yavaş yavaş Germanyada ve Franklar içinde de
Roma Kilisesi hâkim oldu. Bütün islav âlemi Kiyefe kadar
ayni daireye girdiler. Polonyalılar ancak X. asırda Roma
Kilisesine bağlanabildiler. Bütün bu kavimlerin başlarındaki
kırallar veya prensler, misyonerler tarafından kandırılarak
vaftiz edildikten sora onlara tâbi halk küme küme hıristiyan
yapıldılar.
Roma Papalarının bütün Avrupa âlemini propaganda ile
hıristiyan yapmak hususunda aldıkları tedbirler ve gösterdikleri meharet ve faaliyetler hayrete şayandır. Bu suretle
birçok kavimlerin hıristiyanlığı kabul etmeleri suretile türk
âlemi milyonlarca ırkdaşını kaybetmiş oldu.

[[s. 79]]
İSLÂM TARİHİ

A. İSLÂM DİNİ ARABİSTANDA KURULDU

MEMLEKET
Arabistan; garpta Kızıldeniz, cenupta Aden körfezi ve Hint Denizi, şarkta Umman Denizi ve Acem körfezi le kuşatılmış büyük bir yarımadadır. Şimalinde Suriye çölü bu yarımadayı Suriye ve Mezopotamyanın aşağı Fırat kısımlarile birleştirir.

Arabistanda üç dağ silsilesi vardır: Biri garpta Sinadan Adene kadar uzanan Hicaz ve Yemen dağlarıdır; Hicazda (2750), Yemende (3000) metre yüksekliğine kadar çıkar. Bu silsile ile Kızıldeniz arasındaki alçak kısma Tehame denir. Diğeri cenupta Hadramut kıt'asında Mahra dağlarıdır; bu silsile Ummana kadar uzar. Üçüncü silsile de Ummandan itibaren Fırata kadar yarımadanın şarkını kaplar.

Arabistanın bu silsileler ortasında kalan büyük bir kısmı tamamen kumlu çöldür; bu çöl başlıca şimalde Nufut, ortada Yemame ve cenupta Dehna çölleri adını alır (Harita. 17).

Arabistan kurak ve bilhassa şark kısmı yakıcı sıcaktır. Bol su ve ırmakları yoktur. Yazın şarktan esen sam yelleri insanları boğar, ve dalgalar halinde kum yığınları sürükler.

Arazinin cenup kısmının ve bilhassa Yemen mıntakasının mümbitliği şimal kısmından çok fazladır. Yemende her türlü mahsül yetişir; kahvesi meşhurdur.

Şimalde Hicaz kısmında ise ekinlere çok az raslanır. Gerek şimal ve gerek çöl halkı göçebe olup deve, at, koyun, keçi gibi hayvanlar besliyerek geçinir. Necidin yetiştirdiği at ve develer hızda ve dayanıklılıkta çok ileridir. Deniz kıyıları halkı, balık ve inci avcılığı yaparlar; hurma fidanları yetiştirirler ve ticaretle de uğraşırlar.

[[s. 80]]
ARAPLAR, AHLÂK VE ÂDETLERİ
Araplar Samî ırktandırlar. Büyük kısmı bedevî denilen göçebelerden ibarettir. Arabistanın haşin iklim ve tabiati bu göçebelerin hayat ve âdetlerindeki iptidailiği devam ve muhafaza ettirmiştir. Bedeviler çadırlarda yaşarlar. Süt, bulgur, bulunan yerlerde hurma, külde pişmiş arpa ekmeği ile geçinirler. Kertenkele ve çekirge de yerler.

Bütün işleri kadınlar görür. Bedevî Arapların en büyük içtimaî teşekkülü kabiledir. Kabilenin irsî bir reisi bulunur. Bu reis her türlü davalara bakar. Kabileler arasında biribirlerini imhaya kadar varan kavgalar eksik değildir. Birkaç kabilenin harp maksadile birleşerek Kait, Emîr, Seyit namları verilen bir reisin idaresinde yaşadıkları da vakidir; fakat yine her kabile kendi istiklâlini muahafaza eyler. Araplarda kâhinler, şairler ve irsî şerifler vardır.

İSLÂMİYETTENEVEL ARAP DEVLETLERİ
Arabistanın büyük bir kısmı eski zamanlarda (M. E. 2600-2800) Sumere tâbi idi. Sumer hükümdarlarından Gudea Arabistanın her tarafile, deniz tarikile münasebette bulunurdu. Bu tarikle sumer medeniyeti Yemende ve Arabistanın şark ve şimalinde intişar etmiştir. Sumer Devletinin sukutundan sora da Sumer medeniyeti bir taraftan Mezopotamyadan Yemene göçen kabileler, diğer taraftan Sumere halef olan Babil vasıtasile tesirini devam ettirmiştir.

Eski zamanlarda Arabistanda teşekkül eden devletler şunlardır:

a) Arabistan cenubunda:

1 — Yemende Mina Devleti: Bu devlet, milâttan evel onuncu asırda Yemende kurulmuş, az zamanda bütün Kızıldenizin şark sahillerine hâkim olmuştur. Merkezleri evelce Main, sora da Karna şehri idi; Yemenden Gazzeye kadar olan kervan yolu ile Palestin ve daha şimaldeki memleketlerle münasebette bulunuyordu. Bu yol üzerinde ve Akabenin cenubunde Medyen şehri vardı. Burada Minaların Musran şubesi bulunuyordu. Musa gençliğinde uzun müddet Medyen de bulunmuş ve buradaki telâkkilerden mülhem olarak kendi dininin esaslarını koymuştur. Maka (Mekke) ve Yesrip (Medine) gibi ehemmiyetli kervan durakları da gene bu yol üzerinde bulunuyorlardı.

2 — Seba Devleti: Milâttaan evel sekizinci asırda Seba

[[s. 81]]
da teessüs eden bu devlet Mina Devletini yıkmıştır. İsimleri geçen bu iki devletin idaresi muhtelif kabilelerin birleşmesinden teşekkül etmiş müttehide şeklinde idi; siyasî ve içtimaî teşekkülleri Sumerlilerin ayni idi. Bu devletler Hint ve Afrikadan getirdikleri malları zikredilen kervan yolu ile Akdeniz havzasına sevkederlerdi.

Bu devirde İranlılar bütün Önasyaya, Palestin ve Mısıra hâkim olmuşlar ve Sebalılar da İranlılarla temasa girmişlerdir.

3 — Himyeriler Devleti: Himyeriler milâttan evel 115 senesinde Sebalıları mağlûp ederek Reydan ve Ma'rep te Himyeri Devletini kurdular. Roma, cihan siyasetine hâkim olduktan sora evelce Arabistandan geçen Hint ticaret yolu Romalıların eline geçti; bundan sora ticaret deniz yolu ile yapılmağa başlandı.

Minalılar ve Sebalılar zamanında Yemende yapılan büyük setler ve kanallar sayesinde ziraat pek çok inkişaf etmişti. Ticaret ve ziraatin terakkisi sayesinde halk zengin, memleket mamur idi.

Himyeriler devrinde Yemen ziraatini temin eden Ma'rep seddini büyük bir sel yıktı. Ticaret yolunun değişmesi ve Ma'rep seddinin yıkılması yüzünden Yemenliler fakir düştü, birçok halk cenuptan şimale hicrete başladı. Bunlardan Gassaniler Suriyeye, Hazreçler ve Uslar Medineye, Uslardan bir kısmı da Mekkeye gidip yerleştiler. Kendilerine Araplarca Huzaa denildi.

Yemenliler milâdî VI. asır sonuna kadar birkaç defa Romalıların Hıristiyan yapıp Yemene saldırdıkları habeşlilerle uğraşmağa mecbur oldular; bu istilâlar karşısında Himyeriler İranlılardan yardım istediler. İranlılar gemilerle bir miktar asker gönderdiler. Habeşliler kovuldu; bundan sora Yemen İrana ilhak olundu; bir vilâyet halinde idare edildi. Müslümanlıktan evel Yemende İran Valisi Bazan idi. Bazan bilâhare Yemenlilerle beraber müslüman oldu.

b) Arabistanın şimalinde:

1 — Amalika Devleti: Bu devlet (M. E. 2000) tarihlerine doğru Şimalî Hicazda kurulmuştur. Sahası Sina Yarımadasına kadar uzayordu.

2 — Nabatlılar Devleti: Bu devlet, Palestinin cenubunda ve Sina Yarımadasında milâdın ikinci asrı iptidasına kadar devam etmiştir, merkezi Petra şehri idi; Nabatlardan bazı kitabeler ve eserler kalmıştır.

3 — Suriye ve Irakta Arap Beylikleri: Bunların başlı

[[s. 82]]
caları Iraktaki Hirelilerle Suriyedeki Gassaniler dir. Hireliler Sasanilere, Gassaniler şarkî Romalılara tâbi idiler. Hireliler VI. asrın sonlarında İranlılar tarafından ortadan kaldırılmıştır.

c) Orta Arabistan ve Hicaz.

Orta Arabistanda ve Hicazda yaşıyan ahalinin hemen hepsi göçebe idi ve kabile teşkilâtı fevkinde bir müesseseleri yoktu. Ancak diğer kavimlerle temaslar neticesinde Mekke, Medine ve Taif şehirlerinin ahalisi az çok medenileşmişlerdi. Medine vahası ziraate müsait idi (Harita. 18). Hurma ağaçları da vardı. Bu vahada çiftçilerle meskûn birkaç köy, mahalle ve Yesrip (Medine) şehri vardı. Medine şehrinin ahalisi on beş bin tahmin edilirdi. Diğer kavimler tarafından tazyik edilen birkaç yahudi kabilesi de Palestinden gelerek burada yerleşmişti. Yemenden hicret eden Hazreç ve Us [1] kabileleri Medine vahasında ziraatle geçinirlerdi. Arap kabileleri Yahudilere düşman oldukları gibi kendi aralarında da adavet ve muharebeler eksik olmazdı. Yahudiler Araplardan ayrı yaşarlardı. Araplaşmış olmak iddialarına rağmen Yahudiler ayrı bir lehçe ile konuşurlardı. Arapların dağınıklığı iktisadî işlerde de tesirini gösterirdi. Yahudiler okumak yazmak bilirlerdi. Şarap, zahire ve hurma ticareti ve kuyumculuk Yahudilere munhasırdı.

Yahudiler, Araplara faizle para verirler ve her cihetten arapları istismar ederlerdi. Düşmanlığa rağmen yahudi dininin bir rüknü olan vahdaniyet akidesi Medine vahasında intişar ediyordu. Bazı Araplar yahudiliği bile kabul etmişlerdi.

Mekke şehri (Res. 45), ayrı bir ehemmiyeti haizdi (Harita. 19) Mekkede başlıca Kureyş kabilesi yaşardı. Kureyşliler tüccar idiler. Onlar toplu olarak Suriye ve Yemene kervanlar sevketmek suretile Suriye ve Yemen arasındaki ticareti ellerine almışlardı. Mekkede aristokrat bir şehir cümhuriyeti tarzında bir hükûmet teşekkül etmişti. Siyaset ve idare işlerinin başında Kureyşlilerin bir ailesi olan Emeviler bulunuyordu.

Aristokratlardan mürekkep bir ekalliyet tarafından idare edilen Mekkenin kendine Mahsus bir müşavere meclisi ve meclis binası (Darünnedve) vardı. Elçilik, kumandanlık, Kâbe muhafızlığı, bayraktarlık gibi vazifeler büyük aileler arasında taksim edilmişti.

[1] Eski devirlerde Mezopotamyadan Yemene inen halktan olan Usların ismi bilâhare Araplarca "Evs" şekline konmuştur.

[[s. 84]]
İSLÂMİYETTEN EVEL ARABİSTANIN DİNÎ VAZİYETİ
İslâmiyetten evel Arabistanda intişar eden din, türlü türlü putlara tapmaktan ibaret idi ki buna islâm dini "müşriklik" tabir eder. Bu putların en meşhurları Lat, Menat ve Hübel idi. Ata dini de münteşir bulunuyordu. Vaktile Sumerler vasıtasile girmiş olan natürizm yani göke, yıldızlara, yere tapmak dini de mevcudiyetini muhafaza ediyordu. Sumerlerin İL ve BEL mabutları Yemenlilerce de mabut tanılırdı. Yemenlilerin sabah yıldızı olan Astarları, Sumerlerin İştar mabududur. Araplar, bilhassa göçebeleri, din hususunda pek kayıtsız ve alaycı idiler. Pervasızca putlarına söverler, hiddetlenince onları taşlarlardı.

Gerçi, Araplar bir Allahütaalâdan bahis ve Allah ismile yemin ederler, ilâhelerine Allahın kızları namını verirlerdi; fakat birçok cinlere, putlara, ağaçlara ve taşlara ibadet eden Araplarda Allahütaalânın manası, o bir sürü ilâhların sıfatı idi; bu tabirle açık surette bütün mabutların fevkinde bir Allah kastolunmıyordu.

Dine karşı bu derece kayıtsız olan Araplar içinde, İbrahim dini hakkında müphem bazı fikirleri, nesilden nesile nakleden kimseler vardı; bunlar Hanif unvanını taşırlardı. Haniflerin İbrahim dininden nakledebildikleri Allah lâfzı, ve sünnet olmak; gusletmek, tırnak kesmek gibi bazı âdetlerle, tavaf gibi bazı ayinler idi.

Bizans himayesindeki Suriyede, Sina ve Mısırda, Habeşistan vasıtasile Yemende hıristiyanlık az çok intişar etmişti.

Arap Yarımadasının birçok yerlerindeki yahudi kolonileri vasıtasile Musa dini de Araplarca bilinmişti. Bir aralık yahudilik Yemende hâkim bir din olmuştu. Irak vasıtasile Araplar Zerdüşt dinini de öğrenmişlerdi.

KÂBE VE SAİR MABETLER VE KÂHİNLER
Arabistanın muhtelif yerlerinde insan heykellerinden ve nebat resim ve suretlerinden ibaret ağaçtan ve taştan putların muhafazasına mahsus yerler vardı. Muhammedin neş'et etmiş olduğu Mekkedeki Kâbe denilen mabet bu yerlerin en büyüklerinden idi. Her mabet kâhinler tarafından idare olunurdu. Kâhinler nezirleri, sadakaları kabul ve ayinler icra ederlerdi: Gûya kayıptan haber verirler, rüyaları tabir ederlerdi.

[[s. 85]]
Kâbe, mikâp yani tavla zarı şeklinde demektir. Filhakika, kâbe zar şeklinde, insan boyunda dört duvardan ibaretti; duvarlar harçsız, adi taştan yapılmıştı. Binanın çatısı da yoktu; dört köşesinde dört taş vardı; bunların en meşhuru Haceriesvet denilen bir Karataştı. Kâbe çok eskidir. Ne vakit ve kimler tarafından yapıldığı bilinmiyor. Arap an'anesi kâbenin inşasını İbrahim Peygambere atfetmektedir.

Bu mukaddes karataş an'anesi aynen Friklerde de vardı. Friklerin mukaddes sayarak ihtiram ve ibadet ettikleri Karataş bugünkü Afyon Karahisar şimalinde kadîm Pessinüs şehrinde bulunuyordu. Bunun kutsiyeti an'anesi bu şehrin Romalılar tarafından zaptına kadar devam etmişti. Demek ki Kâbenin bir köşesindeki Karataşın kutsiyet almasından, ziyaret ve tavaf edilmesinden çok evel Friklerde karataşın mabet ve ziyaretgâh esası olması âdeti teessüs eylemiş bulunuyordu. Kâbe bidayette mahallî bir mabet iken Mekke ahalisi burasını bir millî mabet derecesine yükseltmişlerdi. Mekkeliler Arapları kendi mabetlerine celbedebilmek için Arap Yarımadasının muhtelif yerlerinde mabut tanılan 360 putu Kâbede yerleştirmişlerdi. Kâbenin kutsiyetini yahudi an'anelerine de raptetmişlerdi. Bu uydurmalara göre İbrahim, karısı Hacer ile oğlu İsmaili buraya getirmişti; Zemzem de onlar için fışkırmıştı; İbrahim, oğlu İsmail ile birlikte Kâbeyi bina etmişlerdi. Cebrail kendilerine o zaman beyaz ve mücellâ olan Haceriesvedi getirmişti; bu taş soradan günahkârların ellerini sürmelerinden dolayı kararmıştı. Bunların hepsi, bittabi, soradan uydurulmuş masallardır.

Kureyşliler Kâbenin teşkilâtına da ehemmiyet vermişlerdi; ayrı ayrı dinî vazifeler ihdas etmişlerdi; Kâbe kapıcılığı ve hacılara su temin etmek ve fakir hacılara meccanen yemek tevzi eylemek gibi Arapları celbedecek işleri görmeğe mahsus birtakım memuriyetler ihdas edilmişti. Bu itina neticesinde Kâbe bütün Arabistanın dinî ve millî bir merkezi oldu. Bundan başka Mekkede bir panayır tesis edildi. Ticaret Kureyşliler elinde olduğundan bu panayırdan çok istifade ederlerdi. Panayırda şiir ve hitabet müsabakaları açmak suretile de Mekke ve havalisinin ehemmiyeti büyütülmüştü. Ticaretlerinin inkişafı ve Kâbeyi ziyaret etmek üzere hacıların gelmesi için emniyet ve asayişin temini lâzım olduğundan Mekkenin etrafında

[[s. 86]]
muharebelerin men'i maksadile birtakım kaideler konmuştu. Bunların herbirine dinî şekiller verilmişti. Kâbenin İbrahim tarafından bina edilmiş olduğu söylenerek, dört ay, etrafında muharebe etmek menolunmuştu. Bu tedbirlerin herbiri Mekke ve Kâbenin ehemmiyet ve şerefini arttırmıştı. Arabistanda az çok hıristiyanlar da bulunduğundan diğer putlar arasına elinde çocuğu İsa olduğu halde Meryemin de resmi konulmuştu. İşte bu şerait içinde Kâbe Kureyşliler için iktisadî ve ticarî menfaatler teminine yarıyan bir vasıta oldu.

LİSAN VE EDEBİYAT

Arap lisanı, Samî lisanlar grupundandır. Arap lisanı birtakım lehçelere ayrılmıştır. Bu lehçeler arasında epey farklar vardır. Arabistan, Suriye, Elcezire ve Mısır lehçeleri de biribirinden farklıdır. Hali hazırda arap lehçelerile konuşanların adedi çoktur. Lâkin arap lisanile konuşan insanlar, ırk noktai nazarından bir vahdet teşkil etmezler.

Arapların yazı lisanı bir türlü, konuşma lisanları başka türlüdür. Arap lisanı, Sami lisanların en zenginidir. Bu da müslüman şairlerin ve hatiplerin bilhassa müslüman Türklerin arap lisanını işlemelerinden ileri gelmiştir. Arap lûgatini yapan bir Türktür. Şairlerin arap hayatı içtimaiyesinde büyük bir mevkileri vardı. Bu şairler Arapların Şamanı ve kâhini idiler. Muvaffakıyet kazanan şairlerin şiirleri ağızdan ağıza nakledilir ve heryerde ezberlenirdi.

Şairler şiirlerini panayırlarda inşat ettikleri zaman en yüksek şairler hakemlik ederler, birinciliği kazanan şiirler Kâbe duvarına asılıp bütün Arabistanda takdir edilirdi. Mualleka denilen bu şiirler yedi, yahut dokuzdur.

Muallekalardan başka Hamase namını taşıyan kahramanlık şarkıları da vardı. Arap edebiyatının Kurandan evelki eserleri bunlardan ibaret idi.

B. İSLÂMİYETİN ZUHÛRU ESNASINDA KOMŞU DEVLETLERİN VAZİYETİ

İRAN

İslâmiyetin zuhûru esnasında İranda Sasaniler hâkim idi. İranlıların şark ve şimaldeki komşuları Türkler ve garptaki komşuları Şarkî Roma

[[s. 87]]
lılardı. Önasyada biribirine rakip olan İran ve Bizans Devletleri arasında temadi eden mücadeleler III. asrın ortalarında hâd bir şekle girmişti. Sasanilerin en şevketli zamanları Nuşirevan devridir: Nüşirevan Bizansı mağlûp etti ve yıllık 30 bin altın vergiye bağladı; Yemeni İrana ilhak etti. Nuşirevanın vefatından sora İranda sukut devri başladı. Husrev Perviz Mısırı ve Suriyeyi zaptetmiş ise de sonunda Kayser Herakliyüse mağlûp oldu; İrana ricat etti. Pervizden sora başlıyan taht kavgaları İranda siyasî bir buhran vücuda getirdi. Bu siyasî buhrana Husrev Pervizin müsrifliği, tebaasının emval ve emlâkini musadere etmesi gibi haller de inzımam etti. İranda içtimaî nizam bozuldu. İslâmiyetin zuhûru esnasında iran ahalisi avam ve zadegân adlarile iki sınıfa ayrılmıştı. Avam sınıfı aristokratlar tarafından istismar edilmekte idi. Şahlığın resmî dini olan Zerdüşt mezhebinin ruhanileri hükümdarlardan ziyade nüfuz sahibi idiler. Hükûmet bunların elinde idi. Vilâyetlerin bazıları, bilhassa merkezden uzak bulunanları adeta müstakil idiler. Araplar İranda tahaddüs eden bu vaziyetten haberdar bulunuyorlardı. Muhammedin zuhûrundan evel Husrev Perviz, Fırat ırmağı havalisinde hüküm süren Hire Hükûmetini kendi nüfuzu altında bulundurduğu zaman bile serhatlerde yaşıyan arap kabileleri, aşağı Fırattaki iran askerini mağlûp etmişti.

BİZANS

VI. asırda Bizans şarkta İranla, Kafkasyada Hazar Türklerile, Balkanlarda ise Bulgar Türklerile komşu idi. Bizans sıhriyet ve birçok hediyeler neticesinde Hazar Türklerile ittifak aktetmemiş olsa idi, daha o zamanlar da İranlılarla Hazar ve Bulgar Türkleri ortasında ezilecek, münkariz olacaktı. Hıristiyanlığı kabulden sora Bizansta, eski zengin edebiyat yerine dinî edebiyat kaim olmuş, neticede maddî manevî sukut başlamıştı. Taht kavgaları da bu sukutu tesri etti. Bu buhranlardan istifade eden Bizansın Afrika Umumî Valisi Herakliyüs kuvvetli bir donanma ile İstanbula geldi. Ve tahta geçti. Herakliyüsün cülûsundan evel Nuşirevan da Kadıköy havalisine kadar ilerlemişti.

Herakliyüs Muhammedin Mekkeden Medineye hicret yılı olan 622 de kuvvetli bir ordu ile İranlıları Ninova civarında dehşetli bir mağlûbiyete uğrattı. Herakliyüs İranlıları yenip

[[s. 88]]
istirdat ettiği Kudüse girdiği zaman "Muhammet" ten islâm dinine davet mektubu aldı. Fakat bu mektuba hiçbir ehemmiyet atfetmedi. Halbuki Herakliyüsa meçhul olan bu Hicaz Peygamberi tarafından harekete getirilen göçebe Araplar bu tarihten on yıl sora, Ecnadın muharebesinde Herakliyüsü ve ordusunu mağlûp ve perişan edecekler, Herakliyüs ta ağlaya ağlaya Suriyeyi terkedecekti.

MISIR

Tarihtenevelki devirlerde Asyadan Mısıra türk kavimlerinin gelmiş olduğu malûmdur. Tarihî devirlerde İkesuslar, İranlılar, İskender ve varisleri ve Romalılar Mısırı istilâ etmişlerdi. Romalılar milâttan 30 yıl evel Mısırı müstemleke edinmişlerdi. Roma valisinin merkezi iskenderiye şehri idi. Romalıların istilâsından sora Mısırda eskisi gibi büyük binalar, mabetler vücuda getirilmedi. Mısır ilim, sınaat ve iktisadî cihetlerden sukut etti. Mısırda gittikçe içtimaî nizam bozulduğundan 172 yılından itibaren bütün Mısır ahalisi Roma idaresine karşı isyanlara başladı. Evelden Yahudilerle Romalılar arasında İskenderiye havalisinde başlıyan kargaşalıklar artık bütün Mısıra sirayet etmişti. Roma zulmü tasavvufî cereyanlara yol açtığından Romalıların şiddetli tazyiklarına rağmen hıristiyanlıkta Mısırda süratle intişar ediyordu. Romalılar buna mâni olmak için hıristiyanları kılıçtan geçirmişler, aslanlar ağzına atmışlar, canavarlara parçalatmışlar ise de hıristiyanlık intişarında devam etmişti. Kostantin devrinden itibaren Roma hıristiyanlığın hamisi kesildikten sora, Mısırda birçok manastırlar yapılmış, rahipler çoğalmış, kiliselere, manastırlara birçok arazi tahsis edilmiş, o nispette devletin varidatı azaldığından vergiler arttırılmıştı. Bunun neticesinde Mısırlılar fakirleşmişlerdi. Mısırda mezhep ihtilâfları ve kavgaları çoktu. Kavmî ve mezhebî bir camia altında toplanmamış ve ağır vergilerden usanmış olan Mısırlılar islâm fatihlerini halâskârlar gibi karşılayacaklardı.

MUHAMMET VE HAYATI

Muhammet, 570 tarihinde dünyaya gelmiştir. Bu devirde, İranda Husrev Nuşirevan ve Bizans İmparatorluğunda Jüstin II. (565-578) hâkin bulunuyordu. Muhammedin babası Abdullah Muhammet doğmadan evel ölmüştür. Muhammet 6 yaşına geldiği zaman annesi Amine de öldü. Muhammet bu suretle baba

[[s. 89]]
sından ve anasından yetim kaldı. Anasının ölümünden sora bu yetim çocuğu Ebutalip himayesine aldı.

Muhammet büyüdükten sora Kureyşlilerin medarı hayatı olan kervan ticaretine başlamıştır. Hatice isminde dul ve zengin bir kadının Suriyeye göndereceği bir kervanın idaresini almakla işe başlamıştı. Muhammedin idaresinden memnun kalan Hatice nihayet Muhammetle evlenmiştir (594).

Muhammedin çocukluğuna ve gençliğine ait malûmata soradan katılmış çok uydurma şeyler vardır; onun vatandaşlarını dine davete başladıktan soraki hayatı daha çok malûmdur.

MUHAMMEDİN DAVETİ

Muhammet Mekkede müşriklik muhitinde ve tesirinde büyümüş olmasına rağmen dinî meseleler ve dinî düşünceler pek derin bir surette, zihnini işgal ediyordu. Muhammet 40 yaşına geldiği zaman vatandaşlarını, kendinin bulduğu ve doğru olduğuna inandığı yeni bir dine davete başladı. Muhammedin davet ettiği bu dine o zamanın haniflerine imtisalen "İbrahim dini" yahut inkıyat manasını ifade eden "islâm" denilmiştir.

Muhammet, Mekkelileri on iki yıl mütemadiyen bu dine davet etmiş ise de, bu müddet içinde ancak 150 kadar adama isiâmiyeti kabul ettirebilmiştir. Mekke ahalisi tarafından tahkir ve istihza olunduktan başka Kureyşlilerin reisleri tarafından da tazyik edildi. Kureyşlilerin islâm dinini kabul etmemelerindeki iktisadî ve malî sebepler mühimdi. Kureyşlilerin hayatı Kâbe ve Mekke etrafındaki panayırla kaim idi. Eski din terkedildiği takdirde, Mekkelilerin iktisadî menfaatleri haleldar olacaktı.

Muhammedin davetine ilk defa icabet edenler ailesi efradından bazıları ve yakın dostlarıdır. Karısı Hatice, eşraftan ve tüccardan Ebubekir, Ebutalibin oğlu Ali, ilk iman edenler meyanında idiler. Muhammedin müdafaa ettiği içtimaî umdelerden biri içtimaî ve hukukî müsavat olduğundan iman edenler arasında kölelerin, azatlıların ve fakirlerin çokça bulunması tabiî idi. Ebutalip bu dini kabul etmediği halde hayatının son günlerine kadar Muhammedi himaye etmiş ve onu birçok felâketlerden kurtarmıştır. Davetinin beşinci yılında Ömerin islâmiyeti kabul eylemesi islâm tarihi nok

[[s. 90]]
tai nazarından mühim bir vak'a teşkil eder. Ebubekir kuvvetli bir muhakeme sahibi idi. Ömer de pek faal ve cür'etlidi.

Muhammet Mekkelilerin hakaret ve istihzalarını sabırla karşılamış ve bütün muvaffakıyetsizliklere göğüs germiştir. Haticenin ve Ebutalibin vefatile iki büyük hamisini kaybetmiştir. Bunların vefatından sora Muhammet Mekkeyi terkederek yabancı ellere hicret etmek mecburiyetini hissetmiştir. Muhammet Mekkeye gelen arap kabilelerini ve bu meyanda Medinelileri de islâmiyete davet etmişti. Medinelilerin bir kısmı islâmiyeti kabul etti. Medineliler iktisadî cihetten Yahudi tesirinde idiler. Yahudiler ve Hanifler vasıtasile vahdaniyet dininin esaslarını biliyorlardı. Muhammet te bunları vahdaniyete davet ediyordu. Medine Arapları azlık idiler. Bundan başka aralarında bir bağlılık ta yoktu. Kendilerini bir araya toplayacak bir reise muhtaç olduklarını takdir ediyorlardı. Medinelilerle Mekkeliler arasında derin bir düşmanlık ta vardı. Medinelileri, Muhammedin davetine icabet etmiye sevkeden başlıca sebepler işte bunlardır. Şüphesiz en müessir sebep Muhammedin şahsiyetidir. Medineliler Muhammedi ve müslümanları himaye edeceklerine söz verdiler. Muhammet te Mekkeden kalkıp Medineye kaçtı (622); buna hicret denildi ve bu hicret islâm tarihine soradan başlangıç oldu.

KURAN VE VAHİY

Muhammedin koyduğu esasların toplu olduğu kitaba Kuran denir. Bu esasları ihtiva eden cümlelere Ayet, Ayetlerden mürekkep parçalara da Sure derler. İslâm an'anesinde bu ayetlerin Muhammede Cebrail adında bir melek vasıtasile Allah tarafından vahiy, yani ilham edildiği kabul olunur.

Tarihî noktai nazardan da mütalea edildiği zaman görülüyor ki: Muhammet birdenbire Allahın Resulüyüm diyerek ortaya çıkmamıştır. O, Arapların ahlâk ve âdetlerinin pek fena ve pek iptidaî ve ıslaha muhtaç olduğunu anlamış, bunları ıslah için tenha yerlere çekilerek senelerce düşünmüş ve yıllarca tefekkürden sora kendisinde vahiy ve ilham fikri doğmuştur. Vahiy, ilham fikri Muhammetten evel de Araplarca meçhul değildi. Bütün iptidaî kavimler gibi, Araplar da, şairlerin, akıl erdiremedikleri kuvvetlerden ilham

[[s. 91]]
aldıklarına inanırlardı. Bu kuvvetler Araplar için cinlerdi. Cinler, gûya, kâhinlere kayıptan haber vermek kudretini ilham ederlerdi. Bu nevi itikatlar Arabistanda herzaman o kadar canlı ve derin olmuştur ki Muhammet dahi cinlerin vücuduna samimî olarak inanmıştır. O, hakikaten cinlerin şairlere şiir ilham ettiğine kani idi. Araplar şairleri, bir kâhin gibi telâkki ederlerdi. Muhammedin Musa, İsa, dinlerine dair öğrendikleri de kendisinde bu itikadı kuvvetlendirmiştir. Bu Peygamberler de melekler vasıtasile ilham aldıklarını söylemişlerdi. O dinlerde de cin ve melek telâkkisi vardı. Dinler nazarında cinler, kötü ruhlar olduğundan peygamberler onlardan mülhem olamazlardı. Muhammet te diğer peygamberler gibi kendisine ilham eden kuvvetin insanları iğfal eden bir kuvvet olmayıp, onları hayır ve saadete irşat eden ilâhî bir kuvvet olduğuna samimî olarak inandı.

Muhammet başlangıçta her halde şedit bir heyecana maruz oldu. Birtakım dinî endişeler ve vicdanî mülâhazalarla samimî surette üzüldü. Muhammet namuskâr ve menfaat fikrinden ari olarak ortaya atıldı. Onun gayesi, muhitinin ahlâkını, dinini ve içtimaî hayatını ıslah etmekti.

İLK VAHİY

Muhammedin Peygamberliğinin başlangıcına dair birçok rivayetler vardır. Bunlar pek çok efsanelerle karışmıştır. Hakikatte Peygamberin ilk söylediği Kuran ayetlerinin ne olduğu katî surette malûm değildir. Muhammet uzun bir devirdeki tefekkürlerin mahsulü olan ayetleri lüzum ve ihtiyaçlara göre takrir ediyordu. Bununla beraber kendisini tahrik eden kuvvetin tabiat fevkinde bir mevcudiyet olduğuna samimî surette kani idi. Muhammedi harekete getiren ilk amil bu samimî heyecanlar olmuştur. Muhammet bidayette irticalen dinî hitabette bulunan bir vaiz oldu. Vaizlikten Nebiliğe, Nebilikten nihayet Allahın Resulü haline geçti. Aralarında yaşadığı insanların manevî menfaati için ve büyük bir hakikat namına mücadeleye atıldı. sonunda cihanşümul bir dinin müessisi oldu. Muhammedin neşrettiği din, insanların kalbinde derin bir ihtizaz uyandırdı. O ölüp gittikten on dört asır sora bile islâmiyet, hâlâ kalplerde ihtizaz husule getir

[[s. 92]]
mektedir. Bununla beraber içtimaî hayat, Muhammedin ilk telkinlerini bati bir tekâmül ile tadil ve tevsi etmektedir.

Kuranın içindekiler başlıca üç bahiste mütalea olunabilir.

Birincisi ve en mühimmi Allahın bir olduğuna ve ondan başka Allah olmadığına ve Muhammedin onun Resulü bulunduğuna inanmak;

İkincisi, hukukî hükümler;

Üçüncüsü, tarihe ait malûmattır.

Hukukî hükümler zaman ve mekân içinde içtimaî heyetlerin uğradıkları değişikliklere göre değişegeldiğinden on dört asır evelki zaman ve mekânın ihtiyacına göre lüzumlu ve kâfi görülmüş olan esaslar yerine bugün birçok mütenevvi kanunlar ve usuller konulmak zarureti görülmüştür. Bunlar dahi ebedî olmayıp zamanla değişmeğe mahkûmdurlar.

Tarihe ait malûmata gelince: yeni fenler sayesinde meydana çıkarılan hakikatler en yakın tarih bilgilerini bile temellerinden sarsmaktadır.

İmana ait olan birinci esas, sadeliği itibarile hakikaten pek mühimdir. Bu esasın, her muhatabın kabiliyetine göre izahında güçlük çekilmez.

Muhammet sağ iken Kuranın ayetleri bazı adamlar tarafından derilere, kemiklere, çömlek parçalarına, hurma dallarına yazılmış ise de bir arada toplanmamış, ayrı ayrı parçalar halinde kalmış idi. Birinci defa Ebubekirin hilâfeti esnasında ve son defa olarak Halife Osman devrinde toplanmıştır. Kuranın bizim elimize vâsıl olanı Halife Osman (644-656) tarafından cemedilmiş nüshasıdır. Kuranın tertibinde yalnız surelerin uzunluğu ve kısalığı gözde tutularak uzun sureler baş tarafa, kısaları en nihayetine konulmuştur. Başlangıç olduğundan yalnız Fatiha Suresi bundan istisna edilmiştir. Kuran sureleri Mekkede ve Medinede söylenmiş olmak itibarile başlıca ikiye ayrılır. Birinci devreye ait ayetler az çok hissî ve edebîdir. Medinede söylenen ayetler ise muhteviyat itibarile daha ciddî olmakla beraber edebiyat noktai nazarından Mekke devri ayetlerinden dundur.

Muhammet davet ettiği dinin, kendinden evel, Musa, İsa ve sair peygamberler tarafından davet edilen İbrahim ve Tevhit dini olduğunu söylemiştir.

[[s. 93]]
MUHAMMET MEDİNEDE

Medine denilen yerin adı Yesrip tir. Muhammet oraya hicret ettikten sora onun oturduğu yer olmak itibarile Medine dendi.

Muhammet, islâm teşkilâtına Medinede başladı, orada islâm cemaatinin siyasî ve askerî reisi oldu; Mekke müşriklerine karşı harp ilân etti.

Muhammet Medinede müslümanların ibadet etmeleri için bir cami (islâm cemaatinin toplanacağı yer) yaptı. Bu ilk cami damsız kerpiçten yapılmış dört duvardan ibaret idi. Caminin bir duvarına bitişik olmak üzere Muhammet ile karıları için kerpiçten yatacak odalar yapıldı. Soraları avlunun bir köşesinin üstü de hurma dallarile örtüldü. Caminin kıblesi Kudüs idi. Soraları Mekkeye döndürüldü.

Mekkeden gelen muhacirlere, Muhacirin, Medinelilere Ensar (yardımcı) denmiştir. Medinelilerden müslüman olanlar çok çabuk çoğaldı. Yalnız Us kabilesi kolaylıkla islâmiyeti kabul etmedi.

Muhammedin Yahudilerden gördüğü muhalefet daha şedit olmuştur.

Muhammet Arapları tatmin ve Yahudileri bertaraf etmek suretile adım adım muvaffak oldu. Fakat, islâmiyet ancak Arap Yarımadasının hudutlarını aştıktan ve Arap olmıyan kavimler, bilhassa Türkler tarafından kabul edildikten soradır ki, büyük bir din haline geldi.

Arap olmıyan kavimler islâmiyeti hırsla benimsediler, halbuki asıl Araplardan olan sınıflar islâmiyeti, tahakküm etmek için bir siyaset vasıtası olarak kullandılar. Nihayet nüfuz ve iktidar Arap olmıyan müslüman kavimlerin ellerine geçti. Araplar adeta çöllerine döndüler.

Muhammedi ve onun nasıl bir din müessisi ve dinî bir devlet reisi olduğunu anlıyabilmek için onun bilhassa askerî faaliyetlerini tetkik etmek lâzımdır. Aksi takdirde Muhammedi, her şeyi bir melekten alan ve aynen muhitine tebliğ eden ümmî, cahil, hissiz hareketsiz bir put derekesine indirmek hatasından kurtulmak mümkün olmaz. Halbuki Muhammet denilen şahsiyet bizatihi mütehassis, mütefekkir, müteşebbis ve muasırlarının en yükseği olduğunu yaptığı işlerle ispat etmiş bir varlıktı.

[[s. 94]]
C. MUHAMMEDİN BELLİBAŞLI SEFERLERİ

BEDİR MUHAREBESİ (624)
Bedir muharebesi islâm tarihinde çok mühim vak'a sayılır. Muhammet Medinede yerleştikten ve az çok teşkilât yaptıktan sora Mekke ile Suriye arasında gelip giden tüccar kervanlarına tecavüzlere başlamıştı. Suriyeye ticaret için gitmiş bir kervan hepsi Kureyş kabilesine mensup 70 kadar süvari ile Mekkeye dönüyordu. Bunların başında Ebusüfyan vardı. Sahil yolu ile yürüyorlardı. Muhammet bunu haber aldı. Kervanın yanında nekadar servet olduğunu ve kuvvetlerinin azlığını da öğrenmişti.

Muhammet müslümanları topladı. Onlara vaziyeti anlattı ve bu kervanı vurmak üzere Medineden hareket olundu. Ebusüfyan Muhammedin kendi üzerine yürümekte olduğunu haber alınca Mekkeye Kureyşlilere adam saldırarak onları mallarını kurtarmağa davet etti. Bunun üzerine Mekke ahalisi silâha sarılarak bir sefer heyeti teşkil ettiler. Muhammet bundan vaktile haberdar olamadı. Ebusüfyan Bedir de pusuya uğramaktan korktuğu için Bedir mevkiinden uzaklaştı. Muhammet geldi. Bedir yakininde durdu (Harita. 20). Yalnız ufak bir müfrezeyi Bedir kuyusuna yolladı. Bu sırada Kureyşliler tarafından bazı kimseler su almak için kuyuya geldiler. Muhammedin adamları bunlardan bir köleyi esir ederek Muhammede gönderdiler. Bu esirin Ebusüfyan kafilesine mensup olduğu zannediliyordu. Halbuki köle Mekkeden gelen sefer heyetine mensuptu. Köle Ebusüfyana dair bir şey bilmiyordu. Fakat kervanı himaye etmek için gelen Kureyşliler hakkında verdiği malûmattan sefer heyetinin 900 den fazla olduğu anlaşıldı. Bunun üzerine Muhammet derhal hareket ederek Kureyşlilerden evel kuyuyu tuttu ve başka su kuyularını doldurttu. Ondan sora Kureyşliler göründüler. Yapılan müsademede Muhammet muvaffak oldu. Muhammedin kuvveti 300 kişi kadar ve 70 deve idi.

Burada Muhammede muvaffakıyet temin eden, askerine eyi tertibat aldırması ve muharebeyi bizzat eyi idare etmesi oldu. Muhammet askerlerine daima birlikte sımsıkı durmalarını, düşman hücumlarına ok atarak mukabele etmeyi emretti. Kılıçlar ancak son dakidaka kullanılacaktı. Müslü

[[s. 95]]
manlar Muhammedin verdiği talimatı dikkatle takip ettiler. Kureyşliler yalınkılıç hücum ettikleri zaman bir ok yağmuru ile karşılandılar. İslâmlar intizamı muhafaza ettiler. Son safhada Muhammedin askerlerinden kılıcı kırılan biri, Muhammedin yanına koşarak kırılmış silâhını gösterdi. Muhammet ona bir sopa vererek "bununla vuruş" dedi.

Kureyşlilerin bozgunluğu çok seri ve hezimetleri tam oldu. Müsademe esnasında Muhammedin gösterdiği harikulâde cesaret müslümanları dehşet ve hayret içinde bıraktı; hiç kimse onun kadar cesur olmadı, ve düşmana onun kadar yaklaşamadı. Zaferden sora Muhammet yanında Ebubekir olduğu halde bütün muharebe meydanını dolaştı.

Birçok servet ve esir müslümanların eline düştü. Ebusüfyan ancak kafilesinin bir kısmile Mekkeye kaçabildi. Muhammet tarafından, okuyup yazma bilen esirlerin herbiri on Medineliye okuyup yazma gösterme vazifesile mükellef tutuldular.

Medineye dönüldüğü zaman müslümanlar arasında ganimetlerin taksimi yüzünden ihtilâf çıktı. Muhammet bu ihtilâfı teskin için Ganaim denilen ayetleri tebliğ etti.

Bu seferden sora Muhammet dinî, siyasî ve askerî mühim teşebbüslerde bulunmuş ve herbirinde muvaffak olarak mevkiini sağlamlaştırmıştır. Yahudiler aleyhinde şedit tatbikata bu zamanda başlamıştır.

UHUT MUHAREBESİ
Bedir hezimeti Kureyşlileri Muhammet ve müslümanlardan esaslı intikam arzusuna sevketti. Bütün müttefikleri olan kabilelere müracaat ettiler, hazırlık için çok para tedarik eylediler. Ebusüfyanın kaçırıp Mekkeye getirdiği servet te başlıca memba oldu. Nihayet Muhammet aleyhine yürümek üzere 3000 kişi topladılar.

Muhammet bir suretle işten haberdar oldu. Kureyşliler, büyük süratle yürümediklerinden müdafaa tertibatı için vakit bulundu.

Kureyşliler Mekkeden şimaligarbî yolu ile yürüdüler. Bedir vahasını solda bıraktıktan sora Medinenin garbına döndüler. Oradan itibaren garptan Medinenin etrafını dolaşarak Medinenin şimalinde bulunan Uhut dağının eteklerine kadar ilerlediler (Harita. 21). Bu suretle Medineye cenuptan değil, şimalden yaklaşmış oldular. Bunun sebebi, bütün suları

[[s. 96]]
toplıyan büyük ve en zengin vadi orada idi. Kureyşliler bu vadide yerleşerek Medinelilerin kıymettar tarlalarını tahrip etmek suretile onları açık sahrada muharebeyi kabul etmiye mecbur eylemek istiyorlardı.

Mekke süvarileri ancak bu surette bütün kabiliyetlerini gösterebilirlerdi. Her halde Kureyşliler, Medinelilerin müstahkem evlerine kapanarak müdafaada kalmalarını kendileri için tehlikeli buluyorlardı.

Medineye cenuptan gelmelerinde bu düşündükleri faydalar temin olunamazdı.

Kureyşliler, bu bahsettiğimiz ovaya 10 gün yürüyüşten sora geldiler, orada karargâhlarını kurduktan sora bütün hayvanlarını mezru ve henüz yeşil bulunan tarlalara saldılar. Burada bekledikleri iki üç gün zarfında tahribat mühim oldu. Kureyşliler bu suretle rahat rahat tahribat yaparken, Medinede düşmanın yaklaşmış olması korku ve büyük heyecan uyandırdı. Muhammet kullandığı casuslar vasıtasile düşmanın hareketlerinden haberdar olmuştu. Fakat Kureyşlilerin yürümeleri devam ettiği müddetçe sükûnetini muhafaza ederek kemali ihtiyatla Medinede kalmıştı. Bütün Medineliler, müslüman olanlar ve olmıyanlar ve Yahudiler dahil olduğu halde şehrin evlerinde kalarak düşmanın hücumunu orada beklemek müraccah olduğunda müttefik idiler. Medinede o zaman her ev kümesi adeta küçük bir kale teşkil ediyordu. Sokakların dışarıya doğru olan ağızları da taş duvarlarla kapanmıştı. Bu suretle bütün şehir biribirine bağlı müstahkem evlerden mürekkep bir kale haline konulmuştu.

Muhammet, Medinenin ileri gelenlerini topladı. Onlarla konuştu, ve Medine içinde müdafaada kalmayı teklif etti. Bu teklif kabul olundu. Fakat bazı müfritler bilhassa Bedir muharebesinde bulunmıyan acemiler ne olursa olsun Medineden çıkarak Kureyşliler ile çarpışmak istiyorlardı. Tarlaları tahrip olunanlar da, bunlarla birleşerek yaygarayı ayyuka çıkardılar. Bunlar, camide toplandılar. Kılıçlarını havaya kaldırarak büyük nümayişe başladılar. Muhammet bu nümayişler karşısında Kureyşlilere hücum etmeye mecbur oldu.

Muhammet, tamamile silâhlanmış ve harekete hazır bir halde ortada görüldü. Bu manzara karşısında yaygaracılar,

[[s. 97]]
pişman olarak her şeyi Muhammede bırakmak teklifinde bulundular. Fakat şimdi de Muhammet fikrini değiştirmedi. Hareket emrini verdi. Kendisi ata bindi. Yayını omuzuna astı, mızrağını aldı ve yürüdü. 1000 kişi kadar olan Muhammedin küçük ordusu onu takip etti. Medineden uzaklaştıktan sora Muhammet, Medine ile Uhut arasında bir yerde durdu; askerini teftiş etti. Askerden bir kısmı ayrılmış, yanında 700 kişi kalmıştı. Bunlarla ilerlemeye devam etti. Gruptan biraz evel düşmanın bulunduğu ovayı kısmen saran volkanik kayalardan mürekkep bir mahalde durup ordugâhını kurdu. 50 kişi ile gece için emniyet tertibatı aldı. Kureyşlilerin keşif için gönderdikleri süvariler Muhammedin bulunduğu kayalıklarda beygirlerinin hareket edememelerinden pek yaklaşamadılar. Ertesi sabah Muhammet, Kureyşlilerle muharebeye hazırlandı ; kuvvetile beraber süratle ilerleyerek Uhut dağında münasip gördüğü noktaya kadar gitti. Kuvvetinin azlığını, yalçın Uhut dağına dayanarak telâfi etmeği düşünüyordu. Muhammet, cephesi Medineye olmak üzere arkasını Uhut dağına verdi. Sol yanını temin için, oraya, yerlerinden kıpırdamamaları emrile, okçu bir müfreze yerleştirdi. Sağ yanında böyle bir ihtiyata lüzum yoktu. Çünkü, bu yanı Uhut dağının ileriye çıkmış bir noktasına dayanıyordu. Muhammet, aldığı tertibatla düşman süvarilerini ehemmiyetsiz bir hale getiriyordu.

Kureyşliler, vadide, açıkta tertibat aldılar, arkaları Medineye çevrilmişti. Bu suretle Kureyşliler Medine şehri ile Muhammedin askerleri arasında kalmış bulunuyorlardı.

Muhammet, düşmanın ilerlemesini beklemek ve ona karşı yürümemek emrini verdi. Bu emir birçoklarının hoşuna gitmedi, itiraz olundu. Muhammet, bu itirazlara ehemmiyet vermedi, plânını takip etti. Nihayet Kureyşiler taarruza geçtiler, bunların sağ cenah kuvvetlerini idare eden Halit bin Velit idi (bunun büyük bir kumandan olduğu anlaşılacaktır). Sol cenahlarına Ebucehilin oğlu kumanda ediyordu. Muhammet, bu sırada askerinin safları arasında dolaşarak onları intizama sokuyor ve kısa emirlerle mutlak ve kat'î bir itaat, tam bir birlik istiyordu.

Kureyşliler, fasılasız ilerlediler, artık iki asker biribirine pek ziyade yaklaşmış bulunuyordu.

Kureyşlilerden biri bir miktar süvari ile daha ileri çıka

[[s. 98]]
rak müsademeden evel Medinelilere muharebeden vazgeçerek Muhammedi terketmelerini teşvik yolunda bağırdı; Müslümanlar buna kulak asmadı. Bilâkis Kureyşlilerin safları üzerine atıldılar ve merkezlerini parçaladılar. Kureyşliler cesurane muharebe etmekle beraber muharebe, Muhammede müsait surette cereyan ediyordu. Kureyşliler gerilemeğe ve kaçmağa başlamışlardı. Kadınlar, kaçanları güçlükle durdurabiliyorlardı.

Bu sırada Halit bin Velit, kumanda ettiği süvarilerle müslümanların sol yanını çevirmek üzere hücum etti. Muhammedin o yana yerleştirdiği okçular bu hücumu neticesiz bıraktı. Müslümanların galebesi tam bir hale gelmek üzere iken sol yandaki okçular artık galebenin temin edildiğine zahip olarak yağmaya iştirak etmek üzere yerlerini bıraktılar ve diğer müslümanların arkası sıra koştular.

Bu fırsatı kaçırmıyan Halit bin Velit şiddetli bir hücumla Müslümanların sol yanını çevirerek arkalarından hücum etti ve bir an içinde harp talihini değiştirdi. Arkadan hücuma uğrıyan Müslümanlar, gayet büyük bir kargaşalığa düştüler. O kadar karıştılar ki, düşman zannile biribirlerile döğüşüyorlardı. Bu bozgunluk esnasında öyle bir an oldu ki, Muhammet büyük bir tehlikeye maruz kaldı. Kendine birçok ok atılıyordu. Müslümanlar dağılmış, bir kısmı kaçmış bulunuyordu. Muhammedin etrafında 20-30 kişi kadar kalmıştı. Muhammet bunlarla beraber bizzat düşmana ok atarak muharebe etmek suretile yavaş yavaş dağa doğru çekildi. Muhammet müşkül anlar geçiriyordu. Kendisine isabet eden bir taş dişlerinden birini kırdı. Diğer bir taş zırhlı başlığının yüz kısmını parçaladı.

Muhammedin göğsüne kuvvetli bir kılıç darbesi de indirildi. Bu darbe o kadar şiddetli idi ki Muhammet bir hendeğe yuvarlandı. Tekrar ayağa kalktı ; fakat kendinde rahatsızlık hissetti. Ebubekirle Ebuubeydeye dayanmaya mecbur oldu.

Muharebenin en vahim bir anında kimin olduğu bilinmiyen bir ses "Muhammet öldü!" diye haykırdı. Bu haberin intişarı üzerine artık bütün müslümanlar her türlü galebe ümidini unutarak Uhut kayalıklarına doğru kaçmıya başladılar. Bu kayalıklar içinde Kureyşlilerin süvarileri kendilerini takip edemiyordu. Muhammedin ölmediği anlaşıldı.

[[s. 99]]
Fakat, telâş ve korku içinde kendilerini kaybeden müslümanlar canlarını kurtarmaktan başka bir şey düşünmüyorlardı. Muhammet bizzat firarilere "buraya geliniz! bana geliniz" diye bağırdı. Fakat, kendisini dinlemiyorlar, hiç durmadan dağa doğru kaçıyorlardı.

Muhammet te yanındakilerin yardımile Uhut dağı üzerindeki bir boğaza çekildi. Orada kayalara sığınarak müdafaa tertibatı alındı. Kaçan müslümanların birçoğu burada birleşmişlerdi. Fakat bazıları hiç durmaksızın Medineye kadar kaçmışlardı. Bazı Kureyşlileri müsait taraflardan dağa çıkmağa başladılar. Fakat, Muhammedin emrile oraya koşanlar bunları çekilmeğe mecbur etti.

Gece yaklaştığı sırada Kureyşliler karargâhlarında bir meclis kurdular.

Medineye hücum etmek münasip olup olmadığını müzakere ettiler, cesaret edemediler. Muhammede karşı kazanılan galebe ile iktifa ederek ertesi günün sabahı eşyalarını topladılar ve Mekke yolunu tuttular.

Muhammet, Medineye ertesi günü gruptan biraz evel döndü. Muharebeden dönenleri karşılamak için Medine haricine çıkanlar Muhammedi perişan bir halde at üzerinde gördüler. Yüzü şişmiş, alt dudağı morarmış, sarkmış ve kanamış idi. Evinin kapısının önünde yardım ile attan indi. İki kişinin omuzuna dayanarak odasına girdi. Medinede bütün müslümanların kuvvei maneviyeleri kırılmış idi. Münafıklar ve Yahudiler ise Muhammedi muaheze ve onunla alay ediyorlardı. Mütecavizane hareket edenler de vardı. Yorgun ve rahatsız olmasına rağmen Muhammet, o gece için icap eden tertip ve tedbirleri aldırdı. Bilhassa Us ve Hazreç reisleri bizzat geceyi Muhammedin kapısı önünde geçirdiler.

KUREYŞLİLERİN MUHAMMET TARAFINDAN TAKİBİ
Her şeye rağmen bir gecelik istirahat Muhammede yeni ve mühim bir karar almaya kâfi geldi: Galip Kureyşlileri takip…

Bu kararın gayesi, müslümanlara cesaret vermek ve Kureyşilerin ricatinden mahirane istifade ederek son tefevvukun müslümanlarda kaldığını göstermek idi. Muhammet, sabah olur olmaz bütün Uhut muhariplerini topladı. Mekkeye doğru yürümekte olduklarını öğrendiği Kureyşlilerin takibine çıkılmasını emretti. İlk harekete

[[s. 100]]
geçen Muhammedin kendisi oldu. Yüzündeki yaralar görülüyordu, dizi sarılmıştı, omuzu kımıldamıyordu. Bunlara rağmen atına bindi ve yola çıktı. Onun bu hareketi gayet eyi bir tesir yaptı. Hiç vakit kaybetmeden harekete geçildi. Muhammedin ileri gönderdiği süvariler Kureyşlilerle temasa geldiler. Muhammet bir müddet yürüyüşten sora durdu. Orada dört gün kaldı. Geceleri birçok ateşler yaktırdı. Her tarafa Kureyşlileri takip ettiğini bildirdi. Ebusüfyan Kureyşlileri Muhammede karşı dönüp muharebe etmeğe teşvik etti. Kureyşliler bunu kabul etmedikten başka Mekkeye daha çabuk avdet için yürümekte istical gösterdiler. Muhammet aldığı bir iki esirle Medineye döndü.

UHUT MUHAREBESİNDEN SORA
Bu takibin neticesi, müslümanların vaziyet ve şereflerini oldukça düzeltti. Fakat Uhut mağlûbiyeti Muhammedi karışık dahilî müşküllerle uğraşmak mecburiyetinde bıraktı. Maamafih bütün bu müşkülâta Muhammet yine birtakım tedbirlerle galebe çalmasını bildi. Bilhassa bizzat başına geçtiği veya diğer müslüman reisler emrinde yaptığı birtakım seferlerle vaziyeti idame etti.

MEDİNE MUHASARASI, HENDEK
Muhammet Uhut muharebesinden sora birtakım Yahudileri Medineden tardetmişti. Bunlardan Haybere iltica edenler Muhammede karşı intikam için bir vesile bulmaya çalışıyorlardı. Bunlar Medineye karşı büyük bir sefer açmak ve yeni doğan islâmiyeti ezmek için Kureyşlilerle Muhammet aleyhinde tecavüzî bir muahede yaptılar. 10,000 kadar asker toplandı. Medine üzerine hareket olundu. Takip ettikleri yol Uhut seferinde takip olunan yolun ayni idi. Yani Medinenin garbından ve şimalinden dolaşarak geniş bir vadiye geldiler. Fakat bu defa müsait mevsim geçmişti. Medineliler mahsüllerini toplamışlardı.

Muhammet, aleyhine hazırlanan bu seferi vaktinde haber almıştı. İleri gelen reislerle istişare etti. Medinede müdafaada kalmaya karar verdiler. Fakat bu kadar çok kuvvete karşı müdafaa kolay değildi. Vakıâ evler bildiğimiz gibi müstahkem olduğundan yolları da duvarlarla kapayarak bir grup yapmak mümkün idi. Fakat şehrin sahraya doğru olan kısmında evler biribirinden uzaktı. Orasını kapatmak güçtü. Selmanı

[[s. 101]]
Farisî namında İranlı bir zat şehrin açık tarafını bir hendek ile çevirmeyi teklif etti. Muhammet teklifi kabul etti. Bu tedbir, Arapların bilmediği bir yenilik idi. Hendek kazıldı, müdafaa tertibatı alındı. Herkes çalışıyordu. Muhammet te herkesle beraber toprak dolu küfeleri taşıyarak çalıştı. Bazan yorulanların elinden kazmasını alarak bizzat kazıyordu. Altı gün devam eden hendek kazma esnasında Muhammet gece gündüz ameliyat yerinden ayrılmadı.

Kureyşliler, Medinenin şimalinde ve şehirden oldukça uzak bir mesafede ordugâhlarını kurmuşlardı. Süvari ve piyade muhariplerini arada sırada seyyar müfrezeler halinde hendeğin karşısına gönderiyorlar ve bazı tahripler yaptırıyorlardı. Bu müfrezeler nereye yaklaştılarsa orada müdafaaya hazır bir kuvvet karşısında bulundular. Kureyşlileri bu tanımadıkları hendek şaşırttı. Oraya hücumdan çekiniyorlardı. İki tarafın biribirine attığı oklar ve taşlar mühlik olmuyordu. Kureyşlilerin başında olan Ebusüfyan hücumun müşkülâtını görünce bir Yahudi vasıtasile Muhammedin müttefiki olan bir yahudi kabilesini Muhammetten ayırmaya muvaffak oldu. Muhammet buna rağmen kendi taraftarlarının şevk ve gayretini idameye ve müslümanlar üzerinde bütün hüküm ve nüfuzunu muhafazaya kadir oldu. Kendisinden ayrılanları da korkutucu vaziyetile rahat durmaya mecbur etti.

Muhammedin en çok ehemmiyet verdiği, düşmanların gece karanlığından istifade ederek hendeğin açık bir noktasından içeriye girmeleri ihtimali idi. Bunun için siperlerde münavebe ile gözcüler bulunduruyordu. Kendisi de bizzat gecenin büyük kısmını siper arkasında geçirerek diğerlerine nümune oluyordu.

Kureyşlilerde bir başkumandan yoktu. Mekkelilerin kumandasını her gün münavebe ile Kureyş reislerinden biri üzerine alıyordu. Bu münavebe Kureyş reisleri arasında büyük rekabetler ve şahsî münaferetler olduğunu gösteriyordu.

15, 20 gün kadar devam eden bu muhasara esnasında Kureyşlilerin en büyük taarruzları askerî bir nümayiş mahiyetini geçmemiştir. Hiçbir tehlikeye atılmamışlardır. Nihayet bir gece gayet şiddetli bir fırtına esnasında dağılmışlar ve memleketlerine dönmüşlerdir. Müslümanların tam birliğine mukabil Mekkelilerin birlikten uzak, teşkilâtsız kuvvetleri hiçbir tesir husule getirmemiştir. Bunlar ricat ederken

[[s. 102]]
o kadar istical göstermişlerdir ki kumandanlarından Ebusüfyan devesinin bir dizi bağlı olduğunu farketmeden ona binmişti. Burada da ricati himaye edenlerden biri bir kısım süvari ile Halit bin Velit olmuştur.

Kureyşlilerin bu ricatile müslümanların kazandığı vaziyet Muhammedin davasını galip kılmıştır.

MEDİNE MUHASARASINDA HIYANET EDEN YAHUDİLERİ TENKİL
Mekke ordusunun çekildiği gün Muhammet elinden silâhı bırakmadan muharebe esnasında sözünü tutmayıp hıyanet eden Yahudiler üzerine yürüdü. Müslümanlara akşam üzeri Yahudilerin müstahkem ikametgâhları önünde toplanmalarını emretti.

Yahudiler müstahkem ikametgâhları önüne gelen müslümanlara türlü türlü fena sözler söylüyorlardı. Hücum eden müslümanların ilk saflarında Usların reisi bulunuyordu.

Muhammet, yakından hücum olunacak yerleri tetkik etti. İki taraf biribirine ok atmıya başladılar. Muhammet at üstünde muharebeyi takip ediyordu. Muharebe geceleyin geç vakte kadar sürdü. Müslümanlar karargâhlarına çekildiler. Ertesi sabah erkenden müslümanlar duvarların altına sokularak şiddetle ok ve taş atmıya başladılar. Akşama kadar bu hal devam etti. Yahudiler yirmi beş gün kadar müdafaada bulunduktan sora nihayet Muhammet tarafından kayıtsız, şartsız teslime mecbur edildiler ve haklarında diğer hainlere ibret teşkil edecek surette şedit ceza tatbik olundu.

YILLIK HAÇ
Muhammet, bu muvaffakıyet senesindedir ki her müslüman için Mekkede haccın bir mecburiyet olduğunu ilân eylemiştir. Bundan pek güzel anlaşılıyordu ki, Muhammet artık Mekkeyi zaptetmeye, Kureyşileri hükmü altına almıya karar vermişti. Bu bir zaman meselesi idi. Muhammet artık bir kuvvet olmuştu. Ondan korkmıyan kimse kalmamıştı. O, bütün Arap Yarımadasının hayatında pek ciddî mevzu olmuştu. Hendek hâdisesinden sora her taraftan kendisile birleşmiye koşanlar çoğaldı. Geniş mikyasta siyasî muharebeler ve münasebetler başladı. Muhammet her şeyden ziyade daima askerî hareket ve faaliyete ehemmiyet vererek islâm kudret ve nüfuzunu yaymıya ve kökleştirmeye çalıştı.

[[s. 103]]
HUDEYBİYE MUSALÂHASI
Muhammet, hicretin VI. senesi Kâbeyi ziyarete, yani haç etmiye karar verdi. Kureyşlilerin düşmanlığına ehemmiyet vermiyordu. Haç aylarında herkesin riayet ettiği mukaddes mütareke sayesinde, muharebesiz, Kâbeyi ziyaret edebileceğini ümit ediyordu.

Muhammet 1500 kişilik bir kafile ile Mekkeye hareket etti. Bundan haberdar olan Mekkeliler büyük heyecana kapıldılar. Muhammedin şehre hücum edeceğine hükmettiler; şehri muhafaza için tertibat aldılar. Bütün Mekkeliler şehir haricinde ordugâha çıktılar. Halit bin Velit bir süvari kuvvetile Mekke yolunu kapadı. Kureyşlilerin bu düşmanca vaziyetleri, Muhammedi cür'etli bir hareketle Mekkeye daha ziyade yaklaşmaya sevketti. Güneş batar batmaz, gece yürüyüşü ile, Mekkeden bir gün uzakta Hudeybiye kuyusuna kadar ilerledi, orada kondu. Muhammet, bu hareketle kureyş süvarilerinin bulunduğu yeri çevirmiş ve Mekkeye yaklaşmıştı. Muhammet, daha ziyade yaklaşarak, muharebeye girişmiyerek, maksadını siyasî vasıtalarla temin etmeyi tercih etti.

Mekke süvarileri geri çekilerek, yeni bir müdafaa hattı tutmaya mecbur oldu.

Bu vaziyette iki taraf arasında, müteaddit elçilerle, günlerce devam eden bir müzakere başladı.

Kureyşliler, kâmilen silâhlanmış ve bütün müttefik kabileleri çağırmışlardı; Muhammet, şehre girmiye kalkışırsa silâhla mukabeleye karar vermişlerdi.

Muhammet, maksadının gayet sulhperverane olduğunu, Kâbeyi ziyaret esnasında iki tarafın emniyeti için hususî bir mütareke yapmıya hazır bulunduğunu bildirdi.

Mekkeliler, müslümanların arkasını çevirmek için bir süvari müfrezesi göndermişlerdi. Bunu sezen Muhammet, derhal bir pusu kurdu ve düşman süvari müfrezesini tamamen esir etti. Fakat, maksadının, nekadar sulhperverane olduğunu göstermek için, esirleri bıraktı. Tekrar müzakere çaresini aradı.

Nihayet Kureyşliler bir itilâf yapmak münasip olacağına kani oldular. Süheyl namında birini, Muhammetle kat'î bir muahede yapmıya memur ettiler. Uzun ve münakaşalı müzakerelerden sora bir sulh muahedesi yazıldı.

[[s. 104]]
Müzakere açıkta, herkesin önünde oluyordu. Muhammet yere bağdaş kurarak oturmuştu. Mekke Sefiri Süheyl Muhammedin karşısına diz çökerek oturdu ; yüksek sesle konuşuyordu.

Muhammet damadı Aliyi çağırdı, muahedeyi yazmasını ve "besmele" ile başlamasını söyledi; Süheyl de bunu kabul etmedi, değiştirtti. Süheyl "Allahın Resulü Muhammet" ibaresine de itiraz etti ve "kendi adını yazdır!" dedi. Muhammet, bunda da ısrar etmedi. Yazılan muahede şöyle oldu:

"Bu, Abdullahın oğlu Muhammet ile Amrin oğlu Süheyl arasında aktolunan sulh muahedenamesidir: On sene müddetle biribirlerine karşı silâh kullanmamaya karar verdiler…"

"Kureyşlilerden bazıları, velilerinin izni olmaksızın Muhammet tarafına geçecek olursa, Muhammet onları geriverecektir; fakat müslümanlar, Muhammedin tarafını bırakırlarsa, Kureyşliler tarafından geriverilmiyeceklerdir.

Herkes, Muhammet ile bir ittifak muahedesi aktetmekte serbesttir. Kezalik, Kureyşliler de her istediklerile bir ittifak muahedesi yapabilirler.

Muhammet bu sene, Mekkeye girmemeyi kabul eder. Fakat, gelecek sene, Kureyşliler şehri terkedecekler ve Muhammede şehirde üç gün kalmıya müsaade edeceklerdir.

Muhammedin yanında yalnız bir kılıç bulunacak başka silâh olmıyacaktır."

Bu muahedenamedeki ağır şartlardan müslümanlar, hiç memnun olmadılar; en yakın sahabeler Muhammede itiraz ettiler ve ondan istizahta bulundular. Hakları vardı. Çünkü bu muahedenin inceliğini anlıyabilmek için, insanlar ve hadiseler hakkında yalnız uzun bir hayat tecrübesile kazanılabilecek nüfuzu nazar sahibi olmak lâzımdı. Hakikatte, islâmiyetin, o zamana kadar hiçbir zaferi; Hudeybiye Muahedesi kadar mühim olmamıştır.

Bu muahededen sora, Kureyşlilerle yakından ve samimî temas mümkün oldu; islâm telkinatı daha kolay ve daha tesirli yapılabildi. Mekke reislerinden Halit bin Velit ve Amr İbnülas gibi büyük kumandanlar, Muhammedin tarafına geçtiler. Yirmi iki ay içinde, yani muahede Mekkeliler tarafından bozuluncaya kadar, islâmiyete dahil olanların miktarı, Hudeybiyeden evel müslüman olanların miktarından fazla oldu.

[[s. 105]]
Hudeybiyede Muhammedin yanında 1500 kişi vardı; bundan iki sene sora, Muhammet, Mekkenin fethine 10,000 kişi ile yürüdü.

HAYBER SEFERİ
Hayber, "Medine-Suriye" yolu üzerinde, Medineden takriben 150 kilometre uzakta bir havalinin ismidir. Bu havalide yedi hisar, birçok ekilmiş tarlalar ve pek çok hurmalıklar vardı. Mahsullerinin mebzuliyetile meşhur idi. Munhasıran Yahudilerle meskûn bulunuyordu. Bunların nüfusları 5,000 den fazla tahmin olunur. Bu Yahudiler biribirlerile itilâf halinde yaşamadıkları gibi bazan da biribirlerile kanlı kavgalar yaparlardı. Hiçbir siyasî teşkilâtları yoktu. Her aile yahut kabile kendi hesabına hareket ederdi.

Muhammet, Hayber ve ahalisi hakkında kâfi malûmat edinmişti. Yalnız 1600 kişi kadar küçük bir kuvvetle Haybere hareket etti. O kadar anî surette karar vermiş ve seri yürümüştü ki Yahudilerin haber almalarına vakit kalmadan müslümanlar Hayber hisarlarının önünde göründüler.

Yahudiler, vaziyetin farkında olmaksızın hergünkü gibi tarlalarına gitmek üzere hisarlarından çıktıkları zaman, birdenbire müslüman askerlerile karşılaştılar. Derhal içeri kaçtılar, ortalığı telâşa verdiler.

Muhammet, münasip bir yerde karargâhını kurduktan sora, muntazam bir usul dairesinde işe başladı. Yahudilerin müstahkem evlerine birer birer hücum etti. Bu hücumları gündüzleri yapıyor, geceleri karargâhına dönüyordu. Civardaki tarlaları tahrip ettiriyor, içilecek suları kestiriyor, Yahudilere, hayatı gayrimümkün bir hale getiriyordu. Oraya vâsıl olduktan sora başlıyan muharebeler bir buçuk ay kadar sürmüştü. Yahudiler, Muhammedin azim ve şiddeti karşısında birleşememişler ve tamamen atalet içinde kalmışlardır. İşte bu suretle Muhammet, Hayber hisarlarını birer birer zaptetti. Ahalinin bir kısmı, kendiliğinden teslim oldu, mukavemete yeltenenler muharebe ile esir edildiler. Neticede bütün Hayber hisarları, kadınları, çocukları ve servetleri ile bütün Yahudiler müslümanların eline geçti.

Yahudiler, Hayberde sadece çiftçi gibi oturmak ve buna mukabil sureti daimede mahsullerinin yarısını vermek teklifinde bulundular.

[[s. 106]]
Muhammet, Hayber arazisini beytülmal namına zaptetti. Yahudilerin, müstecir ve işçi sıfatını haiz olmak üzere Hayberde oturmalarına müsaade ve başlarına adamlarından bir vali tayin etti.

Bilâhare Arabistan havalisinde fethedilen yerlerde tatbik olunan malî ve siyasî idarenin bazı esaslı mefhumları bu Hayber fethinde konulan ahkâmdan çıkmıştır.

Muhammet, Hayberden Medineye avdetinden sora daha birtakım seferler icrasile meşgul olduktan başka bir sene evel Hudeybiye muahedesi mucibince kararlaştırılmış olan şerait dairesinde 2000 kişi ile, Mekkeye gidip haccetti ve döndü.

MEKKENİN ZAPTI
Mekkenin zaptı, iki kabile arasında ehemmiyetsiz bir kavga yüzünden vukua gelmiştir. Bu kabilelerin biri (Huzzalar) Muhammedin diğeri (Beni Bekir) Kureyşlilerin müttefiki idi. Muhammet kendi müttefikine, Kureyşlilerin müttefikinin tecavüzünü ve Kureyşlilerin onlara muavenet etmelerini, Hudeybiye muahedesinin ihlâli mahiyetinde telâkki etti. Mekkeliler Muhammedin kudret ve satveti karşısında kendilerini artık âciz görüyorlardı; kendilerinin haksız olmadıklarını ve vaziyetin nasıl cereyan ettiğini izah için Ebusüfyanı Muhammet nezdine memur ettiler. Muhammedin müttefiki olan kabilelerin reisleri ise daha evel gelerek ondan imdat istemişlerdi. Muhammet, bunlara hiçbir teminat vermek istemedi; ne karar vereceğini belli etmemek için birdenbire evine çekildi.

Ebusüfyana gelince, o, Medineye geldi, Muhammetle görüştü, fakat hiçbir şey kararlaştırmaya muvaffak olamadı. Ebusüfyan Muhammedin karısı olan kendi kızını, Ebubekiri, Ömeri, Osmanı ve Ali ile Muhammedin kızı Fatmayı gördü, hiçbir semere temin edemedi; Muhammedin ne düşündüğü malûm olmadan evel, kimse bir harekette bulunmaya ve bir şey söylemiye cesaret gösteremedi.

Ebusüfyan muvaffakıyetsizlikten müteessir bir halde Mekkeye döndü ; Kureyşliler ise Muhammet ile Ebusüfyan arasında gizli bir itilâftan şüphelenmişlerdi.

Ebusüfyan Mekkeye döner dönmez, Muhammet, Mekke üzerine sefer hazırlığına başladı, fakat maksadını gizli tuttu. Bu sırra pek az kişi vâkıf idi.

[[s. 107]]
Ömer, Medinedeki hazırlıktan Mekkeye hiçbir haber gidememesi için Mekkeye giden bütün yolları nezaret altında tutmaya memur oldu; şüpheli hiç kimsenin geçmesine müsaade etmemek emrini aldı. Bir sefere hazırlık emri verilmişti. Fakat, hiç kimse ne tarafa gidileceğini bilmiyordu. Muhammet hakikî maksadını gizliyebilmek için küçük bir müfrezeyi Suriye istikametine gönderdi. Bütün bu ihtiyatlara rağmen çok geçmeden Mekkede, Muhammedin Mekkeye taarruz etmek fikrinde olduğu kanaati yayılmaya başladı. Muhammedin maksadı, Kureyşlilere müdafaayı düşünmiye vakit bırakmıyacak kadar bir süratle, büyük bir kuvveti apansız Mekkenin önünde bulundurmaktı. Müslüman olmuş bütün kabileleri Medineye davet etti. Nihayet Muhammet 10,000 kişilik bir ordu başında olduğu halde yola çıktı. Ramazan ayı idi. Sıcaktı. Muztarip oldu. Bizzat orucunu bozdu, ve hiçbir kimsenin oruç tutmamasını emretti. Artık Muhammedin Mekke üzerine ilerlemekte olduğu anlaşıldı. Yolda kendisine her taraftan ve hatta Mekkeden bile birtakım adamlar iltihak için geliyorlardı. Muhammet, ilerden yürüttüğü öncü kuvvetini ziyadeleştirerek onu Halit bin Velidin kumandasına verdi. Muhammet, Mekkeye yaklaştığı zaman birçok membalardan ve bilhassa Mekkelilerin gönderdiği sefirlerden Kureyşilerin zâf ve tereddüdünü anlamış olduğundan derhal muharebe tertibatı aldırdı ve Mekke üzerine yürümek emrini verdi. Ayni zamanda Kureyşlilerin Sefiri Ebusüfyan ile Mekkelilere teslim şartlarını bildirdi. Mekkelilerin bir kısmı teslim oldular. Bazıları evlerine kapandı, kimisi Ebusüfyanın evine iltica etti, bazıları Kâbenin etrafına toplandılar. Âciz bir ekalliyet te, mukavemet hazırlamaya kalktı. Bunların başında Hüdeybiye Muahedesini imzalıyan Süheyl ile Ebu Cehlin oğlu İkrime ve Safvan bulunuyordu. Fakat artık hiçbir şey Muhammedin keyfine münkat bir halde kalmış olan Mekkenin mukadderatını değiştiremezdi.

Muhammet, ertesi sabah arzu ettiği kansız muzafferiyeti temin etmek üzere icap eden emirlerini verdikten sora bütün ordusile ilerlemeğe başladı. Ordu dört kola ayrılmıştı. Herbiri bir noktadan Mekkeye girecekti. Bu kolların birine bizzat Muhammet kumanda ediyordu. Hiçbir mukavemete tesadüf olunmadı, yollar boştu. Yalnız bazı müfritler bir noktada mukavemet için toplanmışlardı. Bunlara tesadüf eden

[[s. 108]]
Halit bin Velit, bir kısmını öldürdükten sora hepsi perişan oldular. Nihayet silâhlarını atarak evlerine kapandılar.

Muhammet, Mekkeye bir hâkimi mutlak halinde girmiş ve orada deri çadırını kurdurmuş bulunuyordu.

Bundan sora Muhammet, baştan ayağa kadar silâhlanmış olduğu halde bir deveye bindi ve Kâbeye doğru ilerledi. Her taraf Muhammedin askerlerile dolu idi. Muhammet, Kâbenin yanına gelince devesinden inmeden elindeki uzun sopasile işaret ederek Kâbedeki bütün putları biribiri ardınca kırdırdı. Ondan sora Kâbenin anahtarlarını aldı, cebine koydu. Müteakıben de umum halka uzun bir hitabede bulundu. Bu beyanatile Mekkelileri affettiğini de bildirdi. Hitabesi bittikten sora bir kaya üzerine oturan Muhammede bütün Mekkeliler gelip hürmet ve itaatlerini arzettiler. Muhammet, Mekkede kaldığı günler zarfında şehirde ve havalisinde bazı icraat ve yeni esaslar koymakla meşgul oldu.

HUNEYN MUHAREBESİ
Muhammet, fetih senesinde Mekkede pek az kaldı. Bu esnada, Mekke şarkındaki kabileler Huneyn vadisinde toplanarak Muhammede karşı vaziyet aldılar. Muhammet 12000 kişilik bir ordu ile bunların üzerine yürüdü ; bu orduda Mekke müşrikleri de vardı.

Dört gün yürüyüşten sora, Muhammet ordusu ile sabahleyin dar Huneyn vadisine daldı; henüz ortalık tamam aydınlanmamıştı. Öncü kuvvetler, pusu kurmuş düşman süvarilerinin şiddetli bir hücumuna uğradı; perişan oldu; karmakarışık geriden gelen ordunun büyük kısmı üzerine düştü; bütün orduda büyük karışıklık oldu ve kaçış başladı. Kaçanları takip eden düşman Muhammet üzerinde kolay ve tam muvaffakıyet kazanmak üzere idi. Vaziyetin fenalığını gören Muhammet, derhal hayvanını telâş içinde kaçan bu insan nehrinin haricinde bir noktaya sürdü ve orada durdu; yanında amcası Abbas vardı; Abbasın sesi çok gürdü; Muhammet, Abbası bağırtarak kaçanları yanına çağırdı; bir aralık Muhammet te bağırmıya başladı. Evvelâ 100 kişi kadar toplandı. Bu bir avuç kahramanın durup mukavemet etmesi sayesinde bütün kaçanlar geridöndüler ve Muhammedin etrafında toplandılar. Neticede düşman mağlûp olarak perişan bir surette kaçtı, şiddetle takip olundu, zafer tam ve kat'î olmuştu.

[[s. 109]]
TAİF SEFERİ VE MUHASARASI
Muhammet, Huneyn muharebesini müteakıp ordusu ile Taif şehri üzerine yürüdü. Muhammet hicret etmeden evel yaya olarak bu şehre gitmiş, Taiflileri kendi inandığı hakikat yoluna sevketmeği düşünmüştü. Orada bazı yakınları da vardı. Fakat Taifliler Muhammedi eyi kabul etmemişlerdi. Şu sözlerle kendisini Taiften çekilip gitmeğe mecbur etmişlerdi: "Sen iddia ettiğin gibi Allahın bir Resulü isen bizim böyle bir zatla görüşmek haddimiz değildir. Sen iddia ettiğin adam değilsen, yalancısın, seninle görüşmeğe tenezzül etmeyiz." Fakat Taiflilerin Muhammede muamelesi bu kadarla kalmamıştı. Bütün çoluk ve çocukla beraber nekadar köle varsa üzerine göndermiş, kendisini onlara tahkir ettirmişlerdi. Muhammet bu masumların ve bedbahtların taş hücumuna maruz kalarak zedelenmiş, yaralanmış ve bin müşkülâtla Mekkeye dönebilmişti. Muhammet Huneyn muvaffakıyetinden sora Taife yürümek için şüphesiz bu acı hatıranın da tesirinde bulunuyordu.

Taif şehri bir kale ile çevrilmişti. Taif ahalisi muhasara makinalarına, muhasara kulelerine, mancınıklara malik olduktan başka, bir sene muhasaraya dayanacak kadar erzak ta toplamışlardı. Muhammet yaklaştı, surların yakininde ordugâhını kurdu. Kaleyi muhasara etti, şiddetli muharebeler oldu; Muhammet te mancınık kullandı; fakat surun metaneti, Taiflilerin ısrarla mukavemetleri, muvaffakıyetin az zamanda mümkün olamıyacağını gösteriyordu. 15-20 gün sora muhasarayı kaldırarak oradan çekilmeyi tercih etti.

Bundan sora Muhammet, İran Devleti hududunda yaşıyan kabilelerle ve Yemenle sıkı münasebetlere girişti ve o mıntakalarda yaşıyanlardan çoğu islâmiyete dahil oldu.

Mekke zaptolunduktan ve Kâbedeki putlar parçalandıktan sora da yıllık haccın müşrikler tarafından da eski müşriklik âdetleri dairesinde yapılmasına müsaade olundu. Onun için müslümanlarla müşrikler ayni zamanda haç ve ayni şenliklere iştirak ederlerdi. Bundan anlıyoruz ki, o zaman haç, dinî maksatla yapılan bir içtimadan ziyade her yıl kurulan büyük bir panayırdı.

TEBÜK SEFERİ
IX. hicret senesinde Suriye hudutları üzerinde Tebük seferi yapıldı. Artık ihtiyarlamış olan Muhammedin iştirak ettiği son sefer budur. Bu

[[s. 110]]
seferin sebebi şöyle izah olunuyor: Bizans İmparatoru Herakliyüs İranlıları mağlûp ettikten sora bir müddet Humusta kaldı. Bu hal, tacirlerin ve serserilerin merakını tahrik ediyordu. Suriye ile Medine arasında ticaret yapan birtakım tacirler Humusta bulunan İmparator Herakliyüsün Arabistana karşı büyük bir sefer kuvveti hazırlamakta olduğuna, bir yıllık erzak toplandığına, İmparatorluğa tâbi bütün arap kabilelerinin toplanmakta olduğuna dair Medineye mubalâğalı haberler götürdüler. Gûya bütün bu kuvvetler arap çölü hududunda toplanıyorlardı. Bu haberleri duyanlar Herakliyüsün Muhammedi ezmek fikrinde olduğuna hükmediyorlardı.

Muhammet bu sözlere inandı. Herakliyüsün gelmesini beklemektense onun hazırlığını bitirmesine zaman bırakmadan harekete geçip üzerine taarruz etmeyi tercih etti.

Muhammede bu kararı verdiren başka bir sebep te vardı. O sebep şu idi: Muhammet, Mekkenin fethinden evel Suriye hudutlarına 3000 kişilik bir ordu göndermişti. Bu kuvvet Muta havalisinde vukubulan bir muharebede Bizansın himayesinde olan Gassanî kuvvetleri tarafından mağlûp ve perişan edilmişti.

İşte Muhammet, bu Muta felâketinin bu vesile ile intikamını almağı da düşündü. Muhammet, sefere karar verince yalnız düşman kuvveti mülâhazasile değil, mesafenin çokluğundan dolayı da büyük hazırlık görmek lüzumunu hissetti. Bu sebeple seferin gayesi ne olduğunu açıkça söyliyerek bütün müslümanları yalnız bedenen değil, malen de sefere davet etti. Bu davet, müslümanların bir kısmı tarafından büyük hoşnutsuzlukla karşılandı, Tebük seferinin şöhreti bu yüzdendir. Çünkü askerlik noktasından seferin bir tesiri ve bir ehemmiyeti olmamıştır. Muhammet, tasavvuratını tatbik için çok müşküllerle karşılaştı. Birçok kimseler bu sefere iştirak etmediler. Ali de bu meyandadır. Maamafih Muhammet, kararında ısrar etti; tedarikât bitti. 30000 den fazla bir ordu toplandı, bunun bini süvari idi. Suriye hududu istikametinde herekete geçildi. Yollarda sıcaktan, susuzluktan ve yorgunluktan usananlar, dedikoduya başladılar. Orduda birçok münafık ta vardı. Bunların muhalefeti şedit bir dereceyi buldu. Bunlar bu sefer aleyhinde durmaksızın tenkitler yapıyorlardı. Nihayet, Medineden 400 kilometre kadar uzak Tebük mevkiine varıldı, ora

[[s. 111]]
da Herakliyüsün asker topladığı rivayetinin yanlış olduğu anlaşıldı. Muhammet Tebükte 10 gün kaldı, daha ileri gitmedi, ordusu ile Medineye döndü.

Muhammedin fikrinde Suriye hudutlarına kadar gitmek tasavvuru vardı. Fakat ortada düşman ordusunun bulunmadığı anlaşılınca, Ömer daha ileri gitmenin lüzumsuzluğunu izah etti ve dönmek teklifinde bulundu.

Muhammet, ordusundan yalnız küçük bir sefer heyeti ayırarak Şimalî Arabistan meliklerile anlaşmaya memur etti.

Herakliyüse gelince Muhammede karşı harbe girişmek onun hatırına hiç gelmemişti.

Muhammet Medineye döndükten sora bazı muhalif münafıklara karşı şedit tedbirler almak mecburiyetinde kaldı.

Tebük seferinden sora Muhammet, Yemenlilerden gelen birtakım sefaret heyetlerini kabul etti.

O zamana kadar islâmlığa yaklaşmıyan yakın, uzak birtakım kabileler de islâmiyeti kabul ettiler.

HALİT BİN VELİDİN YEMENE SEFERİ
X. hicret senesinde Muhammet 400 kişi ile Halit bin Velidi Yemende bazı kabileler nezdine gönderdi. Ona verdiği talimat: evvelâ islâmiyete davet etmesi, kabul etmedikleri takdirde silâh kullanması yolunda idi. Halit aldığı talimatı muvaffakıyetle tatbik etti.

Muhammet, ayni sene içinde diğer birtakım zevatı da Cenubî Arabistanda islâmiyeti yaymak üzere Yemene gönderdi. Onlara verdiği talimatta başlıca şu noktaları zikretti: "Ahaliye karşı hasmane değil, dostane hissiyat besleyiniz; eyi yenilikler yapınız."

Muhammet, Aliyi de bir sefer heyetile Yemene gönderdi. Muhammet, Aliye verdiği talimatta, Yemende vaziyet tehlikeli bir şekil alırsa, Halit bin Velit ile birleşmesini ve bütün müslüman askerlerinin kumandasını Halidin almasını emretti.

ARABİSTANDA İSLÂMİYET ALEYHİNDE İLK KIYAMLAR - MÜSEYLEME
Muhammet, ölmeden evel X. hicret senesi içinde Arabistanda ilk ayrılık hareketleri başlamıştır. Böyle bir harekete ilk kalkışan Müseyleme namında biri olmuştur. Müseyleme Yemenli bir kabilenin reisi idi. Bu adam, Muhammet gibi kendisinin de peygamber olduğunu ilân etmiş ve kabilesini arkası sıra sürüklemiştir.

[[s. 112]]
Müseyleme, taraftarlarının şarap içmelerine müsaade gösterdi. Müseylemeye imtisal eden başka adamlar da olmuştur. Müseyleme, başlangıçta muvaffak olur gibi oldu. Muhammede gönderdiği bir mektupta Araplar üzerinde hüküm ve nüfuzun paylaşılmasını teklif etti. Hakikatte Müseyleme de kıymetsiz sayılmıyacak ahlâkî ve dinî bir mezhep ortaya koymuştu, fakat bu mezhep islâmiyet seviyesinden pek aşağı idi. Nihayet Müseyleme ve onun gibiler birer suretle bertaraf edilmişlerdir.

VEDA HACCI VE MUHAMMEDİN ÖLÜMÜ
Muhammet, hicretin IX. senesinde muhiti tetkik ve hacca gelen kalabalığın mizaç ve ahvali hakkında müşahedatta bulunmak üzere Ebubekiri Mekkeye göndermişti.

O günden sora artık hiçbir müşrikin Kâbeyi ziyaret edemiyeceği ilân edilmişti. Bu suretle Kâbe munhasıran bir müslüman ziyaretgâhı olmuştu.

Hicretin X. senesi içinde Muhammet, Mekkede büyük haçta bizzat bulunmak istedi. Bu haber, şayi olunca o sene hacca iştirak edenlerin miktarı herzamankinden fazla olmuştur. Birçokları Muhammet ile birlikte gitmek üzere Medineye geldiler. Bütün hazırlıklar ikmal olunduktan sora Medineden hareket edildi (22 Şubat 632).

Muhammet, deve üstünde en uzak yerlerden gelmiş birçok kalabalık arasında tantanalı ve muzaffer bir surette Mekkeye girdi.

Muhammet, Mekkede üç nutuk verdi, bu nutuklarda birçok nasihatlerde bulundu ve bu seneden sora haç münasebetile "sizi bir daha görüp görmiyeceğimi bilemem" dedi. Filhakika bu haç Muhammedin son veda haccı oldu. Muhammet, Medineye avdetinden üç ay sora 63 yaşında öldü.

MUHAMMEDİN ÖLÜMÜ (8 Haziran 632)
Muhammet, Muta felâketini bir türlü unutamıyordu. Onun hatırası kendisini daima müteessir ediyordu. Bizanslılara anî bir taarruz yapmak için bir sefer heyeti teşkilini emretti. Muhammet, bu sefer heyetinin hazırlandığı sırada hastalandı. Hastalık şiddetlendi. Karılarından Ayşenin odasında yattı. Bu yüzden sefer heyetinin hazırlıkları gerikaldı. Bu heyet hazırlandıktan sora da Muhammedin ölümü üzerine hareketi tehir edildi.

[[s. [90v]]]
İ s l â m i m p a r a t o r l u ğ u n t
TÜOHEMVAY/rf'
•í i Tolos»
•KWastoiií c a-—'
v »V,. Mfrboi
Morid« T'uleytule
KUB7UBE
Amorvum'
Traoiusugarp
•^^TOaxza
M/1 Menlisi «>•'
i Kahire) 'A SİNA
l'JSUt/
END0i_0s EMev.j ifssf S Ta'nsus, HALEP
SAMAN .
»DRISİ DEVLETİ 7 > W TA Hl «11. ER " 't
Bağdat: syhİSAFFABÎLE I868 W8) »HUMUS
, o N Ó O UAAK9IT o o ı/ı A-' Jßfi« 905
\ fV35 * '•Kerbel
KJFE,<
i • 108,000,000

[[s. [90r]]]
* 1 } u m u m i h a r i t a s ı
'Taşkent
SOGOİYAN
) M A V E 8 * JJ
Buhara ""SemérUnnt
i'baycán Nişapur .
, 723 r.
Halep,
• Hamedan "MIHavent ' Kafjd ¡
(<X2; x/ Isfahan ^ÁRÍLj
«tüivo BaBîl •
yNEB'ATl.iUR^ «X /¿25J [»Muía ¡ 10 Ecnadtn Petra
V Tebúk
m . •Hayner UMM AN OüISlXt
-»MEDİNE ciag. Vemama çölü KafhS)
, 9 KUREyŞLILER *> Hurteyn
Taif *
Muh»mm»t Dcvloti 632
Ebubekirin fatihleri (632-634)
SABA DEVLETİ M E VIII • Mam Saba (Martp) Olmanın Omerin MuavWe „ (644-656) (661-660' <63t-644)
Abdilmelik <S85-70$j
Veüt (705-714)
Süleyman (714-717)
i: 26,000,00ü

[[s. 113]]
Muhammet, hastalığı şiddet kespettikten sora namazda islâm cemaatine imamlık etmesi için, Ebubekire emir vermişti.

Muhammet, son nefesinde yanında bulunanlardan yazı yazmak üzere levazım istemişti; fakat talep ettiği şeyler kendisine verilmedi.

Muhammedin öldüğü haberi şehirde büyük bir hayret uyandırdı; bazıları buna inanmak istemiyorlardı. Ömer de büyük hayret ve heyecan içinde bu habere inanmak istemiyordu. Ölüm haberini işiten Ebubekir, Ayşenin odasına koştu. Muhammedin bir harmaniye ile örtülmüş olduğu halde yerde yattığını gördü; odada kimse yoktu; Ayşe Muhammedin yaşamadığını farkeder etmez öteki kadınlara haber vermeğe koşmuştu. Ebubekir naşa yaklaşarak harmaniyenin bir köşesini kaldırdı, Muhammedin yüzünü öptükten sora tekrar harmaniye ile örterek ağır ağır odadan çıktı. Ömer, teessür ve heyecan içinde halka nutuk veriyordu. Ebubekir "yavaş! Ömer! beni dinle!" diyerek Ömerden sükûnet bulmasını rica etti. Ömer susmak ve dinlemek istemiyordu, Ebubekir hiç kendini bozmadı. O da söz söylemek istediğine dair işaret etti. Halk hürmetkâr bir halde ona döndüler, artık Ömere ehemmiyet vermediler. Bunun üzerine Ömer, nutuktan vazgeçti, sözü Ebubekire bıraktı. Ebubekir umumun sükût ve dikkati içinde nutka başladı ve dedi ki: "Ey insanlar, kim Muhammede tapıyorsa bilsin ki, Muhammet ölmüştür. Kim Allaha tapıyorsa bilsin ki, Allah daimdir." Ondan sora dinliyenler üzerinde matlup tesiri yapan güzel sözler söyledi.

EBUBEKİRİN İNTİHABI (8-9 Haziran 632)
Muhammet, son nefesini verince Medineli müslümanlar (Ensar) bir evin avlusunda toplandılar. Bu sırada Ali, Talha ve Zübeyir Ayşenin odasına gittiler. Mekkeli muhacir müslümanlar (Muhacirin) yukarda söylediğimiz gibi halka nutuk vermekte olan Ebubekirin yanına geldiler. Bu sırada bir adam Ebubekir ile Ömerin yanına yaklaşarak Medinelilerin Saad ibni Ubade etrafında toplandıklarını ve onunla birleştiklerini haber verdi ve dedi ki, eğer iktidar makamını istiyorsanız iş daha ciddiyet kespetmeden evel onların yanına gidiniz.

[[s. 114]]
Muhammet, henüz defnolunmamış bir halde evinde duruyordu. Ömer ile Ebubekir Ebu Ubeydeyi de alarak Medinelilerin içtima ettikleri avluya doğru koştular. Bir münazaa çıkar korkusuyle, yolda kendilerini vazgeçirmeye çalışanlar oldu. Fakat onlar avluya gittiler ve orada toplanmış olanların ortasına cesurane girdiler, cemaatin ortasında bir harmaniyeye sarılmış gayet muztarip gibi görünen bir adam nazarı dikkatlerini celbetti. Bu güç anda hasta bulunan bu adam Medinelilerin namzedi Hazreçlilerden Saad ibni Ubade idi.

Ebubekir ile Ömer geldikleri zaman Medineli bir hatip söz söylüyordu. Saad hasta olduğundan ve sesi çıkmadığından hafif söylüyor ve bu Medineli hatip onun söylediklerini gür sesile tekrar ediyordu. Bu hatip çok şeyler arasında Mekke muhacirlerinin aleyhinde bulunuyor ve onları ittiham ediyordu. Daima ateşli olan Ömer hatibe cevap vermek ve ittihamatı şiddetle reddetmek istedi. Ebubekir Ömeri menetti. İhtiyatkâr ve mülâhazalı olan Ebubekir sakin ve itilâf arayan bir tarzda söze başladı. Medinelileri bol bol methetti. Galeyanda olan ruhları teskin etti. Sarih ve eyi fikirleri olan bir adam, yalnız bağıran, düşünmekten âciz, akıldan ziyade hissiyata tâbi bulunan kalabalığa ekseriya hâkim olur. Ebubekir baş intihabında yalnız Medinelileri veya muhacirini düşünmek kâfi olmadığı, bütün Arapların yalnız Kureyşilerden birinin hüküm ve nüfuzunu kabul ve teslim edebilecekleri fikri üzerinde metîn bir surette ısrar etti. Hazır olanları, o sırada yanında bulunan Ömer veya Ebuubeyde bin Cerrahtan birisine sadakat yemini etmeğe davet ederek nutkuna nihayet verdi.

Medinelilerden bir adam, biri Kureyşlilerden diğeri Medinelilerden olmak üzere iki reis intihap olunması teklifinde bulundu. Bunun üzerine şiddetli bir münakaşa başladı, hepsi birden bağrışıyorlardı. Ömer, gürültünün büyük bir kavgaya dönmesinden korktu, ileri atıldı; Ebubekirin elini tuttu; kendisine teklif olunan şereften vazgeçti ve Ebubekire ilk olarak sadakat ve itaat yemini etti. Onu Peygamberin halefi ilân etti. Hazır olanlardan birçoğu Ömer gibi yaptı; birçok Medineliler de başlarında Usların reisi Üseyyit olduğu halde onlarla birleşti. Bunun üzerine Ebubekir halife intihap edilmiştir diye ilân edildi.

İnsanlar gayet şedit bir heyecan halinde bulundukları

[[s. 115]]
sırada evelden tahmini kabil olmıyan nagehanî bir harekete ekseriya derhal iştirak ederler. Ömerin hareketi tam böyle bir anda vukubulmuştu.

Görülüyor ki, Ebubekirin intihabı, pek fırtınalı bir surette cereyan etmiştir; bu intihap, bütün müslümanların reylerine müracaat suretile vukua gelmemiş, bilâkis hususî bir evin avlusunda tesadüfen toplanmış küçük bir ekalliyetin gürültülü ve acele bir teşebbüsü neticesinde olmuştur. Bu intihabın muntazam ve meşru sayılamıyacağı hakkında ve hiçbir vekâlet sıfatını haiz olmıyan bir avuç adamın böyle bir şey yapmıya hakları olmıyacağı tarzında iddialar serdolunmuştur.

İntihapta hazır bulunmamış Mekkeli muhacirlerden bir kısmı ve bunlar arasında birinci derecede Ali, Zübeyir ve saire gibi nüfuz ve iktidar sahibi olanlar şiddetli bir teessür duydular.

Ebubekirin muvaffakıyeti, bilhassa Uslarla Hazreçlerin arasındaki eski husumetten ileri gelmiştir. Medineliler, Hazreçlilerin reisini namzet gösterdiklerinden, Uslar, buna karşı Kureyşlileri tercih ettiler; Ebubekir ve Ömer, içtima mahalline giderken, Usların reisi onlara kendilerine güvenebileceklerini söylemiş ve onlarla birlikte hareket etmiştir. Binaenaleyh Ebubekirin intihabı, ne Kureyşlilere, ne Medinelilere mensup olmıyan Us müslümanlarının eseridir.

Ayşenin evinde Muhammedin naşı yanında kapanıp kalmış olan Ali ile Talha ve Zübeyrin hareketleri dikkate şayandı. Bunlar siyasî dirayet ve metîn seciye gösteremediler. Zıyaın büyüklüğü altında ezildiler: Halbuki Ömer ve Ebubekir evlerine çekilip kapanmadılar, bilâkis fırtınaya cesurane göğüs verdiler, ve ona galebe çaldılar.

Nekadar ibrete şayan bir vaziyettir ki, daha Muhammedin öldüğü anda bütün eski nifaklar, ihtiraslar, hırsıcahlar, zincirden boşandılar; o derecede ki hakkında korku ve hürmet beslenen Peygamberin henüz ılık cesedi, son nefesini verdiği basit odada unutulmuş ve ihmal edilmişti.

Ali ve yakın akrabaları, Muhammedi terki hayat ettiği kerpiç odada kimseye haber vermeksizin açtıkları bir mezara acele gömdüler. Peygamberin karıları bile bundan haberdar edilmedi; onlar yalnız bitişik odada kazma sesleri işiterek az çok ne yapılmakta olduğunu anlamışlardı. Bu hareket

[[s. 116]]
o zamana kadar kabul olunan itiyadın hilâfında bir şeydi. Bunu Muhammet lehinde bir hürmet eseri olarak kabul etmeğe imkân yoktur. Çünkü hürmet gösterilmesi büyük Peygamberi mutat veçhile şehrin mezarlığına büyük merasimle gömmek suretile olmak lâzımdı.

Ebubekir ve Ömer de cenaze merasiminde bulunamamışlardı. Anlaşılıyor ki, o anda siyasî meşguliyetler o kadar mühim ve mücbir idi ki, kimse Arabistanın kudretli hâkim ve sahibinin cenazesile uğraşmıya ne vakit bulmuş ve ne de arzu duymuştur.

EBUBEKİRİN HİLÂFETE İNTİHABININ ERTESİ GÜNÜ
Ebubekirin hilâfete intihabının ertesi günü müslümanlar mesçitte büyük bir içtima aktettiler; Ebubekir mimbere çıktı; orada söze başlamadan evel oturdu. Ömer aşağıda cemaat arasında ayağa kalkarak cemaate bir nutuk verdi. Onları Ebubekire biate davet etti. Herkes biat etti; ondan sora Ebubekir mimberde ayağa kalkarak, o da cemaate kısa bir nutuk verdi; halkın kendisine muzaharetini istedi; mücahede etmekten vazgeçmiş olan bütün kavimlerin umumî istihkara maruz kalmış olduklarını hatırlattı. İşte bu suretle Ebubekir, işe başlamış oldu.

HALİFELİĞİN HAKİKÎ MAHİYETİ
Muhammedin tesis ettiği cemaatin birçok içtimaî, dinî ve siyasî ihtiyaçları vardı. Muhammet, hayatta olduğu müddetçe ashaptan hiçbiri Muhammedin ölümünü göz önüne alarak uzak istikbali ve onun tedbirlerini düşünmedi; bu husus, yalnız Allaha ve onun Resulüne terettüp eder bir iş telâkki olundu. Halbuki Medineye karşı siyasî bir inkıyat halinde yaşıyan kabilelerce iş böyle değildi. Çünkü bunlar dinî hislerden ziyade Muhammedin siyasî ve askerî satvetinden korktukları için ona tâbi olmuşlardı ve bu tebaiyeti esaret sayıyorlar ve bundan kurtulacakları günü bekliyorlardı. Bu sebeple Muhammedin birdenbire ve müslümanlara hiçbir şey nasihat etmeksizin ortadan kaybolması Medinede ashabın büyük şaşkınlığını mucip oldu. Bütün ruhlar derin bir surette sarsıldı; derhal niza zuhûr etti. Medinede başlıca üç fırkanın mevcudiyetini meydana çıkardı. Peygamber zamanında biribirlerile eyi geçinmiş olan bu fırkalar, şimdi yalnız kendi maddî ve manevî menfaatlerini muhafaza etmekten başka bir şey düşünmüyorlardı.

[[s. 117]]
Bu fırkalardan birincisi Muhacirin Fırkası. İkincisi Ensar Fırkası. Üçüncüsü de Arabistanın her tarafından gelip Muhammedin etrafında toplanmış olanların fırkası idi.

Bu fırkaların en eyi teşkilâtlısı Ensar Fırkası idi; en süratli hareket kabiliyeti bu fırkada idi. Diğer iki fırkada böyle kuvvetli teşkilât yoktu.

Bunların yegâne istinat ettikleri kuvvet Muhammedin şahsı idi; bu sebeple kendilerini bir arada tutan zat ortadan kalkınca teşkilâtsız, başsız, fikirsiz kaldılar; biribirlerinden şüphe ederek, biribirlerini kıskanarak evlerine kapandılar.

Muhammedin ölümünden Ebubekirin ölümüne kadar geçen kısa bir müddet zarfında bunlardan hiçbiri mevcudiyetini ihsas edemedi; bunlar tamamen alıklaşmışlardı.

Muhammedin ölümile derhal başgösteren buhranın mühim ve güç dakikasında kendilerini kaybetmiyen yalnız iki zat olmuştur: Ömer ve Ebubekir.

Büyük tarihî ameliyelerin meziyetlerini fertlere atfetmekten nekadar içtinap olunursa olunsun, neticesi itibarile o zaman müslüman cemaatini, acele bir felâketten kurtaran, bu iki zatin siyasî faziletleri olmuştur.

Muhammedin eserini muhafaza etmiş olan bunlardır. Ömer ile Ebubekirin iffetleri, maksatlarındaki mutlak namuskârlık, yalnız umumun menfaatinden mülhem olarak hareketleri, ayrılık ihtiraslarına ve hasis menfaatlere galebe çalmıştır.

Ebubekir, mahza ahlâkî meziyetleri ve liyakati hasebile Medinedeki müslümanlar tarafından müslüman cemaatinin reisi ve peygamberin halefi olarak kabul edilmişti. Bu intihapla Medine müslümanları Ebubekire verdikleri nüfuz ve salâhiyetle, farkına varmaksızın, tarihte Roma İmparatorluğu ve Papalık müessesesi gibi büyük bir siyasî ve dinî müessese vücuda getirmiş oldular.

Hakikatte, müntehipler bir kabilenin efradından birine sair efrada nispetle daha yüksek bir nüfuz ve salâhiyet vermiş oldukları zehabında idiler; yani Ebubekiri basit bir kabile reisi telâkki etmişlerdi. Halbuki, Ebubekir Arabistanın mühim bir havalisinin hükümdarı makamına oturmuştu. O ayni zamanda bir başkumandan, hükümleri itiraz kabul etmez bir hâkim ve yeni bir dinin en yüksek ruhanî reisi olmuştu. Müntehipler bunun asla farkında değillerdi. Ebu

[[s. 118]]
bekir, vazifelerinin mahiyeti, nüfuz ve salâhiyetlerinin hududu hiçbir suretle tayin edilmeden müslümanların reisi ilân olundu. Hilâfetin haklarını ve vazifelerini daha eyi tanzim eden vak'alar soradan olmuştur. Maamafih halifeliğin hakları ve vaziyeti, ihdas olunduğu günden altı asır sora Hulâgû tarafından halife çuvala sokulup süvarilerin nalları altında ezildiği güne kadar ve ondan sora da hiçbir zaman ayni halde kalmamıştır.

Ebubekir, idare umurunu deruhde ederken, yalnız bir vazifeye ehemmiyet verdi; o da her şeyde Muhammedin misalini takip etmek, onun koyduğu kanunları tatbik eylemek ve nihayet onun askerî ve siyasî düşüncelerini mevkii file koymaktı.

Ebubekir, bu hususları sadıkane ve şiddetle takip etti. İlk zamanlarda bu tarzı hareket müessir ve müfit olsa da, soraları islâmiyet sisteminin tekâmülüne karşı bir mania teşkil edebilirdi. Çünkü, Muhammet hayatında hergünün icabatına göre muvafık çare ve tedbirler tatbik ederek islâm cemaatini muvaffakıyetle idare ederdi. Eğer o Arabistan haricindeki kavimlerle temasa girseydi ihtimalki birçok yenilikler ve değişiklikler yapacaktı. Çünkü o, son derecede terakkiperver bir ruha malikti; sistemini daima muhitin icaplarına göre ıslah ve tatbik etmeye amade idi.

Muhammet, gerek dinî meselelerde, gerek içtimaî hususlarda bir ıslah yapmak lâzımgeldiği zaman, kendini hiçbir şeyle bağlı görmemiştir. Daima tekâmüle doğru yürümüştür. Ölüm, bu tekâmülü birdenbire kesti. Muhammetten sora islâm âleminde görülen durgunluk ve tedenni sebebi Muhammette değil, onun haleflerinin Muhammedin mesleğinin ruhunu değil, metnini almalarında aramalıdır. Bu büyük hakikat ancak Türkiye Cümhuriyeti devrinde hakkile idrak edilmiş ve icabatı yapılmıştır.

D. HULEFAİRAŞİDİN DEVRİ

Halife unvanı ile müslümanların ilk Emîri Ebubekir oldu. Ondan sora sıra ile Ömer, Osman ve Ali hilâfet makamına geçtiler. Bunların emîrlikleri bir nevi intihapla oldu. Bunlardan hiçbiri, devleti irsen elinde tutan sülâleler teşkil etmemişlerdir. Bu dört zat, Hulefairaşidin unvanı ile maruftur.

[[s. 119]]
EBUBEKİR (632—634)
Muhammet ölür ölmez bütün Arabistanda Araplar isyan ettiler. Yahudilik ve hıristiyanlık baş kaldırdı. Münafıklar kendilerini meydana vurdular. Mekkede ahalinin çoğu islâmiyeti ret ve inkâr etmek istedi. Hiç kimse Ebubekire vergi vermek istemedi.

Ebubekir, bütün bu isyanları ve kıyamları bastırdı. Arabistanı tekrar islâm hakimiyetine aldı. Halit bin Velit bu mücadelelerde asileri dehşetli bir surette ezerek temayüz etti. Kendine, Allahın Kılıcı (Seyfullah) unvanı verildi.

Ebubekir, Arap Yarımadasında hakimiyetini tesis ettikten sora Bizans ve İran Devletlerine karşı seferler açtı.

Muhammedin son günlerinde hazırlanan Suriye sefer kuvvetini Üsamenin kumandasında Suriye hudutlarına sevketti. Bu kuvvet 3000 kişi ile 1000 beygirden ibaretti. Üsame, Suriye hudutlarında bazı muvaffakıyetli muharebeler yaptı. Birçok ganimetle Medineye döndü.

Ebubekir, bir sene sora iki ordu teşkil etti. Bunlardan birini Halit bin Velit kumandasında Iraka, İran Devleti aleyhine; diğerini Ebuubeyde bin Cerrah kumandasında Suriyeye gönderdi. İranda Sasaniler hüküm sürüyordu. Suriyeye hâkim olan Bizans İmparatoru Herakliyüs idi. Halit, Basra civarında vukua gelen bir muharebede (633) Sasanileri mağlûp ettikten sora müslümanlar Irakta yerleştiler.

Halit, Irakta muvaffak olduktan sora Ebuubeyde bin Cerrah ordusuna yardım etmek üzere Suriyeye döndü.

Herakliyüs kuvvetleri Şeria ırmağına dökülen Yermük çayı civarında vukubulan muharebede (634) büyük inhizama uğratıldı.

Bu muvaffakıyetten sora Gassaniler kâmilen müslüman oldular.

Ebubekir, bu sıralarda öldü. Hilâfeti, iki seneden biraz fazla sürdü.

KURANIN İLK TOPLANMASI
Kuran ayetlerini bir cilt halinde toplıyarak Kuran denilen kitabı ilk vücuda getiren Ebubekirdir. Kullanılan yazının esası Summer Çivi yazısından alınmış hususî bir alfabe idi. Bu alfabe soraları muhtelif yerlerde yapılan şekillere göre muhtelif isimler almıştır.

[[s. 120]]
ÖMER (634-644)
Ömer, Ebubekirin Suriye ve Mezopotamyada başladığı istilâları devam ettirdi. Suriye Ordusu Kumandanı Ebuubeyde Şam, Humus, Balebek, Halep ve Antakyayı zaptettikten sora Kudüsü muhasara etti. Kudüs Patriki "Sofranyüs" bizzat Ömerin kendisile müzakere etmek şartile şehrin teslim olunacağını bildirdi. Ömer, Medineden Kudüs pişgâhına geldi. Kan dökmeden şehre girdi (638), Hıristiyanları dinlerinde serbest bıraktı. Kiliselerine tecavüz etmedi. Süleyman mabedinin yerinde kendi adını verdiği camiyi yaptırdı (Camii Ömer: Renkli Res. 2). Ondan sora tekrar Medineye döndü.

İRAN SEFERİ
İranın Sasanî Hükümdarı Yezdicert Arapları Mezopotamyadan çıkarmak üzere oraya bir ordu gönderdi. Arap Ordusu kumandanı Saad İbni Ebivakkas İran ordusu ile Kadisiye (Bugünkü Kûfenin garbinde) civarında karşılaştı. Verilen muharebede İranlılar mağlûp oldu (635).

Araplar, Irakı kâmilen istilâ ederek İran içerilerine girmeğe başladılar. Yezdicert son mukavemetini Nihavent şehrinde göstermek istedi. Verilen muharebede (642) İranlıların inhizamı büyük oldu.

Yezdicert Türkler nezdine kaçtı. Ve Mervde onlara iltica etti. Bu suretle İranda Sasanî Devletine nihayet verilmiş ve Araplar Türkeline kadar şarkta ilerlemiş oldular.

Araplar, şimalde Kafkaslara doğru da ilerlediler. Fakat bu istikamette Türklerden Hazarların mukavemeti karşısında durmıya mecbur oldular.

MISIRIN ZAPTI
Ömer, Amr İbnülası 4000 kişi ile Mısırın zaptına memur etti. Mısır, Roma Şark İmparatorluğunun bir eyaleti idi. Hiç mukavemet görülmeden Mısıra girildi. Bizans askerlerile yerli ahali tarafından işgal olunan Menfis şehrini kuşattılar. Yerli ahaliyi dinlerinde serbest bırakmak ve yalnız vergi almak vaitleri ile kazanarak şehri aldılar. Amir, Fustat adlı yeni bir şehir kurdu ve hükûmet merkezi yaptı. Ondan sora sahilde İskenderiyeyi zaptettiler. Bu suretle bütün Mısır fethedilmiş oldu (641).

Bundan sora Amr İbnülas, Bingaziye kadar Afrika Şimalindeki Berberler ülkesini istilâ etti. Fakat, Berberlere hâkim olmak, İranın Sasanilerini Suriye ve Mısırın Rumlarını mağ

[[s. 121]]
lûp etmek kadar kolay olmadı. Çünkü, Berberler cesur ve muhariptiler. Arapları çok uğraştırdılar.

Arap kumandanları Suriye, Irak, Mısır ve İran kıt'alarında büyük zaferlerle Arap ismini ve hükmünü yerleştirirken Halife Ömer Medinede sade bir hayat yaşıyordu. Esir bir İran kumandanı Medineye getirildiği zaman Ömeri mesçidin merdivenlerinde uyurken görmüştü.

Ömerin hilâfeti on sene sürdü. Vergisinin azaltılmasını istiyen İranlı bir hıristiyan köle tarafından hançerle vuruldu. Aldığı yaradan öldü.

OSMAN (644-656)
Ömer, son nefeslerinde hilâfet meselesinin hallini intihap ettiği altı kişilik bir heyete bıraktı. Bu heyet, Emevî ailesinden Muhammedin damadı Osmanı halife intihap etti. Emeviler, nüfusça en kuvvetli bir kabile idi. Fakat Mekkenin fethinden sora müslüman oldukları için Ebubekir bunların müslümanlığını zayıf görürdü. Onları mühim memuriyetlerden uzak bulundururdu. Emevilerden olan Osmanın Halife olması, Emevilerin iktidar mevkiine gelmesi demekti. Filhakika 80 yaşında bir ihtiyar olan halim, selim Osman bütün valilikleri ve ordu kumandanlıklarını, rütbe ve mansıpları meziyet aramaksızın hep mensuplarına verdi. Bu hal Emevilerle Kureyşlilerin diğer bir kolu olan Haşimiler arasında islâmiyetten evel mevcut olan derin adavetin uyanmasına sebep oldu.

Osman devrinde islâm hududu Afrika cihetinde Trabulusgarba kadar dayandı (647). Kafkaslar cihetinde hudut, Aras ırmağında idi. Şarkta da Horasan Türklerinin öncü kuvvetlerile karşılaşılmış ve Ceyhun boylarına dayanılmıştı (Harita. 22). Artık, arap-türk mücadelesi başlamış oluyordu. İrana gelince O, on, on beş yıl içinde tamamen islâmlaştı.

DAHİLÎ İSYANLAR
Emevilerle Haşimiler arasında yeniden başgösteren eski düşmanlıktan yukarda bahsetmiştik. Bu düşmanlık dahilî bir isyanın için için kaynamasına sebep oldu. Her tarafta halk, Emevi valiler ve kumandanların zulmünden Halife Osmana şikâyetlere başladılar. Osman bu şikâyetler üzerine hiçbir tedbir almıyordu. Nihayet yapılan haksızlıklardan şikâyet etmek üzere Mısır, Kûfe ve Basra taraflarından ve daha birçok yerlerden halk namına toplanan

[[s. 122]]
birtakım heyetler Medineye geldiler. Medine şehrinde büyük bir galeyan oldu. Osmanın evi sarıldı, nihayet evin içine girdiler. Osmanın üzerine atılarak, onu hançerle öldürdüler.

Ebubekirin ilk defa olarak Kuran ayetlerini topladığını biliyoruz. Kuranın bize vâsıl olan şekilde tertip ve tanzimini Osman yaptı.

ALİ (656 - 661)
Alinin zamanı dahilî ihtilâflarla geçti. O sırada Emevilerden Suriye Valisi bulunan Muaviye, Alinin hilâfetini tanımadı. Bilâkis onu Osmanı katlettirmekle itham etti. Bundan başka, Muhammedin ilk arkadaşlarından Zübeyir Kûfelilerden ve Talha Basralılardan mürekkep birer siyasî fırka teşkil etmişlerdi. Bunlar da hilâfet davasında idiler. Peygamberin zevcelerinden Ayşe, Muhammedin sağlığında Alinin, kendi iffeti aleyhinde şüphe ettiğini öğrenmiş olduğundan onun müthiş düşmanı idi. Ayşe onu bir türlü affetmiyordu. Bu karışıklıktan istifade ederek Alinin aleyhinde çalışıyordu. Ayşe, taraftarlarını toplıyarak Talha ile birleşmek üzere Basraya gitti. Basrada, Ayşenin etrafında muhalefet kuvvetleri gittikçe büyüyordu; bunlar, Zübeyir kuvvetleri de dahil olduğu halde Kûfe civarında toplandılar. Ali, büyük bir kuvvet topladı ve düşmanları üzerine yürüdü. Aralarında vukua gelen muharebede Zübeyir ve Talha öldürüldü. Ayşe esir edildi ve bunların taraftarları mağlûp ve tamamen perişan oldu. Ayşe, deve üstünde bizzat muharebeye iştirak etmişti. Muharebenin en kanlı safhası onun devesi etrafında cereyan etti. Bu sebeple bu muharebeye Cemel yani Deve vak'ası adı verildi.

Ali, devlet merkezini Medinden Kûfeye getirmiştir.

SİFFİN MUHAREBESİ
Alinin Kûfe civarındaki muvaffakıyetine rağmen Şam Valisi Muaviye, birçok paralar sarfederek bütün Emevileri etrafında topladı ve Ali aleyhinde şiddetli propagandaya başlıyarak hilâfet iddiasına kalkıştı. Mısır fatihi Amr İbnülası da elde etti. Nihayet iki tarafın orduları Fıratın sağ sahilinde Raka yakınlarında Sıffin ovasında karşılaştı (657). Şiddetli bir muharebe başladı ve günlerce devam etti. Ali muzaffer olmak üzere idi. Amr İbnülas, firara kalkışmış olan Muaviyeyi tuttu ve Alinin kuvvetlerine karşı bir hileye müracaat etti. Bu hile, askerlere

[[s. 123]]
mızraklarının ucuna Kuran nüshaları asarak ihtilâfın halli için Kuranın hakem olmasını teklif etmek oldu.

Ali, mızrakların ucunda Kuranı görünce muharebeyi durdurdu. İki taraf ihtilâfı halletmek için birer hakem tayin ettiler. Muaviyenin hakemi Amr İbnülas oldu. Ali de gayet sâf ve ihtiyar bir adam olan Ebumusel Eş'arinin kendi hakemi olmasına muvafakat etti. İki hakem arasında uzun müzakere oldu. Amr İbnülas Ebumusel Eş'ariyi şu karara ikna etti.

Hem Aliyi hem Muaviyeyi haletmek, islâmları yeniden bir halife intihap etmekte serbest bırakmak.

Bu kararlarını ordular muvacehesinde alenen söyliyeceklerdi; ve evvelâ Ebumusel Eş'ari, ondan sora Amr İbnülas söyliyecekti.

Ebumusel Eş'ari alenen Aliyi halettiğini söyledi. Fakat Amr İbnülas, bilâkis Muaviyeyi Halife intihap ettim, dedi.

Amr İbnülas, Alinin vekilini aldatmış, hilekârlık etmişti. Bu hile büyük bir velveleyi mucip oldu. Alinin taraftarları bu kararı kabul etmedi. Nihayet Muaviye Şamda halifeliğini yaparken, Ali de Kûfede Halife sıfatını taşıyordu.

HARİCİLER VE ALİNİN ÖLDÜRÜLMESİ
Sıffin muharebesinde hakeme müracaat teklifi karşısında Alinin taraftarlarından çoğu buna razı olmamıştı. Galibiyetin kendilerinde olduğunu, hakeme müracaatin lüzumsuz bulunduğunu ileri sürmüşlerdi. Hakem oyununun neticesinden müteessir olan bu zümre, Aliye gücendi. Bunlar, ne Muaviyenin ve ne de Alinin hilâfetlerini tanımadılar. Bunlara tarihte Aliden hariç kalmış olmaları itibarile "Hariciler" denir. Aliye sadık kalanlara da "Şiiler" denirdi. Bu suretle ilk din ve mezhep ihtilâfları başlamış oldu.

Ali, Haricileri yatıştırmak istedi. Muvaffak olamadı. Nihayet onlarla muharebe etmeğe mecbur oldu; ve onları mağlûp etti. Bundan sora Hariciler ayni zamanda ve ayni günde Aliyi, Muaviyeyi ve Amr İbnülası öldürmeğe karar verdiler. İçlerinden üç kişiyi memur ettiler. Şama giden haricî, Muaviyeyi ancak yaralıyabildi. Amr İbnülas hasta olduğundan evinden çıkmamış ve kurtulmuştur. Ali, Kûfede camide namaz kılarken vahim surette yaralandı ve öldü (661).

[[s. 124]]
ARAPLARIN İRAN, ŞARKÎ ROMA, TÜRK MEDENİYETLERİ İLE TEMASLARININ İLK DEVRELERİ
Araplar, Hülefairaşidin devrinde türk, iran ve bizans medeniyetleri ile temas ettikleri halde bu medeniyetlerden pek az istifade etmişlerdir. Bunun sebebi şu idi: O devirde Araplar (İslâmiyet kendinden evel teessüs eden herşeyi iptal etmiştir. Kurandan başka şey okumak caiz değildir,) akidesinde idiler. İşte bu itikat saikasile İranı, Suriyeyi, Mısırı ve soradan Türkellerini istilâ ettikleri zaman dinî asar ve abidelerile birlikte türk, fars ve yunan lisanları ile yazılan eserleri yakmak ve tahrip etmekte bir beis görmemişlerdir.

SİYASÎ VE İÇTİMAÎ TEŞKİLÂT
Muhammet zamanında pek sade olan devlet teşkilâtı dört halife devrinde ihtiyaç nispetinde genişletilmiş, yeni yeni müesseseler vücuda getirmeğe zaruret duyulmuştur. Muhammedin vefatından 29 yıl sora, hilâfet Emevilere geçtiği esnalarda devlet teşkilâtı şu tarzda idi: 1 — Devlet reisi olan halife, Arapların ruhanî ve cismanî reisi idi. Halifelik alâmetleri Muhammedin hırkası, mühür, hutpe idi. 2 — Vilâyetleri idare eden valiler vardı. Bunlar ayni zamanda imamlık vazifesini de görürlerdi. 3 — Davalara bakan kadılar: Ömer zamanına kadar halkın davalarını halife görürdü. Fakat memleket büyüyünce buna imkân kalmadı. İlk kadıyı Ömer tayin etti 4 — Devlet hazinesi: Osman zamanına kadar araplarda para nadirdi. Hazine yoktu. Paranın ehemmiyetini anlıyan ve para toplıyan Emeviler olmuştur. 5 — Ordu ve donanma: istilâ ordularının mühim kısmı arap ırkından gayrı ırktan müslüman olan kavimlerdi. Orduda kılıç, kargı, yay, ok ve muhasaralarda mancınık, koçbaşı ve müteharrik kuleler kullanılırdı. Araplar müslümanlıktan evel denizden ürkerlerdi; ilk deniz seferi Ömer zamanında yapıldı. Osman zamanında da Kıbrıs adası haraca bağlandı.

Bu devirde halifeler ve onlar tarafından tayin edilen kadılar, Kurana göre hükmederlerdi. Kuranı anlamakta, bir güçlüğe uğradıkları zaman, Peygamberin sözlerini ve işlerini örnek tutarlardı. Dört halife devrinde kabile sistemine dayanan içtimaî hayat yerine, arap ittihadı şekli teessüs etmeğe başladı. Muhtelif siyasî ve mezhebî hadiselerde hizmet derecelerine göre birtakım imtiyazlı sınıflar türedi. Ömer

[[s. 125]]
devrinde defterhane tesis edildiği zaman bu sınıflara göre müslümanlara maaşlar bağlandı. Bu devirde muharebelerde esir edilenlerden ayrı bir köle sınıfı meydana çıktı.

E. EMEVİ SALTANATI

Sıffin muharebesinden sora Şama çekilen Muaviye, filen halifeliğe başlamıştı. Fakat, Irak ahalisi, onu tanımıyarak Aliye tâbi kalmışlardı. Ali öldürüldükten sora da, Iraklılar Alinin oğullarından Hasana biat ettiler. Hasan, Muaviye ile başa çıkamıyacağını anladığından, onunla bazı şartlarla anlaşarak, halifelikten vazgeçmeyi tercih etti. O şartlar, şunlardı:

Kûfe hazinesindeki paralarla İrandan alınan verginin kendisine bırakılması; Muaviyenin kendisine bir veliaht tayin etmemesi ve ondan sora halife intihabının umumun reyine konulması.

Muaviye bu şartları kabul eder göründü. Bunun üzerine Hasan hukukan halifelikten vazgeçerek Medineye çekildi. Fakat, Muaviye Hasanın peşini bırakmadı. Onu kendi karısı vasıtasile zehirleterek ortadan kaldırdı. Bununla da iktifa etmiyerek ahaliyi Ali sülâlesinden ve umumiyetle Haşimilerden nefret ettirmek için her türlü hile ve tedbire müracaat etti. Taraftarlarını çoğalttı; Emevileri kuvvetlendirdi: oğlu Yezidi veliaht yaptı. Bu suretle, Muaviye, mensup olduğu Emevilere nispetle kendi sülâlesine verasetle intikal eder bir saltanat kurdu. Emevî saltanatı bir asır kadar sürdü (660 - 750).

MUAVİYE ZAMANI (660 - 680)
Muaviye daha Suriyede vali iken iki defa Kıbrısa donanma göndermişti. Halifeliği zamanında da, Rodos ve Girit adaları sahillerini vurdurdu. Muaviye donanması, Ege Denizinden İstanbul üzerine yürüdü. Araplar Bizans kalesini denizden ve karadan kuşattılar. Fakat muvaffak olunamadı. Haliçte adına nispetle cami yapılmış olan Eyyup (Ebueyyubülensari - Halit) bu muhasara esnasında şehit olmuştur.

Muaviye 20 sene kadar hükûmet sürdükten sora öldü. Yerine oğlu Yezit Şamda halifeliğini ilân etti.

[[s. 126]]
YEZİT ZAMANI HÜSEYİN (680 - 683)
Yezidin halifeliği, Iraklılar ve Hicazlılar tarafından tasdik olunmak istenmedi. Kûfeliler Medinede bulunan Alininin diğer oğlu Hüseyini, kendisine biat etmek üzere, Kûfeye davet ettiler. Hüseyin ailesi efradı ve taraftarları ile Iraka hareket etti. Bundan haberdar olan Yezit, Kûfe valisini değiştirerek yerine emniyet ettiği yakınlarından Ubeydullahı tayin etti ve onunla beraber Iraka mühim bir kuvvet gönderdi, Ubeydullah kuvvetleri Fırat sahillerinde Kerbela civarında Hüseyine tesadüf etti ve onu derhal kuşattılar. Hüseyin hilâfet hukukundan vazgeçtiğini bildirerek serbestçe Medineye dönmesine müsaade ricasında bulundu. Fakat Yezidin askerleri, Hüseyinin şartsız ve kayıtsız teslim olmasını istediler. Hüseyin bunu kabul etmedi; maiyetile beraber bütün bir gün mukavemet gösterdi; akşam üzeri yorgun bir halde su içmek için Fırat kenarına ilerlediği sırada üzerine hücum edilerek öldürüldü (10 Muharrem). Kerbela vak'ası islâm âleminde hâlâ devam etmekte olan büyük bir tefrikaya sebep oldu. 10 muharrem günü Alinin taraftarları için matem günü ittihaz edildi.

Hüseyin öldürüldükten sora Yezidin ve Emevi saltanatının mühim düşmanı Abdullah ibni Zübeyir oldu. Hicaz ahalisi umumiyetle bu adama biat etti. Yezit bu isyanı bastırmak için Hicaza asker gönderdi; Mekkeyi muhasara altına aldı; fakat muvaffak olamadı.

Yezit, bir taraftan da Ukbe ibni Nafii Afrikada fütuhata memur etmişti. Bu adam, Büyük Atlas Denizi sahillerine kadar ilerledi; fakat sora Berberler bu yerlerin çoğunu gerialdılar.

Yezit, ne Berberlere ve ne de Hicaza karşı muvaffak olamadan üç senelik saltanattan sora öldü.

Yezidin yerine oğlu Muaviye II. halife oldu. Bu zat üç ay sora kendiliğinden halifeliği terketti, yerine, Osmanın Kâtibi Mervan geçti.

MERVAN ZAMANI (683-685)
Bu sırada Abdullah ibni Zübeyir Hicaza tamamen hâkim bulunuyordu. Yemen, Irak ve Mısır da onun hilâfetini tanımıştı. İhtiyar Mervan iktidar mevkiine geldiği zaman Muaviye taraftarlarını da kazanmak için Yezidin küçük oğlunu veliaht ilân

[[s. 127]]
etmiş, Yezidin bu oğlunun anası ile de evlenmişti. Mervan Mısırda ve Suriye hudutlarında Abdullah ibni Zübeyirin tarafını tutan kuvvetlerle muvaffakıyetli muharebeler yaptı; fakat kat'î netice alacağı sırada Yezitten olan oğlunun veliahtlıktan ıskat edilmiş olmasından müteessir olan karısı tarafından yatağında boğuldu. Yerine oğlu Abdülmelik geçti.

ABDÜLMELİK ZAMANI (685-705)
Abdülmelik halife olduğu zaman yalnız Mısır ve Suriye halkı tarafından tanınmıştı; Hicaz Abdullah ibni Zübeyrin, Irakta Hüseyinin kan davasını güden Muhtarı Sakafinin idaresi altında bulunuyordu. Biribirine rakip olan bu iki adam Emevileri yıkmak için çalışıyorlardı. Bunlardan Abdullah, Muhtar aleyhine bir ordu göndermiş ve Kûfede Muhtarı muhasara etmişti. Muhtar, muhasarayı yarıp dışarı çıkmak istediği sırada telef oldu. Bu sayede Abdülmelikin karşısında yalnız Abdullah ibni Zübeyir kalmış bulunuyordu. Abdülmelik buna karşı bir ordu teşkil etti; bu orduya Zalim Haccaç diye meşhur olan bir adamı kumandan yaptı. Haccaç, Hicaza gitti; Mekkeyi muhasara etti; muhasara aylarca sürdü; Mekke ahalisi aç kaldı. Abdullah askerlerinden çoğu Haccaç tarafına kaçtı. Nihayet Haccaç Mekkeye hücum etti ve girdi. Bu esnada Kâbeye iltica eden Abdullah ibni Zübeyir kılıçla yaralandı; başı kesildi ve Abdülmelike gönderildi.

Bu muvaffakıyetten sora, artık Abdülmelik Emevi İmparatorluğuna tamamile sahip oldu. Mekke ve Medinenin siyasî hiçbir ehemmiyeti kalmadı. Bundan sora İslâm tarihinin siyasî ve medenî hayatı Arap Yarımadasının haricinde cereyan etti. Haccacın Horasan ve Seistana gönderdiği kumandanlar Türkellerinde birçok fütuhatta bulundular; garpta Kilikya mıntakasına sokulan Bizanslılar tenkil edildi. Afrikada Berberiler kıralıçası Elkâhine mağlûp edilerek Kayruvan istirdat, Kartaca tahrip edildi. Hudut Fasa kadar dayandı; Sicilya ve Sardinya adalarına akınlar yapıldı.

Abdülmelik, mühim bir sima oldu. Onun zamanına kadar zaptolunan memleketlerde resmî lisan yerli halkın lisanı idi. Bu sebepten idare de, yerli halk elinde idi. Abdülmelik, arapçayı bütün İslâm İmparatorluğunda zorla resmî dil yaptı. Gitgide muhtelif memleketlerin yerli ahalisinden bir kısmı ana

[[s. 128]]
dillerini unutarak araplaştılar; bir kısmı da dillerine birçok arapça kelimeler karıştırdılar.

Abdülmelik zamanına kadar Arapların kullandıkları altın ve gümüş paralar Bizans ve İran paraları idi; bir tarafı arapça, bir tarafı rumca para da bastırmışlardı. Üzerinde sırf arapça yazılı parayı ilk defa Abdülmelik bastırdı.

Abdülmelik, siyasî hayatında gayet maddî düşünürdü: din ve ahlâk hükümlerile kendini mukayyet tutmazdı.

Abdülmelik Haccacın muavenetinden çok istifade etti. Şarkta başlıyan Türk akınlarını Haccacın zalimane ve katilâne tedbirlerile durdurmıya çalıştı. Fakat muvaffak olamadı. Nihayet 20 senelik hilâfetten sora öldü.

ABDÜLMELİĞİN HALEFLERİ
Abdülmelikten sora Emevi Saltanatının sukutuna kadar geçen 45 yıl içinde (705-750) Emevi Sülâlesinden 9 halife geldi. Gerek bunlar, gerek bunlardan evel gelen Emevi halifelerinden hemen hiçbiri islâmlığa karşı hürmet bilmezlerdi. Bunlar islâmlığı tahtlarını muhafaza edebilmek için ellerinde bir vasıta olarak kullanmışlardır. İçlerinde cemaate namaz kıldırmak üzere Muhammedin hırkasını cariyelere giydirerek camiye gönderenler ve Kuranla alay edenler eksik değildi. Böyle olmakla beraber Abdülmeliğin ilk halefleri zamanı, kazanılan zaferlerle tarihte parlak bir devir olmuştur.

Abdülmelikten sora yerine geçen oğlu Velit I. (705-715) zekâsız, irfansız bir adamdı. Fakat babası kendisine, rakipsiz bir taht, kuvvetli bir ordu, zengin bir hazine, kıymetli ve cebbar, devlet adamları bırakmış, ölürken, başta Haccaç olmak üzere, bu adamları vazifelerinden ayırmamasını ehemmiyetle vasiyet etmişti.

Velit babasının bu vasiyetini tuttu. Haccaç ve emsali ümera aleyhinde vukubulan şikâyet ve tezvirlere kulak asmadı. Büyük İmparatorluğu bu demir pençelerle tutabildi. Zamanında, Emevilerden hiçbirine nasip olmıyan büyük zaferler kazanıldı.

Horasan Valisi Kuteybe bin Müslim Türklerle giriştiği kanlı mücadelelere daha büyük bir şiddetle devam etti. Bir taraftan Seyhun boylarına, diğer taraflardan Sint kıyılarına, Efganistan içerlerine, Kâşgar hudutlarına kadar akınlar yaptı.

[[s. [99r]]]
O < en H ^ M '2
â ° m «» PQ 8
O O W S H S cn a

[[s. 129]]
Fakat bütün bu kanlı maceralara rağmen Türkellerini kat'î surette arap hakimiyeti altına alamadı.

Cezair ve Fas kıt'alarında Emevi hakimiyeti kat'î surette yerleşti. Buradan İberik Yarımadasına geçen ordular, İspanyayı fethettiler.

Bizans idaresinde bulunan, Anadoluya gönderilen bir ordu, Ankara civarına kadar yürüdü; buradan Amasya, Trabzon ve Üsküdara kadar giden akıncı kolları, geçtikleri yerleri talan ederek döndüler; Anadoluda yerleşilemedi.

Velitten sora halife olan kardeşi Süleyman (715-717) devrinde Bizans üzerine karadan ve denizden kuvvetler sevkolundu ve Bizans muhasara edildi. Bu defa da muvaffak olunamadı. Bundan sora halife olan Ömerin (717-720) pek az süren hilâfetini takip eden Yezit II. nin (720-724) halifeliği zamanında, Hazar Devleti orduları Kafkasların cenubuna geçerek Azerbaycanı istilâ ettiler (723). Bu halife zamanında Emeviler aleyhine her tarafta gizli faaliyet başladı. Haşimiler, biri Ali taraftarları, diğeri Muhammedin amcası Abbas sülâlesi taraftarları olmak üzere iki koldan çalışmıya ve propagandalarını genişletmiye ve Iraka, İrana, Horasana adamlar göndererek bir ihtilâl hazırlamıya başladılar. Her tarafta anarşi emareleri görülüyordu.

Hişam (724-743) böyle bir zamanda halife oldu. Şark hudutlarında Türklerin şiddetli darbeleri Arapları mağlûbiyetten mağlûbiyete uğratıyordu. Bu hudutlardaki türk - arap mücadelesi Hişamın bütün halifeliği zamanında devam etti. Kafkaslardan Azerbaycana inen Hazar orduları da Musula kadar geldiler. Arap kuvvetlerini tarumar ettiler.

Hişam, Hazar Türkleri çekildikten sora Anadoluya bir ordu gönderdi. Bu orduya iştirak eden Antakyalı meşhur Battalgazi muharebelerin birinde öldü, Seyitgazi kasabasında gömüldü.

Hişam bu Anadolu seferini dahildeki propagandacıları durdurmak için yapıyordu. Netice aksi oldu. Hariciler şimalî Afrikaya kadar yayılarak orada büyük ihtilâl çıkardılar. Bu ihtilâl Endülüse de sirayet etti. Çok kanlar döküldü. Irakta da birçok isyanlar oldu. Hişamdan sora halife olan Velit II. (743-744) zamanında, yeni ihtilâller, isyanlar her tarafı kan ve ateş içinde bıraktı. Velit I. in oğlu Yezit III.

[[s. 130]]
Velit II. yi öldürttü ve onun yerine halife oldu. Fakat kendisi de altı ay sora öldü. Bunun yerine geçen, kardeşi İbrahimi ordu kumandanlığında bulunan Mervan II. tanımadı, mağlûp etti. Şam tahtına kendi oturdu (744-750).

Şiiler, Hariciler, Emevi saltanatını yıkmıya uğraşırken, Emeviler de bu suretle biribirlerile, boğazlaşıyorlardı. Son Emevi hükümdarı olan Mervan II. ihtilâlleri bastırmak için altı sene çalıştı. Herkesi yıldırmak maksadile birçok vahşetlerde bulundu. Fakat Emevi saltanatını yıkmak için hazırlanan büyük ihtilâle mâni olamadı.

EMEVİLER DEVRİNDE ŞİMALÎ AFRİKADA MÜŞKÜLLERİN YENİLMESİ İSPANYANIN FETHİ
Halife Osman, zamanında Mısırın idaresine memur bulunan Abdullah ibini Saad Şimalî Afrikayı zaptetmek üzere mühim bir islâm kuvvetile garba hareket etmişti (647). Berkada bulunan Ukbe bin Nafi de bir kısım müslümanlarla bu kuvvete iltihak etti. O tarihte Şarkî Roma İmparatorluğu idaresinde bulunan Şimalî Afrikada Trabulusgarptan Septe boğazında Tanca şehrine kadar olan mıntakanın filen hâkimi Çerçiz namında bir berber idi. Bunun emrinde çoğu süvari olmak üzere 100,000 den fazla asker vardı.

Abdullah ibni Saadın kumandasındaki islâm ordusu Trabulus civarında Çerçiz kuvvetlerile karşılaştı; 40 gün kadar devam eden birçok müsademelerle müslüman ordusu zayıf düştü ve durmıya mecbur oldu. Ancak geriden gelen mühim imdat kuvvetleri sayesinde kat'î muharebeyi kazandılar; Çerçizi harpte öldürdüler. Merkezi hükûmeti olan Subeytile ile Afrikiyeyi zaptettiler [1]. Bundan sora Afrikiyenin idaresi Ukbe bin Nafia verildi ve Abdullah bin Saad Mısırı idare etmek üzere oraya döndü.

Emevi saltanatı devrinde, Muaviye ve Yezit zamanlarında, Afrikiye valiliği gene Ukbe bin Nafia verildi. Ukbe bin nafi bu devirde Tunusa kadar istilâsını yürüttü ve orada Afrikiyenin hükûmet merkezi olmak üzere Kayruvan şehrini bina ettirdi (670). Ondan sora, Atlas dağları cenubundan garba yürüdü. Sus ırmağı boyunca kadîm Sus Hükûmeti memleketine girildi; ondan sora Kanarya adaları karşısında büyük

[1] Araplar, Bingazi ve Trabulusgarp mıntakasına Afrikiye, Tunus, Cezayir ve Fas kıt'alarına da Mağribiaksa diyorlardı.

[[s. 131]]
Atlas Denizi sahillerine varıldı; o asra göre bu sahiller karaların sonu addolunuyordu. Bunun için Ukbe bin Nafi altında bulunan atı veya bir rivayete göre deveyi denize sürdü ve şöyle dedi: "Yarap görüyorsun ki bu büyük derya yürümiye mâni olmasaydı büyük ismini daha ileriye götürürdüm."

Ukbe bin Nafi bu muvaffakıyetli hareketile Şarkî Romalıların elinde bulunan bütün Mağribiaksayı (Moritanya ülkesini) istilâ etmiş oldu.

Ukbe bin Nafiin bu muvaffakıyetleri, kendi tarafına celbeylediği Afrikiye ve Mağrip havalisindeki gayet cesur ve cenkçi Berber-Hazar kabilelerinin ve bilhassa bunlardan Tavariklerin yardımile olmuştu. Umumî olarak Berber denilen bu kabileler kendi ırklarını pek büyük tutarlardı. Kendi kendilerine âdemoğullarının en şereflisi gözü ile bakarlardı. Dilleri o zamanın mükemmel dili idi. Kendilerine mahsus rakamları, alfabeleri ve mütekâmil bir edebiyatları vardı. Berberler peygamberin adı Muhammedi tıpkı Türkler gibi "Mehmet" diye telâffuz ederlerdi. Natürist olan bu kahraman kavimler, islâmiyeti kolaylıkla kabul ve hazmedemediklerinden çok geçmedi, isyan ettiler. Ukbe bin Nafii ric'ate ve müstahkem olan Kayruvan şehrine sığınmağa mecbur eylediler. Orada mukavemete çalışan Ukbe bin Nafii ve askerlerinin çoğunu öldürdüler, sağ kalanlarını da esir ederek Kayruvan şehrini zaptettiler. Ve Berkaya kadar olan havaliye yeniden hâkim oldular. Bu mücadele esnasında Berberlerin başında Kâmramoğlu Kuseyle adlı bir reis bulunuyordu.

Emevi halifelerinden Abdülmelik zamanında Musa bin Nasir Mısıra vali tayin olundu; ve bütün Afrikiyeyi Mağribin nihayetlerine kadar zaptetmek vazifesini aldı.

Musa bin Nasir, Berberleri tekrar yavaş yavaş elde ederek ve aralarına müslümanlığı sokarak yine onların yardımile ve onlardan topladığı askerlerle Ukbe bin Nafiin gitmiş olduğu sahile kadar bütün Şimalî Afrikayı yeniden elde etti ve bizzat Tanca şehrine kadar gitti. Orada iken İspanyayı fethe karar vererek hazırlığa başladı.

İSPANYANIN FETHİ
İspanya kıt'ası, Avrupanın garbı cenubisinde büyük bir yarımadadır. Avrupadan, Pirene dağlarile ve Afrikadan Septe boğazile ayrılır; şar

[[s. 132]]
kı Akdenizle, garbı ve garbışimalisi Büyük Atlas Denizile çevrilir.

Otokton ahalisi hakkında henüz ilmî malûmat kat'î değildir. Fakat, bu kıt'a muhtelif zamanlarda Hazar Denizi sahillerinden gelen ve yarımadaya kendi isimlerini veren İberlerin; İtalyayı, Fransayı işgal etmiş olan ve bugün dahi Korsika adasında ve Jeneve garbındaki Alp dağlarında tipleri görülmekte olan Ortaasyadan gelmiş Ligürlerin; Fransaya ismini vermiş olan Ortaasya kavimlerinden Keltlerin ve Ural dağlarından gelen Alan-Türklerile onların refakatinde bulunan Süev ve Vandalların biribiri ardınca istilâlarına uğramıştır. Ayni menşeden gelmiş olan bu kavimler biribiri üzerine yığılmış ve Otokton ahali de dahil olduğu halde biribirlerile karışmışlardır.

Alan-Türkleri kendi ırkından olan Süevleri, yarımadanın şimaligarbisindeki dağlık mıntakaya yerleştirdiler. Vandallar Septe boğazı havalisinde yerleşmişlerdi. Yarımadanın hepsinde ise hâkim unsur, Alan-Türkleri olmuştu.

Finikeliler de İspanyanın Akdeniz ve Atlas Denizi cenup sahillerine gelmişler ve birtakım şehirler bina ederek oralarda yerleşmişlerdi. (M. E. 1000 tarihinden mukaddem). Bu şehirlerden (Guvadilkıvir) ırmağı üzerinde İşbiliye (Seville) ve Kurtube (Cordaue) şehirleri bilhassa zikrolunabilir [1].

İyonyalılardan Foçalılar da İspanya sahillerinde birtakım şehirler yapmışlardır. Kartacalıların İspanyayı zaptettikleri ve oradan İtalyaya geçtikleri malûmdur. Ondan sora İspanyaya Romalılar hâkim oldu.

Ortaasyadan yeni gelen istilâ cereyanlarile Avrupada vukua geldiğini bildiğimiz muhaceretler yüzünden Garbî Roma İmparatorluğu yıkılırken, İspanya dahi yeni gelen insan kütleleri tarafından istilâya uğradı. Bu istilâyı yapan Got (Kot) kabilesi idi.

Gotlar, İspanyada yerleşerek, bir devlet kurdular. Bu devlet, İspanyanın müslümanlar tarafından zaptına kadar üç buçuk asır (472-710) yaşamıştır. Devletin son Kıralı Tuleytute (Tolede) de oturan Rodrikti.

[1] İber Yarımadasına İspanya adını verenlerin Fenikeliler olduğunu söyliyenler vardır.)

[[s. 133]]
İSPANYANIN FETHİ
Gotlar, zamanla cengâverlik hassalarını kaybettiler. Tenperver oldular. Ahlâkları bozuldu. Hükümdarlık makamına geçenler halka zulme başladılar; fena idareden ve zulümden usanan halk, yer yer isyan hazırlığına başladı; Rodrik, dahi bir inkılâp neticesinde iktidar makamına gelmişti; fakat o da az zamanda selefi gibi harekete başladığından İşbiliye şehrinin büyük papazı ve sair müşteki ve muhalifler birleşerek İspanyanın cenup cihetlerinde alenî bir isyan hazırlığına giriştiler. İşte Musa bin Nasir İspanyayı fethe karar verdiği zaman Gotların hali böyle idi. Bu tarih (711), Emevi halifelerinden Velidin zamanı idi.

Abdülmelikin oğlu Velit, gayet korkak, değişik mizaçlı bir adamdı. Ömründe Şamdaki sarayından çıkmamış olduğu halde müslüman olduktan sora İslâm ordularının başına geçen kumandanlar onun adını garbın ve şarkın sonlarına kadar götürdüler. İslâm İmparatorluğu bu kumandanlar sayesinde şevket ve azamet kazandı.

İşaret ettiğimiz kumandanlardan biri de İspanyada Gotları mağlûp eden Ziyadın oğlu Tarıktır.

Yukarda söylediğimiz gibi Musa bin Nasir, Tancada İspanyayı fethe karar verdi. Kıral Rodrikin Septe şehri muhafızı "Kont Jülyanus" kendi kıralından gördüğü lâyıksız muamelelerden gücenerek, Gotların içinde bulundukları vaziyeti, Musa bin Nasire bildirmekle beraber Septe şehrini de teslim edeceğini vadetti ve teslim etti [1]. Bu, Musa bin Nasirin kararını tatbikte başlıca bir teşvik oldu.

TÜRK İSPANYADA
Musa Berberilerden Tarık adlı bir kahramanı İspanyada istikşafa memur etti. Tarık ırkdaşlarından bir müfreze alarak kayıklarla karşı yakaya geçti, vaziyeti tahkik ve ordunun çıkacağı sahayı keşfetti. Septe ve Tanca limanlarında gemiler hazırlandı. Ayni zamanda Berber - Hazar kabilelerinin en cesur ve cengâver olanlarından bir ordu teşkil edildi; bu ordunun Başkumandanı Berber - Hazarların Tavarik kabilesinden [2] Müslüman olmuş olan Ziyat namında bir adamın oğlu Tarık diye şöh

[1] Septe şehri Musa bin Nasirin hâkim olduğu Tancanın şarkı şimalî ucunda ve Afrika toprağındadır.
[2] Bugün dahi bu eski türk kabilesi Tarıkın arapça cemi olan Tevarrk adını taşımaktadır.

[[s. 134]]
ret alan kahraman bir Türktü. 12.000 kişi kadar olan bu Berber-Hazar ordusu içinde arap ırkından ancak ve yalnız 300 kişi vardı.

Tarık, ordusunu gemilerle Septe boğazından karşı sahile geçirdi (711). Boğazın şark methaline bakan bir koyun şarkını kapıyan bir dil üzerine çıkardı (Harita. 23). Bu dil üzerinde bulunan bir dağı işgal etti [1].

O havalinin got valisi topladığı faik bir kuvvetle Tarık ordusunu karadan kuşattı. Yalnız sahil serbest kalmıştı. Bu vaziyet karşısında Tarık, şu kararı verdi: Çekilmek ümidini kaldırarak behemehal muzaffer olmak, yahut ordusu ile son neferine kadar beraber ölmek. Bu kararını şöyle tatbik etti; derhal sahilde bulunan bütün gemileri yaktırdı ve ordusuna hitaben dedi ki: "Sabır ve sebat ederseniz muzaffer oluruz. Endülüsü fethederiz; aksi takdirde düşman hepimizi denize döker". Bundan sora ordusu ile düşmana saldırdı. Mağlûp ve perişan olan düşmanın ölümden kurtulanlarını takip ederek ilerledi. Şarktan garba doğru yayılarak Kadis civarına kadar olan yerleri zaptetti.

Got Kıralı Rodrik mümkün olan bütün vasıtalarını kullanarak 90,000 kişilik bir ordu topladı. Ve bu ordu ile Tarık üzerine yürüdü. Tarık ta etrafa yayılmış olan kuvvetlerini topladı. İki ordu Kadis cenubunda karşılaştı ve muharebe başladı.

KADİS MUHAREBESİ
Muharebe sekiz gün devam etti. Tarık ordusunda zâf ve firar emareleri göründü. Bu manzara karşısında Tarık, atına atladı ve üzengileri üzerinde doğrularak yüksek sesle kaçanlara şu hitapta bulundu: "Ey Mağripli gaziler! Ey müslüman kahramanlar! Nereye gidiyorsunuz, gafilce hangi mahalle kaçmak istiyorsunuz? Düşününüz ki önünüz düşman, arkanız deryadır; sizin için çıkar yol fıtrî şecaatinize dayanarak ve güvenerek kavga meydanında durmak ve dayanmaktır. Ey süvariler!Bana bakın ve benim gibi yapın" dedi ve atını dörtnala kaldırarak düşman ordusu içine saldırdı, süvarileri kendisini takip ettiler. Tarik, düşman ordusunun sancağının dikili ol

[1] Bu dağa Cebelitarık dendi. Septe boğazına da buna nispetle Cebelitarık boğazı denmiştir.

[[s. 135]]
duğu yere hücum ediyordu; orada başında tacı olduğu halde fil dişinden yapılmış bir araba içinde Kıral Rodriki sezdi. Ve derhal üzerine atılarak onu kılıcı ile kalbinden vurdu ve öldürdü. Kendini takip eden askerleri de düşman askerlerini parça parça doğradılar. Kıralın ölmesi, ve ordusunun tam hezimeti, Got Devletinin dünya yüzünden kalkmasına bais oldu. Tarihte, Kadis muharebesi diye namalmış olan meydan muharebesi bu suretle bitti.

Bu zaferden haberdar olan Musa bin Nasir topladığı 10,000 süvari ve 8,000 piyade ile İspanyaya geçmeye karar verdi ve Başkumandan Tarıka da kendisi gelinceye kadar emrini aldığı yerden ileri yürümemesini bildirdi.

Fakat Tarık, mağlûp düşman ordusunun serbest firarına müsaade ederek onların tekrar birleşmelerine meydan vermenin tehlikeli olacağını takdir ettiğinden şiddetle takibe koyulmayı elzem gördü. Ordusunu üç kola ayırdı. Bir kola bizzat kumanda etti. Diğerlerini emniyet ettiği kumandanların emrine verdi. Her kol mühim bir hedef üzerine yürüdü. Kendisinin bulunduğu kol ortada idi.

Kurtuba ve o hizaya kadar birçok şehirler zaptolunduktan sora üç kol birleşti. Önleri sıra Rodrik ordusunun kılıçtan kurtulanlarını şimale doğru kovalıyarak Got Kırallığının payitahtı olan Taje ırmağı üzerindeki Tuleytule karşısına varıldı. Tarık, müstahkem olan bu şehri muhasara etti. Mahsurlar mukavemetsiz şehri teslim ettiler (712). Tarık, İspanyaya ayak bastığından bir sene sora, üç buçuk asırlık bir devletin o zamana göre en eyi teçhizatlı ve kendi ordusundan on misli kuvvetli ordularını mahıv ve perişan ederek payitahtına girmiş ve Got Devletinin taç ve tahtını ortadan kaldırmış bulunuyordu.

Tarık, Tuleytulede hükümdar sarayına girdiği zaman, yanyana dizilmiş 25 got kıralının murassa taçlarının sahibi oldu.

Musa bin Nasir, yukarda söylediğimiz gibi, topladığı berber ordusu ile Guvadilkıvir (Vadülkebir) ırmağının denize döküldüğü yer civarlarında İspanya sahiline çıktı. Tarık ordusunun yürüdüğü istikametin daha garbından yürüyerek İşbiliyeye vardı. Orada esaslı surette yerleştikten sora, garbışimalî istikametinde yürüyerek Luzitanya (Portekiz) kıt'asını

[[s. 136]]
istilâ etti. Bir aralık Guadiyana ırmağına doğru geridönerek bu ırmak kenarında bulunan Merida kalesine geldi. Bu şehir yüksek kuleli, gayet sağlam bir surla çevrilmiş müstahkem bir kale idi. Ölen Kıral Rodrikin karısı ve birçok got büyükleri bu kaleye sığınmıştı; orasını müdafaa ediyorlardı. Musa bin Nasirin teslim teklifi reddolunduğundan kale muhasara altına alındı. Muhasara uzun sürdü. Musa bin Nasir, bu kale karşısında bir türlü muvaffak olamıyordu. Afrikadan yeniden süvari ve okçu olmak üzere oğlu Abdülâziz kumandasında bir berber ordusu getirtti. Bunun üzerine kaledekiler bazı müsaadeli şartlarla teslim oldular.

Musa bin Nasir, rehin olarak kıralın karısını ve birkaç zadegânı beraber alıp Tuleytule şehrine hareket etti. Bu esnada Tarık, şimalde Kastil arazisini kâmilen zaptetmiş bulunuyordu. Musa bin Nasirin gelmekte olduğunu işitince, onu çok uzaktan karşılamak üzere gitti. Buluştuklarında, kendisinin evelce göndermiş olduğu emri ne için tatbik edemediğini, kemali tevazu ve ihtiram ile arzetti. Fakat Musa bin Nasir, Tarıkın, bunca muharebeler ve fetihlerle kazanmış olduğu nam ve şöhretin, kendi şöhretini gölgede bıraktığını düşünerek, haset hissine kapılmış olduğundan, Tarıka fena muamele etti. Tuleytuleye geldikleri zaman Tarıkın zaptettiği bir şehirden almış olduğu "Maidei Süleymanî" denilen meşhur ve gayet kıymetli tablayı halifeye göndermek üzere Tarıktan istedi. Bu tabla gayet büyük zümrütten yapılmış 36 ayaklı idi; gûya Süleyman zamanından kalmış ve soraları Kudüsten İspanyaya nasılsa intikal etmişti. Tarık tablayı verdi, fakat bir ayağını icabında tablayı alanın kendisi olduğunu ispat için gizledi. Musa bin Nasir bundan sora Tarıkı, başkumandanlıktan azletti. Bu hâdise Şama aksetti. Halife tarafından gelen bir tekdirname üzerine, Musa bir Nasir, Tarıka alenen tarziye verdi ve barıştılar.

Musa bin Nasirin, Tarıka, bu yolda muamele etmesi, onun şan ve şerefini çekememiş olduğundan başka daha mühim bir sebep vardı. O da, ırk davası idi. Filhakika Musa bin Nasir Arap, Tarık Türk idi.

Birlikte çalışma. — Tuleytule merkez olmak üzere muhtelif istikametlerde fetihlere devam olundu. Musa bin Nasirin

[[s. [105r]]]
C E B E L İ T A R I K
ra- 0 : 1 0 M. derinlik E 5 3 1 0 0 : 5 0 0 M. derinlik
Q g 3 j , ' l 0 : 1 0 0 M.derinlik C 3 5 0 0 M.fezla derinlik

[[s. 137]]
oğlu Abdülâziz, şark ve şarkıcenubî cihetlerine memur oldu. Tarık şimalişarkî istikametinde yürüdü. Taje ırmağı kaynaklarına kadar, birçok geçilmesi güç dağları muvaffakıyetle aşarak İber ırmağı vadilerine vardı. O kıt'anın en büyük şehri olan Saragostayı muhasaraya başladı.

Musa bin Nasir dahi Saragosta önünde Tarıkla birleşmeyi kararlaştırdıktan sora, garbışimalî havalisinden dolaşarak istilâda bulunacaktı.

Musa bin Nasir ordusu ile Tarık orduları birleştikten sora Saragosta zaptolundu. Bundan sora tekrar iki kola ayrıldılar. Musa bin Nasir şimale yürüdü. Pirene dağlarını aşarak Fransanın Akdeniz sahiline yakın Narbon (Arbona) şehrine kadar ilerledikten sora tekrar Pirene dağlarından geriye döndü, Tarık ise henüz zaptolunmamış yerleri ve şehirleri zaptetmekle uğraştı

Bu hareketler neticesinde koskoca İspanya kıt'ası nüfusuna karşı, bir avuç berber kuvvetlerinin az zamanda temin ettikleri büyük muvaffakıyetler, cidden zikrolunmağa değer.

Tarıkın, islâmiyete yaptığı bu büyük hizmetlerine mukabil Musa bin Nasirin ona karşı takdir ve muhabbet hasıl etmesi lâzımgelirken, bilâkis ona daha ziyade kin ve kıskançlık peyda ediyordu.

Bu çirkin hisleri besleyen yeni sebepler de vardı.

Musa bin Nasir, hergün ziyadeleşen ihtiyarlık hırsile, muharebelerde alınan ganimetleri tamamile kendi şahsına hasrederdi.

Tarık ise bilâkis bu ganimetleri usulen halifeye gönderdiği beşte birinden maadasını kâmilen askerlere dağıtırdı. Bu sebeple bütün ordu, Tarıkın meclûbu idi. Musa bin Nasirin adeta idare ve ordu üzerinde hiçbir nüfuzu kalmamıştı.

İşte bu hal, Musa bin Nasiri çıldırtıyordu. Bu vaziyet Şamda duyuldu. Halife Velit, muhakeme etmek üzere her ikisini Şama getirtti. Fakat bu sırada Halife Velit öldü; yerine Süleyman geçti (715). Daha evel gelen Tarık, sorguya çekildi. Haklı olduğu teslim edildi. Musa bin Nasir çok sora geldi. Sebebi, Tuleytule, Kurtuba ve İşbiliyede toplamış olduğu malları beraber getiriyordu. Bu da sorguya çekildi. Musa bin Nasir yukarda bahsi geçen Maideyi kendi ele geçirmiş beyanile halifeye göndermişti. Bu mesele ortaya konuldu. Tarık Maidenin saklamış olduğu bir ayağını meydana çıkardı ve Maideyi ken

[[s. 138]]
disinin ele geçirmiş olduğunu ispat etti. Musa bin Nasirin yalancılığı meydana çıktı. Bunun üzerine tahkir olundu. Bundan meyus olan Musa bin Nasir Hicaza gitti ve orada öldü.

Tarık ve Musa bin Nasir, İspanyadan ayrıldıktan sora, orada kalan Musa bin Nasirin oğlu Abdülâziz Mağrip ve Endülüse emîr unvanile vali tayin olundu.

Abdülâziz, idare merkezini, Tuleytuleden İşbiliyeye nakletti; orada Kıral Rodrikin dul karısile evlendi; bu evlenme fena tesir yaptı.

Abdülâzizin karısına uyarak hıristiyanlarla anlaştığını ve onlara dayanarak yeniden Got Devletini ihya ve bizzat onun müstakil hükümdarı olmak niyetinde bulunduğu söylenmiye başlandı. Bunun üzerine gizli bir cemiyet teşekkül etti. Bu cemiyet, Abdülâzizi sarayında öldürdü. Bunun ölümü üzerine Halife tarafından vali gelmediğinden, Abdülâzizin amcası Eyup bin Habip halifenin tasdikine kadar, reisler ve şeyhler tarafından hükûmetin idaresine intihap olundu. Bu adam da idare merkezini İşbilyeden Kurtubeye nakletti. Bundan sora meşhur Abdürrahman bin Abdullahül Gafikiye kadar tayin olunan valiler zamanında Fransa istilâsına başlandı. Pirene dağları aşıldı. Garonna ırmağına kadar Tolosa (Tulus) Karassona, Narbon şehirleri zaptolundu. Oradan şarkı şimalî istikametinde yürünerek Ron ırmağı havzasına girildi. Liyon (Lugdumm) şehri alındıktan sora daha şimale Son (Sagunna) vadisine çıkıldı. Bundan sora Son ırmağile Luvar ırmağı arasında Sen ırmağının kolu üzerinde Otun şehri zaptolundu ve bu mıntakada daha ilerlere kadar gidildi. Bu son istilâyı yapan Vali "Anbese" zaptettiği memleketlerin tanzimi maksadile Otundan geridönerken bir muharebede yaralandı ve öldü.

Bundan sora birtakım valiler daha tayin olundu.

ABDÜRRAHMANÜL GAFİKİ (729)
729 tarihinde Abdürrahmanül Gafiki vali oldu. Bu zat evvelâ memleketleri bizzat dolaşarak idareyi tanzim etti. Orduyu takviye etti. Bu işlerle üç sene uğraştı. Ondan sora Pirene dağlarını geçerek Fransanın istilâsına girişti. Fransanın garbından şimale ilerledi. Bordoyu zaptetti. Mukavemet görmeden Gurun (Garona) Dordonya, Şarant ırmaklarını

[[s. 139]]
geçti. Luvar ırmağı havzasına vardı. Poatye şehrini aldı. Ondan sora Luvar ırmağının asıl kolu üzerinde Tur şehrine vardı ve şehri zaptetti. Şehre giren askerler Abdürrahmanın bütün tedbir ve gayretlerine rağmen yağmaya daldılar. Nizam ve intizam kalmadı; bu hal hezimet sebebi oldu. Çünkü tam bu esnada frank reislerinden Şarl Martel faik bir ordu ile göründü. Abdürrahman ordusuna intizam vermek üzere Puvatye şimaline çekildi; orada Şarl Martel ordusu ile muharebeyi kabul etti (732). Fakat kendisi şehit olduğundan ordusu, gece muharebe meydanını terkederek Narbon umumî istikametinde çekildi. Kumandansız kalmış olan bu ordu, Narbona kadar Şarl Martel tarafından takip olundu. Fakat Narbonu islâmların elinden almaya muvaffak olamadı. Bu muharebe ve bozgunluk tarihte Poatye muharebesi diye meşhurdur.

Abdürrahman Poatye muharebesinde muvaffak olsa idi müslüman orduları Fransayı tıpkı İspanya gibi kâmilen zaptetmiş olacaklardı. Ondan sora da Almanyayı zaptederek İstanbul üzerine yürüyeceklerdi. Ayni tarihlerde Bizansı tazyik eden şark müslümanlarile karşılaşacaklardı. Bu suretle bütün Avrupa, müslümanların hüküm ve nüfuzu altına girmiş olacaktı. Burada şayanı ibret bir vak'ayı hatırlatalım:

Büyük Türk Başbuğu Attilâ, bu tarihten 280 sene evel (451) ordusu ile Abdürrahmanın Luvar ırmağı üzerinde vâsıl olduğu Tur şehrine 100 kilometre şarkta yine Luvar ırmağı üzerinde Orleana gelmiş ve zaptetmişti. [1] Tıpkı Abdürrahmanın askerleri gibi Attilânın askerleri de Orlean şehri içinde yağmaya ve bol buldukları şarap fıçılarını boşaltmaya dalmışlar; tam bu sırada Aetiyüs, müttefik ordularının başında olarak şehir civarında görünmüştü. Attilâ ordusunu toplıyabilmek ve ona intizam verebilmek için Şalon civarında Katalon ovasına çekilmeye mecbur olmuş ve orada verdiği meydan muharebesinde muvaffak olamamıştı. Eğer böyle olmasaydı bütün Avrupa, Türklerin nüfuz ve hakimiyeti altına girebilirdi. 280 senelik fasıla ile Attilâ idaresindeki Hun - Türklerinin Orleanda, müslüman Berber-Hazar Türklerinin de Turdaki basit ihmalleri yüzünden büyük tarihî neticelerden

[1] Bu mesafe Eskişehirden Ankaraya doğru Sakaryaya olan mesafe kadardır. Sakarya meydan muharebesinde Türklerin Grekleri mağlûp ettiği muharebe cephesinden küçüktür.

[[s. 140]]
mahrum kalınmıştır. Bunun bir aynına da yağma sebebile değil fakat tedbirde müsamaha yüzünden Viyana kapılarında Osmanlı - Tüklerinden Kara Mustafa Paşa ordusunun inhizamında tesadüf edeceğiz.

İSPANYADA FENA İDARE
Poatye bozgunluğundan sora Pirene şimalindeki memleketler birer birer elden çıktı. İspanya ahalisi de, Şamdan gönderilen valilerin idaresinden, memnun olmıyorlardı. Yer yer karışıklıklar çıkıyordu. Afrikiyede de sükûn ve intizam tam değildi. Muhtelif mıntakaların idaresine memur emîrler kendilerine göre keyfî birtakım idareler teşkiline sapıyorlardı. Asıl tehlikeli vaziyet, İspanyanın, bilhassa dağlık olan şimaligarbî mıntakasında, Asturiye ve Gallaçya memleketlerinde baş gösterdi. Malûmdur ki bu mıntakada Alan - Türkleri ile beraber gelen Süevler yerleşmişti. Müslümanlar gayet sarp olan ve Süevler tarafından cesurane müdafaa edilen mınatkada pek uğraşmak istemediler: adeta orasını İspanya haritasından hariç tuttular. Gotlar da bu kıt'adaki Süevleri itaat altına almamış ve serbest bırakmışlardı. İslâmların İspanyayı istilâsı zamanında, birçok yerli ahali de kaçıp bu mıntakaya iltica etmişlerdi. Süevler kendilerile birleşen bu halkla beraber müslümanlara taarruz için fırsat gözetiyorlardı. Puvatye bozgunluğu bu fırsatı hazırladı; bundan sora Süevler dağlarından çıkarak etrafa yayılmağa başladılar. Bunların başlarında ötedenberi Belay adında bir de reisleri vardı; daha soraları reislerine kıral unvanını verdiler. 745 te Belayın damadı Alfons Kıral oldu. Bir taraftan da müslüman emîrler, cenupta Kurtube havalisinde, şimalde Saragosta ve havalisinde istiklâllerini ilân ettiler. Bu vaziyetler karşısında ileri gelen memleket reisleri bir meclis topladılar ve meşhur Ukbe bin Nafiin hafitlerinden Yusuf bin Abdürrahman namında bir zati İspanya hâkimi intihap ettiler (747). Bu tarihe kadar İspanya valileri Şam halifeleri tarafındrn tayin olunuyordu; Gerçi halkın intihap ettiği bu hâkimi, halife tasdik etmiş ise de, artık İspanya idaresi müstakil olmuş, halifeye tâbi olmak manasız bir sözden ibaret kalmıştı. Zaten bu sıralarda, Şamda, Emevi saltanatı yıkılmış yerine Abbasî Hilâfeti kaim olmuş bulunuyordu. İspanyada Abbasiler tarafını tutanlar kuvvet toplıyarak Yusufun üzerine yürüdüler. Yusuf bunları mağlûp ederek vaziyete hâkim oldu. Bundan sora Abbasilerin katlia

[[s. 141]]
mından kurtulup kaçan Emevilerden Abdürrahman, İspanyaya gelecek ve orada Endülüs İslâm Devletini teşkil edecektir. Bu devletten ayrıca bahsedilecektir.

TÜRK-ARAP MÜCADELESİ
Halife Ömer zamanında (634 - 644) islâm orduları Nihavent muharebesinde (642), muvaffak olarak bütün İrana hâkim olmuşlardı. İranın son Sasanî hükümdarı Yezdicert, Merv şehrine kaçarak Türklere iltica etmişti. Araplar Yezdicerdi takiben şarkta Garbî Türk Devleti hudutlarına kadar ilerlemişler ve Türklerle temasa gelmişlerdi. Bu tarihlerde Garbî Türk Devleti, Çin entrikalarile son inkıraz günlerini yaşıyordu. Filhakika, 659 da bu Türk Devleti mahvolmuş ve türk memleketleri birtakım hanlar ve beyler elinde parçalanmış ve baştan başa anarşi içinde kalmıştı. Türk beyleri biribirlerile boğazlaşıyorlardı; garptan gelen arap istilâsına karşı birlik vücuda getirecek halden uzak bulunuyorlardı. Halbuki Araplar bütün İrana sahip olmuşlar, İranlıları 10: 15 sene zarfında müslüman yaparak kuvvetlenmişlerdi. İşte türk arap mücadelesi, bu hal ve şart içinde başlamıştır.

Araplar Halife Osman zamanında (644-656) ahalisinin büyük bir kısmı Türk olan Horasan mıntakasında kat'î surette yerleştiler ve şarka doğru ilerlemeye başladılar; Herat ve Belh şehirlerini zaptettiler, Ceyhun ırmağına dayandılar.

Muaviye zamanında Horasan, şarka yapılacak seferler için emniyetli bir hareket merkezi haline konuldu. Bu kıt'aya Basra ve Kûfeden 50,000 kadar arap muhaciri gönderilerek yerleştirildi. Türklerin üzerine atılmak için artık fırsat gözetleniyordu; bu fırsat gecikmedi; hakikaten türk beyleri ve hanları arasında biribirile vuruşmalar başladı. Bundan istifade eden Araplar derhal Toharistan ve Maveraünnehir gibi Türkellerine tecavüze başladılar. Bu suretle başlıyan mücadele Emevilerin inkırazına kadar devam etti. Bununla beraber Arapların türk memleketlerine olan tecavüzleri Abdülmelik devrine (685-705) - yani 30 sene - kadar adi çapulcu akınlarından ibaret kalmıştır.

ARAP TAARRUZUNA UĞRAYAN TÜRK MEDENİYETİ
Maveraünnehir ve Toharistanda bu devirde büyük bir medeniyet yaşıyordu. Çin ve Hint ile İran ve şarkî Roma arasındaki ticaret tamamile bu memleketlerdeki Türkler elinde bulunuyordu. İnci ırmağının altın saçan kıyı

[[s. 142]]
ları sayısız mamur köyler ve şehirlerle süslü idi. Buhara Hanlığı dahilinde 40 büyük şehirle, binden ziyade mamur köy vardı. Bu havalinin umranı, refahı dillerde destan olmuştu. Taşkent Hanlığında da elliden fazla şehir bulunuyordu. Her tarafta büyük ve zengin çiftlikler vardı. Ekilmemiş, işlenmemiş bir karış toprak yoktu. Semerkant, Buhara Baykent, Herat ve Belh gibi büyük şehirlerde, Çin, Hint, İran ve Şarkî Roma ile ticarî muameleler yapan büyük ve zengin tacirler çoktu. Bu tacirlerle büyük çiftlik sahipleri memleketin imarı hususunda rekabet ediyorlardı. Buhara mıntakasının (Sogdiyan) kâğıt fabrikaları, ipekli kumaşlar imal eden tezgâhları, altın gümüş avani ve ziynet eşyası yapan müesseseleri, kıymetli taşlar, mücevherler işleyen imalâthaneleri muttasıl çalışıyorlardı. Tekinlerin, beylerin büyük tacirlerin yüksek birer san'at eseri olan kâşaneleri, kıymettar eşyalarla dolu idi. Arap istilâsından birkaç sene evel bir türk beyinin çin imparatoruna gönderdiği hediyeler arasındaki halılarla mücevherli bileziklerdeki san'at ve incelik, çin sarayını hayretler içinde bırakmıştı.

Çinli bir müverrih, VII. asırda Buhara kıt'asının umranından bahsederken Kuşaniye şehrindeki bir köşkü, en bedi eserlerden biri olarak tasvir ediyordu: bir san'at harikası olan bu iki katlı muhteşem köşkteki büyük salonun duvarlarından birinde eski türk hakanlarının, diğerlerinde de Çinde ve Hintte hüküm süren türk imparatorlarının tasvirleri bulunuyordu. Kuşaniye beyi her sabah bu salonu ziyaretle tasvirler önünde iğiliyordu.

Çinli diğer bir müverrih te İştihandaki Tusi mabedinde bulunan altın heykellerden, altın ve gümüş ziynet eşyalarından pırlanta, zümrüt ve yakut gibi mücevherlerden üzerlerinde eski Hanların tuğraları bulunan altın avaniden hayret ve takdirle bahsetmektedir.

Ticaretle Çine, Hinde, İrana, Bizansa gidip gelen Suğdaklar (Maveraünnehir Türkleri) açıkgöz, cesur, gürbüz, çevik insanlardı. Askerlikteki meharetleri gibi ticaretteki kabiliyetleri de yüksekti. Kendilerine mahsus yazıları olan Suğdakların en küçük köylerinde bile bir mektep bulunuyordu. Maveraünnehir ve Toharistandaki fikrî hareket ve irfan, o asırda Asyanın her tarafından daha yüksekti.

[[s. 143]]
Buralardan Hinde, Çine İç Türkellerine giden âlimler, türk irfanını oralarda neşrediyorlardı.

719 tarihinde Saganyan Tekini Tiçe, Çine gönderdiği Tamuça isminde bir âlimi İmparatora şöyle tavsiye etmişti: "Tamuça, nüfuzu nazar sahibi büyük bir âlimdir. Kendisine sorulacak hiçbir mesele yoktur ki hal ve izah edemesin. Tamuça ile bizzat görüşerek dinler hakkındaki mütaleasını dinlemenizi rica ederim. Bu temas neticesinde bu zatin irfan ve malûmatının nekadar geniş olduğu tezahür edecektir".

730 tarihinde Nanto isminde diğer bir âlim; sefaretle Toharistandan Çine gitmiş, beraberinde çin âlim ve tabiplerinin hiç bilmedikleri birçok eczayı tıbbiye ve ispençiyariye götürmüştü. İşte Arabistan çöllerinden taşan bedevî seylâbeleri İran ovalarını geçtikten sora bu mamureleri silip süpürmeye gidiyordu.

Araplar, Türkellerindeki servet ve umranı görünce buralara sahip olmak için bütün hırslarile çalıştılar. Büyük ganimetler elde etmek ümidi onları tahrik eden kuvvetli bir amil oldu.

ABDÜLMELİK ZAMANINDA BAŞLIYAN MÜCADELE
Abdülmelik zamanında (685-705) ilk seferler akim kaldı. Küçük beyler gerçi Araplara karşı birleşmediler. Fakat memleketlerini ayrı ayrı kahramanca müdafaa ettiler. Hatta bir aralık Ceyhunu geçmiş bulunan Arapları tekrar Ceyhun garbına attılar.

Abdülmelikin cülûsundan dört sene eveldir ki Asya Türk İmparatorluğu yerinde Türk Kutluk Devleti kuruluyordu (681). Kutluk Devletinin ikinci Hakanı Kapagan (691-719) Türk Devletini tensik ederek Türkeşleri, Karlukları hakimiyeti altına aldığı sıralarda kardaşı Kutluk Hanın oğlu Gül Tekini Suğdakları tanzim etmek üzere Maveraünnehire gönderdi.

Abdülmelik te Horasan valiliğini Irak valisi bulunan meşhur Haccacın uhdesinde bulunduruyordu. Türk - arap mücadelesi bütün şiddetile başlamış bulunuyordu. Haccaç, en meşhur kumandanlarını Türkler üzerine saldırdı. Fakat Türklerin cesaret ve kahramanlığı önünde bu kumandanların şahsî liyakatleri pek çabuk sönüyordu. Arap kumandanları ancak türk beyleri arasındaki rekabetten istifade etmek suretile bazı hareketlerde bulunabiliyorlardı.

[[s. 144]]
Nihayet Haccaç, meşhur Kuteybeyi Türkellerinin fethine memur etti (705).

Kanlı bir kumandan olan Kuteybe, maveraünnehir ve Toharistanın küçük beyleri arasındaki rekabetten ve Kutluk Devleti Hanlarının uzak olmalarından istifade ederek büyük askerî harekâta başladı. Aşağı Toharistanda bazı şehirleri aldı. Buharada o zaman Asyanın en büyük ve en zengin ticaret merkezi olan Baykent şehri üzerine yürüdü (707). İki ay uğraştıktan sora kale duvarlarını delerek şehir halkını musalâhaya mecbur etti. Araplar sulhan Baykende girdiler. Fakat şehrin zenginliğini görünce şaşırdılar. Talan edebilmek için bir karışıklık çıkardılar. Bu güzel ve mamur şehri birkaç gün yağma ettikten sora yaktılar, yıktılar. Şehirde eli silâh tutabilecek nekadar Türk varsa vahşiyane boğazladılar. Kadınları ve çocukları da esir ederek Horasana gönderdiler.

Katliamlar yapmak suretile tecavüze başlıyan Kuteybe, hayatının son günlerine kadar bu vahşette devam etti. Baykentten sora Talkan mamuresi de tahrip edildi. Burada da tüyler ürperten korkunç bir katliam yapıldı; Araplar, teslim olan Türkleri kılıçla doğramaktan yorulunca zavallıları sıra sıra ağaçlara astılar. Talkana giren yolun altı kilometre uzunluğundaki kısmı iki taraflı ağaçlara asılan insan cesetlerile korkunç bir koruluk şeklini aldı.

Kuteybe, on iki sene (705 - 717) zengin ve mamur Türkellerinin yağma ve tahribile uğraştı. İşitilmedik facialar yaptı. Birçok mamur ve zengin şehirleri yaktı, yıktı. Asırlardanberi zengin ve nurlu bir medeniyet yuvası olan bu güzel mamureler yerinde yanık harabelerden başka bir şey bırakmadı. Fakat bütün bu vahşetlere rağmen Türkleri kat'î surette arap boyunduruğuna sokamadı. O kadar ki Semerkant Türkleri Kuteybeye cizye vermeyi kabul eden hanları Tarhunu halettiler. Yerine Gurak Hanı geçirdiler (709). Ve mücadeleye devam ettiler. Kuteybe Semerkanda, altı sene uğraştıktan sora ancak 711 de girebildi.

Harzem kıt'asında da ayni facialar oldu: Kuteybe, zengin ve mamur Harzem şehirlerini yağma ettikten sora kardeşi Abdürrahmanın esir ettiği 4000 türk gencini boğazlattı.

Emevilere yaranmak için geçtiği mamurelerde yanmış harabeler ve parçalanmış türk cesetlerinden başka bir şey

[[s. 145]]
bırakmıyan Kuteybenin oynadığı bu dıram, kesik başının halife Süleymanın ayakları altına atıldığı zamana kadar devam etti (717). Bu vahşiyane tecavüzlere rağmen Kuteybe, Maveraünnehir ve Toharistanın kat'î surette Araplara geçmesini ve islâm dininin buralarda yayılmasını temin edemedi.

Kuteybe katledildikten sora Maveraünnehir ve Toharistandaki beyler birleşerek Arapları yurtlarından sürüp çıkardılar. Yalnız Buhara, Semerkant gibi Arapların ve müslüman olmuş Türklerle müslüman İranlıların yerleştikleri şehirlerde Araplarla müşterek bir idare kaldı.

Emevilerin Horasan Valisi Eşres, hiç olmazsa Buhara ve Semerkant mıntakasında tutunabilmek için islâm dinini kabul edecek olan Türklerden cizye alınmıyacağını ilâna mecbur oldu. Bu ilân, ayni zamanda müslüman olacak Türklere Araplarla müsavi hukuk verileceğini de ihtiva ediyordu. Tahammül edilmiyecek kadar ağır olan cizyeden kurtulmak için Buhara ve Semerkant Türklerinden birçoğu islâm dinini kabul ettiklerini söylediler. Fakat halkın mühim bir kısmının müslümanlık iddiasile cizye vermemesi varidatı birdenbire durdurdu. Buhara kıt'asını Emevilerin malikânesi addeden Şam sarayı telaşa düştü. Müslüman olan Türklerden de cizye alınmakta devem edilmesi emrini verdi. Fakat bu emir, yeni isyanlara sebep oldu.

Bu tarihlerde, Seyhun ırmağı boylarında Türkeş Devleti teşekkül etmiş bulunuyordu. Maveraünnehirde müslüman olan ve olmıyan Türkler birleşerek Türkeşler Hanı Sulu Handan yardım istediler. Sulu Han yardıma koşarak Arapları Maveraünnehirden sürüp çıkardı; Ceyhun boylarına kadar olan sahada arap kuvveti bırakmadı. Sulu Han, birkaç sene sora da Toharistanı temizledi. Sulu Han öldükten sora Türkeş Devletinin Kara Türkeşler ve Sarı Türkeşler diye ikiye bölündüğü malûmdur. Karalar ve sarılar mücadelesi her ikisini de zayıf düşürdü. Bundan istifade eden Araplar kovuldukları yerlere tekrar girebildiler. Bu defa da Türkler, müdafaadan ve Arapları hayli sıkıştırmaktan geridurmadılar. Gerçi Maveraünnehir ve Toharistanın küçük beylikleri müstevlilere karşı aralarında devamlı bir ittifak yapamadılar. Fakat İranlılar, Suriyeliler ve Mısırlılar gibi vatanlarını da kolayca teslim etmediler. Her beylik kendisini senelerce müdafaa etti. Sukut eden şehirler bile

[[s. 146]]
fırsat buldukça Emevilerin zalim idaresine karşı silâha sarıldılar. Çapulcuları kovdular. Bir asır kadar süren türk, arap mücadelesine ve Arapların Tibetlilerle ittifak eylemiş olmasına rağmen Emevilerin sukutunda Maveraünnehir ve Toharistandaki küçük beyliklerden hemen hepsi varlığını muhafaza ediyordu.

ARAPLARIN TÜRKLER ALEYHİNDE TATBİK ETTİĞİ SİYASET
Arapların Türkler hakkında tatbik ettikleri siyaset zulüm ve tenkille hulâsa edilebilir. Arapçılık siyasetini takip eden Emeviler devrinde Araplar Türklere, islâm dinini kabul edenlerine dahi hakaret gözile bakmak istemişlerdi; halbuki Türkler kendilerini Araplardan çok yüksek görürlerdi. Araplar, Türklerin canını, malını kendileri için helâl sayarlardı. Arap halifeleri ve onların mümessilleri Türkler için hiçbir hak tanımak istemiyorlardı. Cizye ve haraç toplarken ve bütün muamelelerde her türlü eza ve cefa reva görülürdü.

Arap kumandanları, Türkellerini kan seylâbelerine boğan tecavüzlerinde çöl Araplarının yağmagerlik hislerini tatminden başka bir gaye takip etmiyorlardı. Arap halifeleri Şam saraylarının israf ve eğlencelerini temin için kumandanlarını yağmacılığa teşvik ederlerdi. Bir asra yakın devam eden bu tahripçi arap istilâsının yegâne ve meş'um neticesi şu oldu: Türkellerindeki yüksek medeniyet bütün eserlerile beraber mahvoldu. Bunca mamur ve zengin şehirler birer birer harabe haline geldi.

Arapların istilâ maksatlarını islâmlığın neşri gibi dinî bir mefkûreye atfetmek kat'iyyen doğru değildir. Bilhassa Emevi halifelerine, inanmadıkları ve çok kere tahkir ettikleri Muhammet dininin neşri gibi bir maksat atfetmek, hakikatten çok uzaklaşmaktır. Onlar yalnız zengin ve mamur ülkeleri talan etmek, gittikçe genişliyen bütçelerine yeni yeni varidat membaları bulmak gibi hasis emeller arkasında koşmuşlardır.

Asırlardanberi hâkim yaşıyan Türkler, tabiatile bu çapulcuların hükmü altına giremezlerdi. İslâm dinini kabul ederek efendilikten mevaliliğe (köleliğe) inemezlerdi. Bunun içindir ki Emeviler bir asra yakın bir müddet uğraştıkları halde Türkler arasında islâm dinini yayamamış ve küçük

[[s. 147]]
türk beyliklerini bile hakimiyetleri altına alamamışlardır.

Türkler ancak kendilerini mevali yapmak istiyen Arapların efendisi olmıya karar verdikten soradır ki kütle halinde islâm dinine girmişlerdir.

EMEVİ SALTANATINI YIKAN FIRKALAR ARAP OLMIYANLARIN FIRKASI (ŞUUBİYE)
Şiilerin, Haricilerin ve Abbas sülâlesine mensup olanların Emeviler aleyhinde çalıştıklarını biliyoruz. Bunlar ayni maksat için yani Emevileri ortadan kaldırmak üzere çalışan, dinî ve siyasî fırkalar haline geldi. Bu fırkaların Emevilere düşmanlığı, en nihayet Haşimî ve Emevi sülâlelerinin eski husumetlerine irca olunabilir. Acemler de Kerbelâ vak'asını esas tutarak Ali taraftarı oldular. Bu taraftarlık Acemler için bir perde mahiyetinde idi. Hakikatte onlar sevmedikleri Araplara ve islâmlığa düşmanlık duygusile hareket ediyorlardı.

Türklere gelince, onlar Arapların bunca zulümlerini görmüş olduklarından ve bilhassa çok bağlı oldukları istiklâllerine Arapların tecavüz ettiklerinden onlara açıktan düşman olmuşlardı. Emevilerin takip ettikleri siyaset Arap olmıyan kavimlerin kendi aleyhlerindeki düşmanlıklarını şiddetlendirmiştir.

Emevilerin dahilî siyaseti istisnasız bütün Arapların başka milletlere faik olduğu iddiasına istinat ediyordu. Bu iddia Araplardan kat kat yüksek olan başka milletlere çok ağır geliyordu. Araplar Arap olmıyanların arkasında namaz kılmazlardı. Onlarla bir arada dolaşmazlardı. Arap olmıyanlara mevali (köle) nazarile bakarlardı. Arap olmıyan analardan doğan prensler tahttan mahrum edilirlerdi. Zaptolunan memleket ahalisinin bütün servetleri ellerinden alınırdı. Asırlar zarfında tesis etmiş oldukları medeniyet esasları, kitabeler, abideler, şehirler, mamur köyler imha edilirdi.

İşte Emevilerin bu siyaseti neticesi olarak Türkler ve Acemler, Emeviler aleyhinde çalışan fırkalara yardım etmiye başladılar. Bu suretle Araplardan başka milletler kendi nam ve hesaplarına millî teşekküller vücuda getirdiler. Bu millî fırkalara islâm tarihinde, Şuubiye, derler.

Şuubiye mensupları Arapların hiçbir suretle diğer kavimlerden yüksek olmadıklarını iddia ederler ve onların bilâkis kusur ve noksanlarını sayarlardı. Bu hususta eserler bile yazmışlardı.

[[s. 148]]
Şuubiyecilerden bilhassa Türk olanlarının, Arapların manasız ve haksız gurur ve iddialarına karşı asabileşmekte çok hakları vardı.

Araplara, medeniyet sahasında ve askerlikte üstat olan Türklerdi. Araplar Semerkanda girdikten soradır ki Türklerden kâğıtçılık san'atini öğrenmişlerdi.

Araplar, askerlik san'at ve meziyetlerini de arap ordularına intisap eden Türklerden öğrenmişlerdir.

EMEVİ SALTANATININ YIKILMASI
Emevi saltanatının son devirlerinde, Şamda ve başka müslüman memleketlerinde, müslüman Türkler çoğalmıştı. Birçok Türkler arap sarayında, islâm ordularında ve devlet işlerinde zekâ ve kabiliyetleri sayesinde yüksek mevkilere çıkmışlardı. Bunlar millî hislerini galeyana getiren arap gururunu kırmak, emevi saltanatını ortadan kaldırmak teşebbüsüne girmişlerdi. Bu Türkler, siyasî maksatta, Emeviler aleyhinde teşkilât yapan Abbasiler ve Şiilerle birleştiler. Her tarafa, teşkilât yapmak ve halkı ayaklandırmak için gönderilen adamlardan, şarka Türkellerine gidenler daha talili oldu.

Horasanda Ebumüslim namında bir türk genci, ihtilâl teşkilâtının başına geçti. Artık senelerdenberi Arapların kendi başlarına karar veremedikleri ve yapamadıkları iş olacak, büyük netice behemehal elde edilecekti.

Horasanlı Ebumüslim, Merv civarında, Sefideç köyünde açıktan açığa isyan etti. Etrafına topladığı Türklerle, Emevilerin en çok güvendikleri kumandanlarından Horasan Valisi Nasir bin Seyyarı mağlûp etti. İranlıların da iltihak ettiği kuvvetli bir türk ordusu ile Horasanı ve İranı kâmilen hakimiyeti altına aldı. Bir taraftan da ileri gönderdiği ihtilâlciler vasıtasil, Kûfede bir evde gizlenerek yaşamakta olan Abbasoğullarından "Ebulabbas Abdultah"ı gizlendiği yerden çıkartarak, halife ilân ettirdi. Son Emevi halifesi Mervan II. bir ordu ile, ihtilâl ordusunu karşılamak üzere Musul üzerine yürüyordu. İki ordu Musulun şarkında Büyük Zap suyu kenarında karşılaştı. Verilen büyük meydan muharebesinde Mervan II. mağlûp ve ordusu tarumar edildi (750).

Bu ağır hezimetten sora Mervan II. bir daha kendini toplıyamadı. Yıldırım süratile yürüyen Ebumüslimin ihtilâlci kuvvetleri önünde hiçbir yerde tutunamıyarak, Mısır hudu

[[s. 149]]
duna kadar kaçtı. Fakat ihtilâlciler burada da kendisini buldular; gizlendiği bir mabette (Busır mabedi) yakalıyarak öldürdüler. İşte bu suretle Emevi hanedanı batırıldı (750).

Bundan sora islâm halifeliği Muhammedin amcası Abbasın sülâlesine verildi.

İhtilâlciler Emevilere mensup olanlar hakkında katliam tatbik ettiler. Onlardan hiçbir kimse bırakmıyarak, köklerini kazımak istiyorlardı. Fakat içlerinden, Halife Hişamın torunu Abdürrahman canını kurtarmıya muvavaffak oldu.

İspanyada, Endülüs İslâm Devleti, bunun hükümdarlığı ile başlıyacaktır.

F. ABBASİLER

İLK HALİFELER
Abbasilerin ilk halifesi Ebülabbas Seffah (750 - 754) bütün Emevi hanedanını öldürmekle işe başladı. O kendi kendine Seffah (kan dökücü) lâkabını verdi. Seffah devlet merkezini Şamdan kaldırdı; Kûfenin hemen şimalindeki Haşimiyeye nakletti. Seffahın yerine geçen kardeşi Mansur (754 - 775) Bağdat şehrini kurdu ve merkezini oraya nakletti (762); Bağdat Abbasî Devletinin sonuna kadar payitaht kaldı. Mansurun ilk işi Abbas sülâlesine hilâfeti kazandırmış olan Ebumüslimi öldürmek oldu.

Mansurun en doğru yaptığı bir iş varsa o da Seffahın da hizmetinde bulunmuş olan Belh Türklerinden Halit ibni Bermeke, (Barmak) devlet idaresinde yüksek bir mevki vermek oldu. Bu sayede İslâm İmparatorluğunun idaresi tanzim ve maliye işleri ıslah edildi; vukua gelen alevî isyanları şiddetle bastırıldı.

Emevi sülâlesinden Abdürrahmanın, İspanyada müstakil Endülüs Emevi saltanatını vücuda getirmesi Mansur zamanında oldu.

Mansur öldükten sora yerine sıra ile Mehdi ve Hadi geçti.

Mehdi zamanında (775 - 785), dahilde Alevî isyanları bastırıldığı gibi, Bizans ta muhasara edildi. Mehdiye halef olan oğlu Hadiyi (785-786) bir sene içinde zehirliyerek öldürdüler, yerine Harun Reşit geçti.

[[s. 150]]
HARUN REŞİT 789 - 809
Harun Reşit 22 yaşında halife oldu. Halit ibni Bermekin oğlu Yahya Harun Reşidin muallimi, mürebbisi idi ve şehzadeliğinde hamisi oldu.

Harun Reşit, Yahyayı kendine vezir yaptı; bütün devlet nüfuz ve kudretini ona verdi, Yahya ve oğulları Cafer ile Fadıl, Harun Reşidin ilk devrinde İslâm İmparatorluğunun hakikî sahipleri oldular.

Bu Barmak ailesi sayesinde Harun Reşit zamanı Abbasî saltanatının ikbal devri oldu. Dahilde Alevî isyanları bastırıldı. Bizanslılarla Toroslarda yapılan muharebeler neticesinde onlardan alınması mutat olan vergiler temin olundu. Ahali huzur ve rahat içinde idi. Yalnız arap halifelerini ilk andan itibaren üzen iki halk vardı. Onlardan biri Şimalî Afrikada Berber - Hazarlar, diğeri de Şarkta Türkler idi. Bu iki kardeş kavimler mütemadi bir surette arap halifelerine isyan ediyorlardı.

Harun Reşit Berberlere karşı İbrahim ibni Aglep namında birini gönderdi. İbni Aglep Berberlerin isyanını bastırdı. Fakat yine Berberlere dayanarak merkezi Kayruvanda olmak üzere müstakil bir Aglebi Devleti teşkil etti.

Harun Reşit, devrinde Horasan Valisi Isa para toplamak hırsile kalka pek çok eza ettiğinden umumî bir isyan çıktı. Harunoğlu Memunu Horasana gönderdi, kendisi de bizzat büyük bir ordunun başında olarak şarka yürüdü. Fakat yolda öldü. Anası Türk olan Memun Türklerle anlaştı. Sükûnu temin etti.

Harun Reşit ilmi himayesi ile maruftur. Şöhreti bütün Avrupaya yayılmıştı. Frank İmparatoru Şarlman hıristiyan hacılarının Kudusü ziyaret etmeleri için kolaylık gösterilmesini rica etmek üzere Harun Reşide bir heyet yolladı. Nezaketle kabul olunan bu heyet vasıtasile Harun Reşidin Şarlmana gönderdiği hediyeler arasında bulunan bir çalar saat meşhurdur.

Lûtuf, merhamet ve adaletile şöhret bulmuş olan bu halifenin en büyük zulümleri yapmaktan çekindiği zannolunmasın. Harun Reşit birçok Alevileri kendi gözü önünde kollarını, bacaklarını kırdırarak boğdurmuştur. Bilhassa kendisini hilâfet makamına getirmiş olan ve ondan sora da 17 senelik mühim hizmetlerile onu bütün dünyaya tanıtmış bu

[[s. 151]]
lunan Bermek (Barmak) ailesini bir vehim yüzünden cellâtlar elinde mahvetmiş olmasını tarih affetmiyecektir.

HARUN REŞİDİN OĞULLARI: EMİN, MEMUN, MUTASIM
Harun Reşitten sora oğulları Emin, (809-813) Memun (813-833) ve Mutasım (833-842) sıra ile halife oldular. Bunlardan Memun âlim ve filozofları severdi. Kendisi de felsefe ile uğraşırdı. Memun, islâm dinini menkulâttan ziyade akla istinat ettirerek serbest düşünceyi terviç eden bir mezhebi Mutezile devletin resmî mezhebi olarak ilân etti. Bu mesleki Memunun biraderi Mutasım ve hafidi Vasıkta takip etti. Bu serbest düşünceli halifeler bu fikri kabul etmiyen hocaları kırbaçla dövdürürler ve hapse sokarlardı. Memun ve Mutasımın dahilî isyanları bastırmakta ve Bizanslılara karşı muvaffakıyetle harbetmekte dayandıkları ve güvendikleri yegâne millet Türklerdi.

Memun, kardeşi Emini Horasanda topladığı türk askerlerinden mürekkep bir ordu ile bertaraf ederek yerine geçmişti. Bu halifelerin serbest fikirlerine karşı gelenler de türk askerlerinin mukabelesine uğrarlardı. Memun gibi Mutasımında anası Türktü. Mutasımın hassa ordusu türk askerlerinden ibaret olduğu gibi en mühim siyasî ve idarî makamlar da Türklerin elinde bulunuyordu. Mutasım, Türkleri çok severdi. Türklere mahsus olmak üzere Bağdat yakınında Samra şehrini tesis etti. Şehri mahallelere taksim etti. Türkleri kabile kabile bu mahallelere yerleştirdi. Kendisi de hayatının sonuna kadar burada türk askerlerinin ortasında kaldı.

ABBSAÎ DEVLETİNİN SUKUTU
Vasıktan (842-847) sora Abbasî Devleti sukuta yüz tutmuştur. Sukut devrinde 28 halife gelmiştir. Vasıktan sora gelen Mütevekkil, (847-861) mutezile ve serbest düşünce aleyhinde harekete başladı. Bu hareket Abbasî Devletinin sukutunu çabuklaştırdı. Mütevekkil, maiyetindeki türk askeri tarafından ıskat edildikten sora öldürüldü. Yerine oğlu Muntasır (861-862) getirildi. Bundan sora Türkler tarafından 10 yıl zarfında beş halife indirilmiş ve onların yerine başkaları çıkarılmıştır. Bu devirde türk kumandan ve askerleri Bağdat halifelerini kendilerinin tâbileri derecesine indirmişlerdir. Halifeler, serbest düşünceye karşı muhafazakâr mezhep ve cereyanlara istinat etmek suretile kuvvet edinmeğe çalışmışlardır. Bu menfi gayret, fikir faaliyetlerini durdurmak neticesine varmıştır. Fikir faaliyetinin durgun

[[s. 152]]
luğu, hayatın bütün safhalarında tesirini göstermiş; bu da Abbasî Devletinin hayat kabiliyetini inhitata uğratmıştır.

ABBASÎ HALİFELERİNİN ORTADAN KALDIRILMASI
Abbasî halifeliğinin akıbetini izah için, bu halifeliğin muhtelif devirlerinde vukua gelmiş mühim hâdiseleri hatırlatmak muvafık olur.

Halife Mansur zamanında İspanya, Abbasilerin hükmünden çıkmış, orada müstakil Endülüs Devleti teşekkül etmişti. Harun Reşit zamanında da Şimalî Afrikada müstakil Aglebi Devleti kurulmuştu.

Memun devrinde, Horasan ebedî olarak arap halifelerinin hakimiyetinden kurtuldu. Orada vali bulunan Horasanlı Hüseyinoğlu Tahir vatanında istiklâl ilân etti (821). Bu suretle müslüman Türkellerinde ve İranda soraları meydana çıkan hükûmetlerin birincisi kurulmuş oldu. Bundan yarım asır kadar sora bakırcılıktan yetişen Yakup bin Leys adında bir İranlı Seistan (Secistan) da isyan etti, Saffariye Devletini kurdu (868 - 908).

Abbasi İmparatorluğu artık süratle inhilâle doğru sürükleniyordu. Valiler merkezin emirlerine ehemmiyet vermiyorlar ve varidat namına merkeze bir şey göndermiyorlardı. Hazinede ordunun maaşını ve tayınlarını verecek para kalmamıştı. Türklerden ve Berberlerden mürekkep olan ordular isyana başladılar. Halifeleri istedikleri gibi indiriyorlar, hapsediyorlar. İstediklerini halife yapıyorlardı.

Hariciler, isyan ederek Musul havalisinde Irakın az çok varidat temin eden mıntakalarını da işgal ettiler. Bu hal sıkıntıyı arttırdı. Ayni devirdedir ki Mısırda vali bulunan Tolonoğlu Ahmet istiklâl ilân etti. Türk Tolonoğulları devletini kurdu (868 - 905).

Basra mıntakasında Zenciler İsyanı denilen büyük bir haydutluk başgösterdi. Haricilerden bir İranlı o mıntıkada çok miktarda toplanmış olan Zengibarlı esir zencileri kandırarak başlarına geçmiş ve iki sene zarfında Basrayı zaptetmişti. Bu asi zencilerle 13 sene uğraşıldı.

Halifeliğin türk ordularına kumanda eden Musanın halife yaptığı Mutemit devrinde (870-892) Samanoğulları, Maveraünnehirde kuvvetli bir Türk Devleti kurdular (874 - 999). Abbasî İmparatorluğu artık tamamen parçalanmıştı. Halife

[[s. 153]]
Muktedir (908-932) ilk defa emirülümeralığı icat etti. Bu tarihten sora Abbasî Devletinin askerî, mülkî ve idarî bütün kuvvet ve salâhiyeti ve Abbasoğullarının bütün hükümranlık hakları filen emirülümeralara geçti. Bu sırada Afrikada Fatimiler Devleti kuruldu (910). Fatimilerle Tolon Devleti arasında Akşit unvanlı Mehmet namında bir Türk Mısırda müstakil bir devlet teşkil etmişti (935 - 969). Fatimiler (910 - 1171) neslen Alinin karısı Fatmadan geldiğini iddia ederlerdi.

Ali evlâdından olmak üzere Fatimî Devletinin başına geçenler de halife unvanını takındılar. Bu suretle biri Bağdatta, biri Endülüste, üçüncüsü de Kahirede olmak üzere üç halifelik oldu. Bundan sora bir aralık muhtelif kumandanlar arasında emirülümeralık kavgaları başladı. İranda, şiî Büveyh ailesi (934-1055) bundan istifade etti. Bağdadı zaptederek Iraka hâkim oldu (945). Abbasî Devleti üzerinde türk emirülümeralarının hakimiyetini kırdı ve orada zalimane idaresile halkı inletti. Abbasî halifeleri Büveyhoğulları elinde esir gibi yaşıyorlardı.

Selçuk Türkleri Bağdadı zaptedinceye kadar bu hal devam etti. Ondan sora Abbasî İmparatorluğu üzerindeki hakimiyet tekrar Türklere geçti. Bir asır kadar bir müddet (1055 - 1152) abbasî halifeleri selçuk sultanlarının hakimiyeti altında yaşadılar. Fakat bu halifelere cismanî hiçbir nüfuz ve kuvvet verilmedi. Bunların vazifeleri türk sultanlarının isimlerini hutpelerde okutmaktan ibaretti.

Bir aralık Bağdat Selçukoğullarının hakimiyetinden çıktı (1152). Maamafih, bu devirde halifelerin (Muktefi ve Müstencit) bütün erkân ve ümerası Türktü. Bunların içinde Kümüş Tekin ve Kaymaz gibi güzide şahsiyetler vardı.

Cengizoğulları İrana hâkim olduktan sora Bağdattaki çürük halifelik müessesesinin ortadan kaldırılması bir gün meselesi olmuştu. Son Abbasî Halifesi Müstasım zamanında (1242-1258) Abbasoğullarına kıyamet koptu.

İrana hâkim olan Cengizoğullarından Hulâgû Bağdadı zapta karar verdi. Son halife, Hulâgûnun Hemedandan gönderdiği mektuba müteazzımane cevap vermişti. Hulâgû Bağdada yürüdü. Halifenin gönderdiği kuvvetleri perişan ettikten sora Bağdat şarkında ordugâhını kurdu. Halifeye kayıtsız ve şartsız teslim teklifinde bulundu. Bu teklif Müstasım tarafından Hulâgûyu kızdıracak bir lisanla reddolundu.

[[s. 154]]
50 gün devam eden sıkı bir muhasaradan sora halife teslimden başka çare olmadığını anladı. Müstasım Hulâgûya emirülümeralık unvanını tevcih ederek yine makamında kalabileceği hulyasında idi. Bu hulya ile Hulâgûnun karargâhına gitti (1258). Şan ve mevkiinin yüksekliğini ve kutsiliğini göstermek düşüncesile peygambere ait olduğu iddia edilen hırkayı giymiş asayı da eline almıştı. Başına büyük ipekli sarık sarmıştı. Oğulları ve Abbas Hanedanı erkânı, Bağdat eşraf ve, âyanı büyük memurlar, fakihler, âlimler beraberinde bulunuyorlardı.

Mutantan bir alayla Bağdattan çıkan bu halife heyeti Hulâgûya emirülümeralık hil'ati giydirmek merasiminde bulunmak üzere gidiyordu. Fakat moğol karargâhına geldikleri zaman bütün hulyalar birden yıkıldı. Halife bir çadıra tıkıldı. Diğerleri de açıkta moğol askerlerinin kordonu altına alındılar. Halife senelerdenberi toplanan hazinelerin, malların yerini göstermeğe icbar edildi. Bir müfreze muhafazasında Bağdada gönderildi. Saraydaki gizli hazinelerin yerlerini gösterdikten sora tekrar karargâha getirildi. Sarığı boynuna dolandı, bir çuvala sokuldu, çuvalın ağzı bağlandı. Bu vaziyette bir süvari kıt'asının güzergâhına atıldı. Atların ayakları altında son nefesini verdi. Arkasındaki hırka ile elindeki asa da yakıldı. Heyetle beraber gelenler de takım takım öldürüldü. Bağdat 40 gün yağma edildi. Ahaliden eli silâh tutanlar öldürüldü, çocuklarla kadınlar da esir edildi. Bu suretle 508 senedenberi devam eden Abbasî Hanedanı münkariz oldu, tarihe gömüldü.

ABBASİLER DEVRİNDE TÜRKLER VE TÜRKLERİN MÜSLÜMAN OLMALARI
Emevilerin son zamanlarda Seyhun ırmağı boylarile Kâşgar havalisi Çinlilerle Araplar arasında rekabet sahası olmuştu. Her iki taraf bu mıntakalara hâkim olmak istiyordu. Buraların hakikî sahibi olan Türkler ise her iki istilâcı kavmi de vatanlarından kovmak için kanlı ve devamlı bir mücadeleye atılmışlardı. Bu mücadele devam ederken Çin İmparatorluğunun Kâşgar Mıntakası Umumî Kumandanı Kao-Sien-Tche istilâ sahasını şimaligarbiye doğru tevsie kalkıştı. Seyhun havalisine kadar, ilerledi. Şaş (Taşkent) beyini tevkif ederek idam edilmek üzere Çine kadar gönderdi.

[[s. 155]]
Kaosiençe, Garbî Türkeli ile Seyhun boylarını vahşiyane mezalimle al kanlara boyarken Horasanla Toharistan ve Ceyhun boyu Türkleri de Ebamüslimin dailerile (propagandacı) birlikte Araplara karşı büyük bir ihtilâl hazırlıyorlardı. Çinde haksız yere idam edilen Şaş Beyinin oğlu, Ebamüslimin dailerine karıştı. O da Çinlilere karşı bir isyan hazırlamağa başladı. Türkler başlıca rolü oynadıkları Ebamüslim ihtilâlinde muvaffak olunca bu ihtilâlin yarattığı Abbasi Devletini benimsediler, Ebamüslimle birleştiler. Bu defa da Çinlileri vatanlarından atmak hazırlığına başladılar.

Ebamüslim tarafından tayin edilen Ziyat ibni Salihin kumandası altında toplandılar. Seyhun boylarına yerleşmeğe çalışan çin ordusu üzerine atıldılar. İki ordu Talas şehri civarında karşılaştı.

Talas suyu kenarında Türklerin müstakbel mukadderatını tayin edecek olan büyük meydan muharebesi başladı. Çin ordusunda bulunan Karluk Türkleri ırkdaşlarına karşı silâh kullanmak istemiyerek harp sahasından çekildiler. Beş gün devam eden meydan muharebesi çin ordusunun kat'î hezimeti ile neticelendi (751). Bu şerefli zafer, yarım asırdanberi Garbî Türkellerine tahakküm eden Çin İmparatorluğunu kat'î surette bu sahadan kovmuş oldu. Karabalgassun merkez olmak üzere 744 te bir hükûmet kuran Uygurlar, Talas hezimetinden sora Çinde zuhûr eden ihtilâllerden istifade ederek hudutlarını garba doğru genişlettiler. İslâm mıntakasındaki ırkdaşlarile temasa geldiler. Seyhunun şimalindeki Oğuzlarla bunların şarkına doğru ilerlemiş olan Karluklar da bu cihetten temasta bulunuyorlardı.

Türkler, Ebamüslim ihtilâlile Araplara, Talas suyu meydan muharebesile de Çinlilere galebe etmişlerdi. Tarihin ceryanı kendilerine iki yol açmıştı. Bunlardan biri asırlardanberi olduğu gibi, şimalden Çine inerek orada bir imparatorluk kurmak, diğeri de garba dönerek İslâm İmparatorluğuna hâkim olmaktı. Türkler ikinci yolu tercih ettiler. Ebamüslim ihtilâli esasen onları müslüman İran üzerinden Iraka doğru götürmüştü. İhtilâl harekâtına iştirak edenler, yüksek kabiliyetleri sayesinde yeni imparatorluğa hâkim olacaklarını anlamışlardı.

Horasanlı ve Toharistanlı Türkler, Abbas oğulları namına kurdukları devletin malî, idarî ve mülkî işlerini ellerine aldı

[[s. 156]]
lar. İhtilâl ordusunun başında bulunanlar ise daha evel askerî kuvvete hâkim bulunuyorlardı. İlk Abbasî halifelerinin en nüfuzlu müşavirleri Türklerdi. Toharistanlı Barmakoğulları, Şamdaki Emevi arap saltanatına karşı Bağdatta medenî bir devlet kurdular. Ulûm ve fünunun inkişafı esbabını hazırladılar. Nihayet Harun Reşit zamanında imparatorluğun müstakil hâkimi oldular. Askerî kumandanlar ise, daha ilk zamanlarda yüksek kabiliyetlerini göstermiş Avasım eyaleti [1] nin emaretine çıkmışlardı.

İslâm camiasına giren Türklerin Abbasî İmparatorluğunun en yüksek mevkilerini işgal etmeleri, Ceyhun ırmağı ötesinde tabiatile bu camiaya karşı bir alâka uyandırdı. Emeviler zamanında olduğu gibi müslüman olan Türkler artık mevali telâkki edilmiyor, bilâkis islâm camiasının azası oluyorlardı. Bu vaziyet karşısında, Fergana, Soğdiyan, Üşrusana ve Toharistandaki beyler Abbasî halifelerini metbu tanımakta artık bir zillet görmüyorlardı. Çünkü bu İmparatorlukta hâkim olanlar hakikati halde Araplar değil Türklerdi.

Bu sahaların müslüman Türklerile temasta bulunan Yedisu vilâyetile Seyhunun şark ve şimalindeki Karluklar, Seyhunun aşağı taraflarını işgal eden Oğuzlar, garba doğru başlıyan bu cereyana bigâne kalmadılar. Bilhassa anası Türk olan Memunun Horasan valiliği esnasında Türklere karşı takip ettiği şuurlu siyaset, bu cereyanı kuvvetlendirdi.

Abbasî halifeleri de devlet ve ordu işlerini Türklere tevdi etmeği siyasî menfaatlerine daha uygun buluyorlardı. Ebamüslime taraftar olan Türklerle İranlılar tarafından iktidar mevkiine getirilen Abbasilerin geniş imparatorluğu idare için Araplara istinat ve itimat edememeleri tabiî idi. İranlılar ise Abbasilerden ziyade Alevilere mütemayil bulunuyorlardı.

Emevilerle Haşimiler, Alevilerle Abbasiler arasındaki münazaalara arap batınları arasındaki mücadeleden başka bir mahiyet atfetmiyen Türkler, Alevilik, Abbasilik arkasından koşmuyorlardı. Onların tek bir hedefleri vardı: İslâm İmparatorluğuna hâkim olmak. Esasen fıtrî kabiliyet ve istidatları, bu hedefi kendilerine hazırlatıyordu. İlk Abbasî halifelerinin Horasanlılardan teşkil ettikleri ordudaki Türkler,

[1] Malatya ile Tarsus arasında Bizans İmparatorluğu ile hemhudut olan tahkim edilmiş sahada teşkil edilen eyalete (Avasım) adı veriliyordu.

[[s. 157]]
gerek askerlik, gerek idare ve inzibat itibarile diğer kavimlerden yüksek olduklarını ispat etmişlerdi. Yüksek seciyeleri, dürüst ve merdane hareketleri her hususta kendilerine istinat ve itimat edilebileceğini gösteriyordu. Bunun içindir ki daha Halife Mansur ve Mehdi zamanlarında temayüz eden Türkler Harun Reşit ve Memun devirlerinden itibaren en mühim mevkileri işgal ettiler. Bu halifeler, idarî, malî ve mülkî işleri daha ehliyetli gördükleri Türklere vermeği tercih ediyorlardı.

Bir türk ananın terbiyesile yetişen, çocukluğunu dayıları arasında geçiren Mutasım, riyaseti kendisine teveccüh eden büyük İmparatorluğu idare edebilecek anasırı ancak millî seciye ve kabiliyetlerini yakından tanıdığı Türklerde bulabileceğine kani idi. Halifelik makamına geçer geçmez Türklerden bir hassa ordusu teşkil etti. Türlü türlü vaitler ve iltifatlarla Fergana mıntakasından birçok türk gençlerini Bağdada topladı. Bunlardan Tekin (beyzade) leri divanda mühim mevkilere geçirdi. Tarhanları (rütbelileri) da hassa ordusu zabitliğine tayin etti. Diğeri türk gençlerile de hassa ordusunu teşkil etti. Tekinlere, tarhanlara zengin malikâneler, geniş topraklar verdi. Hassa ordusunu teşkil eden neferlere de dolgun maaşlar tahsis etti.

Hassa ordusu efrat ve zabitanı diğer unsurlara mensup olanlara nispetle daha mümtaz, kıyafet itibarile de daha gösterişli idiler. Büyük bir kısmı Fergana ve Üşrusana Türklerinden olan hassa ordusu efradının Bağdadın bin bir türlü levsiyatile bulaşmamaları için, Mutasım Samra şehrini kurdu; türk askerlerile birlikte buraya çekildi (835).

Türkler, yeni kurulan Samra şehrinde; memleketlerinde olduğu gibi boy boy, soy soy yerleştiler. Fergana Prenslerinden Yeltekin gibi beyzadelere de zengin çiftlikler verildi. Halife ordularında kumanda eden türk ümera arasında Afşin gibi bazıları eski dinlerine merbutiyetlerini muhafaza ediyorlardı.

Abbasiler zamanında yaşıyan Mesudi, Mutasım devrinde teşekkül eden türk ordusundan bahsederken şu satırları yazıyor: "Bu ordu genç, dinç, güzel ve levent efrattan teşekkül etmişti, ordu efradı ipekli elbiseleri, sırmalı kumaşları, sırmalı kılıç askılarile herkesin takdir ve hürmetini celbediyordu. Bu Türkler sayesindedir ki Abbasî Devletinin nüfuzu teessüs etti, islâm şevketi yükseldi".

[[s. 158]]
Türkler daha Mutasım devrinde, islâm âlemini tehdit eden iki müttefik düşmanı tenkil ettiler. Bunlardan biri, Azerbaycan ile Erran (Karabağ) arasındaki sahada zuhûr ve İranlılara istinat eden Hurremiye Fırkası, diğeri de Şarkî Roma İmparatorluğu idi.

Papak (Babek) adlı bir İranlının Azerbaycan havalisindeki Cavidaniye taifesi içinde tesis ettiği bu fırka, Sasaniler devrinde İranda zuhûr eden Mezdek mezhebinden mülhem bir nevi komünismin Hindin eski tenasuh ve hulûl akidesile karıştırılmasından husule gelen garip bir mezhebe inanıyorlardı. Hurremiyeler eski İranlılar gibi analarile, kızkardeşlerile ve kızlarile evlenebiliyorlardı. Bunların başına geçen Papak, Aras ile Gur ırmakları arasındaki Karabağ mıntakasında Bez denilen sarp bir kalede tahassun ederek yirmi sene kadar bir müddet ortalığı hercümerç etmiş, halifeler tarafından gönderilen orduları dağıtmıştı. Bu müddet zarfında öldürdüğü müslümanların adedi iki yüz elli bini tecavüz ediyordu. İranlılardan büyük bir kısım Papakla birleşti. Hemedana kadar olan sahayı zaptettiler. Papak Hemedanda topladığı kuvvetle Irakı tehdit etmiye başladı. Diğer taraftan da Bizans İmparatorluğu ile, müştereken Abbasiler üzerine yürümek maksadile bir ittifak aktetti.

Mutasım, Abbasî tahtına oturduğu zaman Papak tehlikesi Bağdat sarayını titretiyordu. Üşrusanalı Afşin ile Ferganalı Büyük buğa, Türklerden mürekkep güzide bir kuvvetle Papak üzerine gittiler. O zamana kadar yenilmez sayılan Hurremileri tarumar ettiler. Pakakın hükûmet merkezi olan müstahkem Bez kalesini aldılar. Papak, civardaki Ermeniler içine kaçtı. Afşin, Papakı saklandığı ermeni patrikinin evinde yakaladı. Kardeşi ve ordusunun kumandanı Abdullah ta beraberdi. Papak Samrada, Abdullah ta Bağdatta asıldılar. Afşin, Papakın hapishanesinde işkencelerle ölümlerini bekleyen on bin kadar adamı salıverdi. Senelerdenberi topladığı hesapsız hazineleri zaptetti. Bunlardan bir kısmını memleketi olan Üşrusanaya gönderdi.

Şarkî Roma İmparatorluğu, Suriye ve Palastini zaptetmek ümidile Papakla ittifak etmişti. Bu esnada Toros ve Antitoros silsilesi Abbasî Devletile Şarkî Roma İmparatorluğu arasındaki hududu ayırıyordu. Harun Reşit Malatyadan Tarsusa kadar imtidat ve bir sıra istihkâmları ihtiva eden mın

[[s. 159]]
takada Avasım namile bir serhat eyaleti teşkil etmişti. Papak mücadelesi esnasında imparator Teofilos (829 - 842) yüz bini mütecaviz bir kuvvetle tecavüze başladı. Kapadokyayı istilâ etti. İslâm şehirlerini talan ve tahrip eyledi. Sora Suriyeye teveccühle Mutasımın doğduğu Zibatra (Zapetra) şehrini zaptetti. Ele geçen müslümanların - kadın ve çocuk ayırmaksızın - gözlerini oydurdu, vücutlarını kızgın demirlerle dağladı. Hepsini vahşiyane işkenceler altında öldürdü.

Mutasım, bu müthiş seylâbeye karşı Türklerin kahramanlığına müracaat etti. İşnas, İtah ve Afşin gibi büyük kumandanlar idaresinde Türklerden müteşekkil bir ordu gönderdi. Bu ordu Anadoluya çekilen Teofilosu Ankara önünde müthiş bir hezimete uğrattı. Ankarayı zaptetti. Teofilos Haymana ovasının garbında ve Sakarya ırmağı üzerinde Şarkî Romanın en müstahkem ve mamur bir beldesi olan Amoryuma (Amuriye) çekildi. Celbettiği yeni kuvvetlerle burada tahassun etti. Türkler, Amoriumu muhasara altına aldılar. Hendekleri doldurmak, duvarları delmek suretile kaleyi zaptettiler. Bu felâketten sora Teofilos ta kederinden öldü. Bu hareket, Türklerin Anadoluyu istilâsı idi.

Abbasî ordusunun en meşhuar kumandanları Afşin, Karabuğa, Ferganalı Ömer, Semerkantlı Haris, İtah, Mehmet Aşnas Vasıf ve Zirek isminde Türklerdi. Azerbaycanın varidatı Afşine tahsis olunmuştu. Vasıf (863) te Anadolunun bazı kısımlarını istilâ etmişti. 872 de Asatekin Musulda emîr idi. Tarsus ve Adana bidayeti teşekküllerinden itibaren Tolonoğullarının idaresi altında idi. IX. asırda Amacur, Şam emîri idi. Emîr Tekin 880 de Irakı idare ediyordu. Bundan anlaşıldığına göre müslüman Türkler Abbasi Devletinin teessüsü ile Anadoluyu istilâ etmeğe ve bu devirden itibaren Romalılar elinden alınan serhatlerdeki ülkelerde yerleşmeye başlamışlardır. Türklerin Anadoluyu istilâları Selçukluların teessüsüne kadar fasılasız denilebilecek bir şekilde devam etmiştir. Oğuzlar XI. asrın başlarında reisleri Kızıl Buğa ve Göktaş idaresinde Azerbaycanı, Diyaribekir havalisini ve Musulu istilâ etmişler ve serhatlerde yerleşmişlerdi.

Türkler, yalnız harp sahasındaki şanlı zaferlerile değil medenî, ilmî sahadaki yüksek kabiliyetleri, malî ve idarî hususlardaki parlak muvaffakıyetlerile de Abbasi İmparatorluğuna hâkim olmuşlardı. Mutasım asrında Bağdatta yaşayan

[[s. 160]]
meşhur bir mütefekkir arap edibi Samrada yakından tetkik ettiği Türkler hakkındaki intibaını şu cümlelerle hulâsa ediyor: "Türkler her işte basiretkâr, zekâ ve ferasetleri galip, inandıklarını müdafaa hususunda son derece fedakâr insanlardır. Tab'an halim ve sabırlıdırlar. Sözlerine sadık, vaitlerine vefakârdırlar. Yalan söylemekten şiddetle içtinap ederler. Fakat harp meydanlarında, hiddet ve gazap zamanlarında bir ateşparei celâdet kesilirler."

O asrın diğer bir arap şairi de türk askerini şu suretle tasvir ediyor: "Türk süvarileri çalâk bir süratle düşman askerini çevirerek tarumar ve saç gibi perişan eder. Türk, muharebelerde başka hayvanlara baş vermeyen mağrur atını yanından ayırmaz. Atına bizzat kendisi bakar, silâhını kendisi yapar, hayvanını kendisi nallar, binicilikteki meharetile dünyayı hayretlere düşürür. Her Türk sanayide başkasına muhtaç olmıyacak kadar meharetlidir. Türk askeri kaçanı, uçanı tutmak için sağa sola koşar. Dağların tepesine çıkar. Vadilerin diplerini altüst eder. Türk süvarisi kendisini aslan, atını ceylan, düşmanını da av telâkki eder. Türk yılmaz, korkutur. Kendisine hücum edilmedikçe başkasına hücum etmez. Azmettiği şeyi elde etmedikçe rahat yüzü görmez. Son derece yorgun olmadıkça uykuya dalmaz. Uykusu ağır değildir. Daima kuşkulu bir halde uyur."

Bu asır şairlerinden Ebu İshak Bizanslılara karşı Abbasî İmparatorluğunu koruyan Türkleri tebcil için yazdığı bir kaside de duygularını "naraları yıldırımın gürültüsünü bastıran kahraman Türkler, öyle bir kavimdir ki görüştükleri zaman melekler gibi güzel, güleştikleri vakit te ejderler kadar biaman olurlar" sözlerile ifade etmektedir.

Mutasım, hassa ordusu üzerine titriyordu. Efradın millî seciye ve salâbetleri bozulmamak için esaslı nizamlar koydu. Bu nizamlara göre hassa ordusuna mensup neferler ancak türk kızlarile evlenebileceklerdi. Bir türk neferi evlendiği türk kızını hiçbir suretle boşayamıyacaktı. Türk askerlerile evlenecek türk kızlarına hazineden muayyen maaşlar verilecekti. Bu maaşlar evlendikten sora da kesilmiyecekti.

Abbasî İmparatorluğunda, Mutasım zamanında pek çok artan türk nüfuzu, oğlu ve halefi Vasık devrinde bir kat daha inkişaf etti. Abbasî Halifeliğinde vicdan ve fikir hürriyetinin en parlak devri olan bu zamanlarda Türkler, fikrî hare

[[s. 161]]
ketleri büyük bir alâka ile himaye ediyorlardı. Seyhun boylarından Iraka doğru bir türk akını başlamıştı. Türkler Mütevekkilin katlinden sora İmparatorluğun mukadderatına tamamile hâkim oldular. Halifeleri istedikleri gibi azil ve tayin ediyorlardı. İranlı Büveyhlilerin Bağdadı istilâsına kadar emirülümeralık Türklerin elinde bulunuyordu. Büveyhoğullarının istilâsından sora da bir aralık Sevüktekin isminde bir Türk Emirülümeralığı Büveyhi Bahtiyarın elinden aldı.

Türkler Bağdatta hâkimi mutlak oldukları devirlerde, vilâyetlerin başındaki valilerin ekseriyetini de yine Türkler teşkil ediyordu. Bunlardan bazıları bilâhare müstakillen harekete başladılar. Mısırda Tolonoğulları, Maveraünnehirde Samanoğulları bu suretle birer devlet kurdular. Hilâfet merkezi olan Bağdatta bütün hükûmet kuvvetlerinin Türklerin elinde bulunması Mısırda ve Maveraünnehirde birer türk - islâm devletlerinin zuhûru türk dünyası ile islâm âlemini biribirine yaklaştırdı. Araplar bir asırdan ziyade uğraştıkları halde islâm dinine sokamadıkları Türkler, kendi arzularile, hâkim oldukları İmparatorluğun dinini kabul ettiler. Müslüman Samanoğullarile müslüman Karahanlılar ırkdaşlarını mensup oldukları din camiasına soktular. X. asırda müslümanlık, Seyhun ve Kâşgar maverasına kadar yayılmış, Karluklar, Oğuzlar arasında intişar etmeye başlamıştı. Bu hususta en mühim rolü Maveraünnehirli müslüman türk tacirler oynamışlardı. 1048 tarihinde Taşkent ve Farap mıntakalarının ötelerinde sakin olan 200,000 aile hep birden müslüman oldular.

Şarkî Türkelinde de Karahanlıların, Afgan ve şimalî Hint te Sevüktekinoğullarının birer hükûmet kurmaları muhtelif türk zümrelerinin mütemadiyen islâm memleketlerine akmalarını ve islâmlaşmalarını intaç etti. Selçuklular bütün Abbasi İmparatorluğuna varis olduktan sora Türkler islâm dinini artık benimsemişlerdi.

Emeviler zamanında Kafkas maverasındaki Hazar Türklerile vukubulan mücadele, Abbasiler devrinde şiddetini kaybetmekle beraber yine devam etti. Hazarlar Halife Harun Reşit zamanında Musula kadar indiler. Hilâfet merkezi olan Bağdadı tehdit ettiler. Araplar, islâm dinini Hazarlılara da cebren kabul ettiremediler. Hazar hanları bütün dinlere karşı müsamahalı hareket ediyorlardı. Kendileri Musa dinini kabul

[[s. 162]]
ettikten sora da bu siyaseti terketmediler. Hazar hanları Bizanslılarla aktettikleri ittifak neticesinde hıristiyanlığın Hazarlar arasında yayılmasına karşı lâkayit kaldıkları gibi, Harzemde zuhûr eden bir ihtilâli müteakip memleketlerine sığınan müslüman Harzemlilerin islâm dinini yaymalarına da göz yumdular. Bu siyaset neticesi olarak hanlığın son zamanlarına doğru Hazarlar arasında yahudilik, hıristiyanlık ve müslümanlık eski şamanilikle beraber çarpışmaksızın yaşayabiliyorlardı. Abbasiler devrinde Hazarlar arasında çok taammüm edemiyen islâm dini, onların şimalinde İtil ırmağı boylarında oturan Bulgar Türkleri arasında çok yayıldı. Harzemle İtil boyları arasındaki geniş ticaret faaliyeti bu hususta mühim amil oldu. Harzemli müslüman tacirler Bulgarlar arasında dinlerini kuvvetle neşrettiler. Bulgar Hanı Elmassilki, Abbasî Halifesi Muktedir ile muhabere ederek 921 tarihinde bütün tebaasile beraber müslüman oldu. Bu suretle X. asırda türk dünyasının büyük bir kısmı islâm camiasına girmiş bulunuyordu. Gerçi, Karahanlılar devrinde Kâşgarın öte taraflarındaki Uygurlar henüz Budayı takdis ediyorlardı. Daha sora Harzemşahların ordusundaki Türkler arasında eski samanlığa merbut olanlar vardı. Fakat umumiyet itibarile X. asırdan itibaren türk dünyasının geniş bir sahası islâmlaşmış bulunuyordu. Bu asırdan sora da Türklerin islâmlaşması devam etti. Timur zamanına kadar Elmalık havalisinde yaşayabilen nesturilik te yerini islâmlığa bıraktıktan sora bütün Türkellerinde hâkim din artık müslümanlık olmuştu.

Abbasî İmparatorluğu inkısama başladıktan sora Türkler Mısırda Tolonoğulları (868 - 905), Akşitoğulları (935 - 969), Maveraünnehirde Samanoğulları (874 - 999) Türkelinde Karahanlılar (932-1212), Afgan ve şimalî Hintte Gazneliler (962 - 1183), Gorlular (1148-1215) adlarile birer devlet kurmuşlardı. Bilâhare Selçuklular Mısır ve Hindistan hariç olmak üzere bütün Abbasî İmparatorluğunu hakimiyetleri altında birleştirdiler. Fazla olarak Anadoluyu da fethederek Büyük İmparatorluğa ilhak ettiler. Büyük Selçuk İmparatorluğu parçalandıktan sora bütün bu İmparatorluğu ihtiva eden ülkelerde yine birtakım türk hükûmetleri teşekkül etti. Bu hükûmetler İranda, Irakta, Suriyede, Anadoluda selçuk şubeleri, Atabeyler namlarını aldılar. Bu saha haricin

[[s. 163]]
de kalan Maveraünnehir ve Türkistanla Horasanda Harzemşahlar (1077-1231), Hindistanda ise Delhi türk sultanları (1206-1555) isimlerile yaşardılar.

ABBASÎ DEVRİNDE İSLÂM MEDENİYETİ VE BU MEDENİYETTE TÜRKLERİN TESİRİ
İslâmiyet devrinde ulûm ve maarifle iştigal edenlerin en çoğu arap olmıyan kavimlere mensup idi. İslâm medeniyeti kendi teessüsünü diğer milletlere, bilhassa Türklere ve İranlılara medyundur. İslâmiyetin zuhûru esnasında yüksek bir seviye ve eski bir medeniyet sahibi olan Türklerin islâmiyeti kabul ettikten sora islâmiyetin teessüs ve inkişafında pek mühim bir amil olmaları tabiî idi. Bilâistisna islâm medeniyetinin her şubesinde Türklerin büyük hizmetleri oldu. Müslümanlarca Kurandan sora en mevsuk bir hadis mecmuası olan "Sahih Buharî" Mehmet İsmail isminde Buharalı bir türk âlimi tarafından telif edildi. O devrin hukuku olan fıkıha dair eserlerin birçoğu türk âlimleri tarafından vücuda getirildi. Bugün bile islân dünyasının her tarafında eldenele dolaşan "Hidaye" Merginanlı bir türk âliminin eseridir. Usul kitaplarının en mühimleri yine Türkler tarafından yazılmıştır. Türkler bilhassa felsefî ve müspet ilimler sahasında vukuf ve ihata göstermişlerdir. Türklerin meşgul olmadığı ilim sahası yoktur. Eski yunan usulünde ilk coğrafya kitabı yazan "Belhli Ebu Zeyit" tir. Hint ulûm ve felsefesini islâm dünyasına ve Avrupaya tanıtan Eburreyhanibirunî Harzemli bir Türktür. İslâm dünyasının Aristosu İbni Sina Buhara yakininde Afşine kariyesinde doğmuş bir Türktür. İslâm dünyasının en büyük filozofu Farabî türkmen elinde Farapta (Faryap) doğmuştur. Memun tarafından ilk defa olarak tesis edilen rasatanenin en yüksek mütehassısı Mervli Halit İbni Abdülmeliktir. Bağdattaki "Darülhikme"nin azaları arasında en mühim sima ve en meşhur riyazıyatçı "Harzemli Musanın oğlu Mehmet te bir Türktür. Bu âlim hint - yunan usullerini cami olan Zayiçenin mucididir. Araplara kendi dillerinin en mükemmel lûgat kitabını hediye eden Cevherî Türktür.

Farabinin Essiyasetülmedeniye nam eseri iktisadî siyasete dairdir. İslâm medeniyetinde bu mevzua dair ilk yazılan kitap bu eser olduğundan iktisadî siyaset ilmini islâmlar

[[s. 164]]
arasında tesis etmek şerefi de Türklere aittir. Abbasiler devrinde teşekkül eden müslüman türk devletlerinin merkezleri ayni zamanda birer ilim ve medeniyet merkezi olmuşlardır. Samanlılar devrinde Buhara, asrın en büyük ilim merkezi sayılan Bağdadı gölgede bırakmıştır. O zamanın en mühim eserleri Buharada yazılmıştır. İbni Sina gibi beynelmilel ilim âlemince tanılan âlimler ve filozoflar orada yetişmiştir. Samanilerden Nuhun tesis ve İbni Sinanın da istifade etmiş olduğu kütüphane islâm dünyasının en mühim bir kütüphanesi idi. Kütüphanede tabiî ilimlere dair ayrı bir kısım vardı. Samaniler Devletinin enkazı üzerinde Gazneviler Devleti teessüs edince Gazne, Asyanın en mühim ilim merkezlerinden biri oldu. Mahmut Gaznevî zamanında Gaznede o devrin en yüksek akademisi sayılabilecek bir ilim muhiti vücuda geldi. Gaznede zamanın en meşhur türk âlimleri ve mütehassısları toplandı. Eburreyhanibiruninin eserleri ve Firdevsinin bütün cihanda tanınmış Şehnamesi Gazne sarayında yazıldı. Gazne kütüphanesi en zengin kütüphanelerden biri idi. Gaznelilere, Gurlular halef olduktan sora ilim ve medeniyet merkezi değişti. Bütün diğer safhalarda olduğu gibi medreseler, kütüphaneler, hastaneler, köprüler, hanlar, hamamlar, camiler gibi umumî müesseselerce de zengin olan bu devirde irfan merkezi Herat oldu. Meşhur Fahrüddini Razî Bamyandan Herata geldiği zaman Gur hükümdarı Giyasüddin ona mahsus bir medrese bina ettirdi. Her taraftan gelen talebe ve âlimler burada Razinin etrafında toplandılar. Heratta pek mühim bir ilim muhiti yaratıldı.

Dokuz Oğuz Türklerinden inen ve Mısırda hâkim olan Tolonoğullarının ve Fergana Türklerinden inen ve Fergana Hükümdarlarının unvanını alan Akşit Türklerinin de Abbasî devri medeniyetine tesirleri pek büyük olmuştur.

İslâm dünyasının idaresini Abbasî halifelerinin elinden alan ve islâmlığı inhilâlden kurtaran Selçukluların islâm medeniyetine hizmetleri çok büyüktür. Ortazamanların en mühim darülfünunları bunlar devrinde açılmıştı. Bağdat, Neysabur, Herat, Isfahan ve daha birçok şehirlerde Nizamiye medreseleri namile tesis ettikleri darülfünunlarda o devrin en büyük salâhiyet sahibi türk üstatları toplanmıştır. İslâm ilim kütüphanesinin en mühim eserlerinden büyük bir kıs

[[s. 165]]
mı buralarda yazılmıştır. Tanınmış Selçuk Veziri Nizamülmülk ilim ve fikir hareketleri için hazineden yılda yüz binlerce altın sarfederdi. Konya Selçukları da bu ilim ve medeniyet yolunda seleflerinden gerikalmamışlardı. Bunların devrinde Anadolu baştanbaşa camiler, saraylar, kütüphaneler, medreseler, hastaneler, köprüler, hanlar, bedestenler, çeşmeler ve sair müesseselerle doldu, zenginleşti ve süslendi.

Endülüs tarihi dahi ince bir tetkikten geçirildiği takdirde orada da bütün Avrupayı irşat eden yüksek medeniyet kurucularının ve ilim saçan büyük âlimlerinin Şarktan giden türk âlimleri ve türk ırkından, müslüman olmuş, tıpkı bugünkü müslüman Türkler gibi arap isimleri takınmış Berber - Hazarlar olduğu kolaylıkla anlaşılır.

Tarih vesikalarile edinilen bilgilere istinaden kat'î olarak denilebilir ki islâmdan evel bir arap medeniyeti olmamıştır. İslâm devrinde de medeniyet yaratan araplar değil, onlardan başka ırktan olanlar ve bilhassa Türklerdir.

EMEVİ VE ABBASÎ DEVİRLERİNİN İDARE TARZI
Emevi ve Abbasî devirlerinin her ikisinde idare mutlakıyet şeklindedir. Başta halife namile mes'uliyetsiz, arzuları kanun yerine geçen bir hükümdar vardı. Valiler, ordu kumandanları, kadılar ve devletin sair büyük memurları halife tarafından tayin olunurdu. Hükümdarlık ve halifelik irsen intikal eder, hükümdar sağlığında halife olacak veliahtını tayin eylerdi. Emevilerin idare tarzı istibdat ve mutlakiyet şeklinin ve mes'uliyetsizliğin en ileri nümunelerinden biridir, Bunların zamanında hatta vezirlik makamı bile yoktu. Hükümdar ancak müşkülâta uğradığı zamanlarda yakın adamları ile istişarelerde bulunurdu. Vezaret diğer tabirle sadrazamlık Abbasiler devrinin icadıdır. Vezarete bir de "Muhasebat Divanı" ve "Muhabere Divanı" namile iki müessese ilâve edilmişti. Biri maliye işlerile diğeri de halifenin muhabere işleril uğraşırdı. Ordu ayrı bir daire tarafından idare olunurdu. Hazinede devletin varidatı toplanır ve devlet masrafları buradan tesviye olunurdu. Muhabereleri temin vazifesi posta ve istihbarat dairesi tarafından ifa edilirdi. Halifelik dahi bu dairenin vazifesi cümlesindendi. Nizam ve asayiş ve umumî emniyet ayrı bir polis teşkilâtı ile temin olunurdu. Davalar kadılar tarafından halledilirdi.

[[s. 166]]
Ayrıca bir bahriye teşkilâtı da vardı. İlk dört halife devrinin siyaseti islâm birliği, Emevilerin siyaseti arapçılık, Abbasilerin siyaseti Arap olmıyan milletlerle itilâf esaslarına istinat ederdi.

İÇTİMAÎ HAYAT
İdare ve siyaset merkezi Emevilerle Medineden Şama intikal edince Araplar medeniyet muhitlerile daha yakından temasa girmiş oldular. Daha soraları fütuhat devrinde artan bu temas arap içtimaî hayatında değişiklikler husule getirdi. Yine ayni tesirle yeni yeni sınıflar teşekkül etti. Başlıca müslümanlar ve müslüman olmıyanlar diye ikiye ayrılan halk gitgide Araplar ve Arap olmıyanlar, köleler, azatlılar, devlet memurları gibi birtakım zümrelere bölündü. Bununla beraber Emeviler Devleti bedevî hükûmeti olduğundan henüz temerküz etmiş bir içtimaî hayat şekli teessüs etmemişti. Emeviler bedevilik halinde olduklarından diğer milletlerden ancak en çok muhtaç oldukları şeyleri iktibas ederlerdi. Bu sebeple arap içtimaî hayatında esaslı bir tebeddül husule gelmemişti. Aile ve cemiyet eski teşekkülünü muhafaza ediyordu.

Abbasiler devrinde ise havas ve avam sınıfı olmak üzere teşekkül etmiş iki sınıf vardı. Havas sınıfı: 1) halife, 2) akraba ve taallûkatı, 3) hükûmet ricali, 4) eşraf ve âyan olmak üzere dörde ayrılırdı. Havas sınıfı mensuplarının evlerinde servet ve kudretlerine göre az veya çok sayıda köleler, cariyeler, hadımağaları bulunurdu.

Türkler tarafından ilim ve irfan vadisinde ve muhtelif san'at sahasında yüksek inkişaflar vücuda getirildikçe ilim ve san'at zümreleri çoğaldı. Bu sayede ihtisas ve iş erbabının kendi sahalarında çalışmaları neticesinde islâm medeniyeti, islâm san'atkârlığı inkişaf etti.

Hulâsa, islâm medeniyeti bütün islâm kavimlerin müşterek malı olan bir medeniyettir. Bu medeniyetin teessüsünde her milletten ziyade Türklerin hizmetleri olmuştur. Arap olmıyan milletler islâmlaştıktan sora her sahada bir kaynaşma husule geldi. İslâmlaşmış olan her kavim, medeniyet sahasına kendi gayret ve kabiliyetini aşıladı. İlim ve fennin her sahasında birçok eserler vücuda getirildi. Arap lisanının taammümü neticesinde, muhtelif milletler arasında bir kültür iştiraki oldu.

[[s. 167]]
Ticaret, seyahat, orduların ve milletlerin hareketleri, akidelerin, âdetlerin intişarı, islâm milletlerinin yekdiğerine olan tesirini çoğalttı. Semerkant, Buhara, Herat, Gazne, Isfahan, Rey, Bağdat, Şam, Kahire, Kurtuba ve saire birer ilim ve medeniyet merkezi oldu (Res. 46-50). İslâm âlimleri biribirile müsabaka ve rekabet edercesine ilim ve fennin her sahasında çalıştılar; islâm medeniyeti işte bu suretle vücut buldu.

Ziraat, sanayi, ticaret, edebiyat, fen ve felsefe inkişaf ve terakki etti. Ziraate dair eserler telif olundu. Sebze, çiçek, yetiştirmek, güzel bağlar ve bahçeler yapmak için ilmî bir surette çalışıldı. Ağaçların cinsini ve tohumları ıslah etmek için büyük gayretler sarfolundu. İcap eden heryerde fennî kanallar açıldı, su bentleri vücuda getirildi. Sanayi de zamanına nispetle çok terakki etmişti. Harp silâhları, vazolar, ibrikler (Res. 51), tepsiler, siniler, kandiller (Res. 52), şamdanlar (Res. 53) lâmbalar, ve bütün eşya ve aletler yapmıya mahsus imalâthaneler pek ziyade çoğalmıştı. Servetin artması nispetinde altın, gümüş eşya imalâtında ileri gidilmişti. Heryerde kumaş dokumahaneleri, şeker fabrikaları ve saire tesis olunmuştu. Reçel, şarap, konserve ve saire de yaparlardı. Heryerde kâğıt fabrikaları tesis edilmişti. Ticaret te terakki etmişti. Her şehrin bir ticaret mahallesi, pazar yeri vardı.

Riyazıye ilimleri ve heyet ilmi inkişaf etti. İslâm seyyahları türk hükümdarlarının himayelerile coğrafyada büyük bir terakki vücuda getirdiler. Terbiye ilmi âlimleri Aristonun eserlerine birçok yeni bilgiler ilâve ettiler. Hastalıkların daha müspet tetkik ve müşahedeye müstenit olarak mütaleasını ve eczacılığı ileri götürdüler, birçok yeni ilâçlar buldular. Cerrahlığı da terakki ve inkişaf ettirdiler. Felsefede bütün cihanca tanınmış büyük filozoflar yetişti. Bu devirlerde mimarî de çok inkişaf etti. Türk mimarları bilhassa muhteşem mabetler ve saraylar binasında, yüksek san'at kudreti göstermiştir.

G. İSPANYADA ENDÜLÜS İSLÂM DEVLETİ
(756—1031)

Abbasilerin birinci halifesi olan Seffahın Emevi ailesini katliam ettirdiği sırada Emevi halifelerinden Hişamın torunlarından Abdürrahman, adını ve kıyafetini değiştirerek arap

[[s. 168]]
kabileleri içine kaçtı ve kendini kurtardı. 20 yaşında bulunan Abdürrahman Araplar içinde kendini emniyette göremedi. Birçok güçlüklerle Afrikaya kaçtı. Orada Berberlere iltica etti. Berber Zenate kabilesi arasında Caferülmansur adı ile beş altı sene kaldı. Fakat Seffah kendisini oralarda da araştırmıya başladığından Abdürrahman İspanyaya kaçmağa karar verdi. O tarihlerde İspanyada rüesa arasında iktidar mevkii kavgası memleketi karışık ve halkı rahatsız bir hale getirmişti. Bazı doğru düşünceli kimseler şöhretli bir zati başlarına geçirerek dahilî anarşiye nihayet vermek için bir gizli cemiyet kurmuşlardı. Abdürrahman bu cemiyetle irtibat ve münasebet tesis etti, ve kendini İspanyaya davet ettirdi. Abdürrahman, nezdinde bulunduğu Berber Zenate kabilesinden aldığı birkaç yüz berber süvarisi ile beraber İspanya sahiline çıktı. İşbiliye şehri ahalisi dahi 20,000 askerle Abdürrahmanı istikbal etti. Abdürrahman, bundan sora kendisini tanımıyan ve kuvvetlerle kendi üzerine yürüyen islâm reislerile birçok muharebeler yapmıya mecbur oldu. Her tarafta galebe ve muvaffakıyet kendi tarafında kaldı. Muhalif rüesadan bazıları hıristiyan kırallara iltica ettiler.

Abdürrahman, Bağdat halifelerinin Kayruvandaki valileri vasıtasile kendi aleyhine İspanyaya çıkardıkları kuvvetleri de mağlûp etti. Afrikadan gelecek tecavüzlere karşı İspanya sahillerini muhafaza etmek üzere Septe boğazı kıyılarındaki limanlarda yaptırdığı gemilerden bir donanma tesis etti.

Dahilî karışıklıktan istifade eden şimaldeki hıristiyan kırallar da tecavüze ve çapulculuğa başlamışlardı. O zaman Fransa Kıralı bulunan Kısa Pepen de müdafaasız bırakılmış olan Norbona ve havalisini işgal etmişti. Abdürrahman evvelâ şimal hıristiyan kırallarının tecavüzlerini bertaraf etti. Kıral Pepen ile de bir musalâha yaptı. Fakat bu kıraldan sora meşhur Şarlman nezdine kaçan bir arap emîrinin teşvikile İspanya üzerine yürüdü (777). Pirene dağlarını geçti, Sarakosta şehrine kadar geldi. Bu şehirde bulunan müslüman askerler eyi bir sevk ve idare altında Sarakosta valisi tarafından Şarlman, ordusuna taarruz ettirildi. Şarlman mağlûp ve Pirene dağlarından ricate mecbur edildi. Şarlman ordusunun büyük kısmı bu dağlarda bire kadar mahvedildi.

Abdürrahman dahilde ve hariçte muvaffak olduktan ve emniyet kazandıktan sora İspanyada üç asra yakın bir müd

[[s. [122r]]]
If-iji.-ui^ íiíj.'t ( İ s l â m İ s t i l A s i )
z.yât ojlıı Tarıtır. istiU istikameti
Musa Sin Naşirin istila İstikameti
714 to ulamların lepaıt,ada şimal
ORLEAN
laUMymd» emmi idaresindeki yerler
PUVATYA
ırdanyiL İrmağı,
Asturiye
LAÇYA O K A S T İ L
'alansiya
ae ı.nsjr e)
'KURTUBE
Gernaia
;ESEUrAR1K

[[s. 169]]
det süren müstakil yeni bir devlet teşkil etmiş oldu. Kendi adına hutpe okuttu ve Kurtubada adına para bastırdı. Fakat halife ve emirülmüminin unvanını almadı. Yalnız emîr veya melik unvanile kanaat etti. Halife olarak emirülmüminin unvanını takınan bundan çok sora gelen Üçüncü Abdürrahmandır. Abdürrahmanın kurduğu devlete Endülüs Emevileri Devleti veya Kurtuba Emevileri Devleti de denir.

ABDÜRRAHMANIN MEMLEKETİ TESKİN, İMAR VE İDARESİ
Abdürrahman Kurtubayı payitaht yaptı. Bütün memleketi Kurtubadan başka altı eyalete ayırdı (Harita.24,25). Her eyaleti de dörder sancağa böldü. Eyaletleri ve sancakları emniyetli ve kıymetli adamlarla idare ettirdi. Müslüman ve hıristiyan tebaanın vergilerini tespit ve tanzim, rahatlarını temin etti. Memleket sahillerinin birçok noktalarında yeni limanlar, dahilde birçok yollar ve kanallar yaptırdı. Heryerde çeşmeler, hamamlar inşa ettirdi. Zaten çoktan İspanya müslümanlarının elinde bulunan Sardinya ve Sicilya adalarının tasarruf ve idaresini kuvvetlendirdi. Bu adalar vasıtasile İspanya Bizans arasında deniz ticaretini genişletti. Abdürrahman, müslüman ve hıristiyan halk arasında, ırk ve din mücadelelerini bertaraf ederek bütün halkı her noktai nazardan çalışmıya sevketti. Ziraate çok ehemmiyet verdi. Bu sayede memleketin çöl ve çıplak olan yerleri bile tarlalar, bağlar, bostanlar ve bahçelerle süslendi.

Abdürrahman, idare, siyaset ve askerlikte olduğu kadar ilim ve fen yolunda da mümtaz olmuştur. Heryerde mektepler, hastaneler, camiler yaptırdı. Bundan başka Ispanyanın büyük şehirlerinde büyük kütüphaneler vücuda getirdi. Kurtubadaki sarayında âlimlerden, hakimlerden, şairleden mürekkep bir bilgi meclisi kurdu. Abdürrahman, bu tarzda ömrünün sonuna kadar, memleketi imar ve halkı talim ve terbiye ile meşgul oldu. Mekteplerin çoğu meccanî idi. Abdürrahman 32 sene (756-788) saltanattan sora 60 yaşında iken öldü. Yerine, kendi hayatında iken hükümdarlığı tevcih ettiği küçük oğlu Hişam geçti.

HİŞAM (788-796)
Abdürrahmanın Hişamdan büyük daha iki oğlu vardı: Süleyman ve Abdullah. Bunlar Şamda dünyaya gelmişlerdi.

Hişam, Abdürrahmanın, Zenata kabilesi yanında iken evlendiği Hore adında bir berber kızından olmuştu.

[[s. 170]]
Hişamın saltanata getirilmesi büyük kardeşlerinin isyanına sebep oldu.

Süleyman Meridada, Abdullah, Tuleytulede vali bulunuyorlardı.

Hişam, isyan eden kardeşlerinin her ikisini mağlûp ve teslime mecbur etti. Hişam bunları affetti. Yalnız daha tehlikeli gördüğü Süleymanı İspanyadan çıkardı, Tancada oturttu.

Şarlmanın ricatinden sora şimal mıntakasında sükûn takarrür etmişti. Fakat Hişamın kardeşlerile olan mücadelelerini fırsat sayan Franklar şimalden tecavüze başladılar. Şimal mıntakasındaki hıristiyanlar Franklarla birleştiler. Hişam bunlara karşı iki ordu tertip etti. Bu ordulardan birini Asturiye mıntakasına, diğer orduyu da Pirene dağları şimaline gönderdi. Pirene dağlarını aşan ordu Fransa cenubunda muvaffakıyetli birçok hareketlerden sora büyük ganimetle geridöndü (1). Asturiyede tedibat yapan ordu ise geriye dönerken bir pusuya uğradı ve bozuldu.

Hişam arapçayı çok tamim etti. Açtığı pek çok mekteplerde hıristiyanlar dahi arapça tahsil ediyorlardı. Lâtin lisanı ortadan kalkmış gibi idi. Tevrat ve İncil kitapları arapçaya tercüme edilmişti.

Hişam devrinde Medine imamı Malik bin Enesin ortaya koyduğu bir mezhep Endülüse de intikal ve orada intişara başladı. Hicaz çöllerindeki hayat şartlarına göre kurulmuş olan bu mezhep Endülüs mamurelerinde yaşayanların hayat şartlarına hiç te uygun değildi. Bu uygunsuzluk Hişamın halefleri zamanında hükûmetle hocaların arasını açmağa sebep oldu.

HAKEM I. (796 - 822)
Hişam öldükten sora yerine oğlu Birinci Hakem geçti. Hakem amcaları Süleyman ve Abdullahın isyanlarile karşılandı. Babası zamanında da isyan çıkaran bu iki kardeşten Abdullah Tuleytuleye vali yapılmıştı. Orada istiklâlini ilân etti. Tancada bulunan Süleyman da Mağripte topladığı Berberlerle Valansiya havalisine çıktı; orada emîrliğini ilân etti. Tuleytule valisi olan Abdullah Franklarla da anlaşmıştı. Franklar Pi

(1) Ganimet parasının beşte biri Abdürrahmanın inşasına başlattığı caminin ikmaline kâfi geldi. Müslümanlar Endülüsten çıkarıldıktan sora kilise yapılan bu cami hâlâ bakidir.

[[s. 171]]
rene dağlarını geçerek Navar ve Katalonya mıntakalarını istilâ ettiler. Hakem evvelâ Franklar üzerine yürüdü, onları mağlûp ederek şimale attı. Ondan sora Valansiya - Tuleytule hattının cenubundaki Mursiye ovasında birleşmiş olan amcaları üzerine yürüdü. Mursiye meydan muharebesinde amcalarını mağlûp etti. Süleyman muharebede maktul düştü, Abdullah ta Tancaya kaçtı. Hakem, Abdullahı affetti. Fakat onun iki oğlunu rehine olarak yanına aldı.

Hişam devrinde Endülüse dolan Malikî hocaları memlekette koyu bir taassup havası yaratmışlardı. Her vesile ile hükûmet işlerine karışıyor, her hareketi şeriate muhalif görüyor, camilerde Hakemin dine karşı lâübaliliğinden bahsederek halkı ihtilâle teşvik ediyorlardı. Endülüs mamurelerinde bir çöl hayatı yaşatmak istiyen bu güruhun, memleketi frank istilâsından, müslümanları katliamlardan kurtaran Hakeme isnat ettikleri lâübalilik, arasıra avlanması, bazan da musiki dinlemesi idi. Bütün bunlar, cahil halkı tahrik etmek için ileri sürülen maskaralıklardı. Hakikî sebep, Hakemin bunlara yüz vermemesi, devlet işlerine müdahale ettirmemesi, memleketin inkişafına engel olan fıkıhlarına bir kıymet atfetmemesi idi.

Hakem kazandığı son zaferlerden sora, memlekette huzur ve sükûnu temin için Asturiye ve frank kırallarile sulh müzakeresine başladı. Memleket için faydalı bir musalâha aktetti. Fakat mutaassıp hocalar nazarında bu da kendisi için affedilmez bir kabahat oldu. Bunlar müslümanların hıristiyanlarla musalâha etmesini küfür addediyorlardı. Mutaassıp hocalar, Hakemi öldürmek için bir suikast tertip ettiler. Cuma günü namaz kılarken camide öldüreceklerdi. Fakat Hakem keyfiyetten haberdar oldu. O gece suikastı tertip edenlerden 300 kişiyi tevkif ederek kafalarını kestirdi. Saçlarından caddelerdeki ağaçlara astırdı. Bu müthiş darbe hocaları sındırdı.

Bu defa gizliden gizliye başka sahada tahrikâta koyuldular. Yeniden vazedilen oktruva rüsumunu vesile edinerek halkı ihtilâle sevkettiler. Kurtubanın Kıble mahallesi halkı oktruva resmini vermediler. Tahsil memurlarını dövüp kovdular. Hakem hâdisede elebaşı olan yedi kişinin tevkif ve idam edilmelerini emretti. Bu adamlar tutuldular. Fakat halk hücum ederek kendilerini zabıta memurlarının elinden aldı

[[s. 172]]
lar. Affedilmelerini istirham için cemmigafir halinde sarayın önünde toplandılar. Bu toplanış, hocaların tahrikile bir hücum mahiyetini aldı. Kıyam bütün şehre sirayet etti. Hakem sarayı ihata edenleri kâmilen ateş altına aldı. Kaçanlardan ele geçenleri de ırmak kenarına diktirdiği kazıklara oturtmak suretile öldürttü. İsyanın başladığı Kıble mahallesini yağma ettirdi Halkını Endülüsten sürüp çıkarttı [1]. Mahalleyi de hak ile yeksan eyledi.

ABDÜRRAHMAN II. (822 - 857)
Hakemin halefi ve oğlu Abdürrrahman II. Endülüste ulûm ve fünunun inkişafına çalıştı. Bermekoğullarının mesaisile Bağdatta parlıyan medeniyet ışığından istifade için, hiçbir fırsatı kaçırmadı. Bol paralar sarfederek Bağdattan birçok âlimler getirtti. Edebiyata, musikiye, güzel san'atlere ehemmiyet verdi. Meşhur musikişinaslardan Ali bin Zeryabı Iraktan Kurtubaya getirtti. Kurtubayı Memunun Bağdadına rakip olacak bir hale koydu. Kurtubada şarkı andıran debdebeli bir saray hayatı başladı. Bizans İmparatoru Mihail III. (842 - 865) tarafından Abbasilere karşı tedafüî ve tecavüzî bir ittifak teklifine memur edilen heyeti, hüsnü suretle kabul etti. Kendisi de meşhur Yahya bin Hakemi sefaretle İstanbula gönderdi. Kıymetli bir devlet recülü olan Yahya, Abdürrahman devrini parlatan simalardan biri idi.

Abdürrahman II. cülûsunu müteakip dedesi Hişamın kardeşi Abdullah doksanlık bir ihtiyar olduğu halde para ile Afrikadan toplattığı askerlere güvenerek tekrar isyan etti, hükümdarlık davasına kalkışmıştı. Abdürrahman bu ihtiyarı sıkıştırdı. Bir şeye muvaffak olamıyacağını anlıyan Abdullah teslim olmağa mecbur oldu.

Bir aralık Franklar da Pireneyi aşarak Barsilonayı zaptettiler. Fakat tutunamadılar. Maamafih, Franklar, Endülüste kuvvetli bir propaganda şebekesi vücuda getirmişlerdi. Endülüsün şimal mıntakası halkının ekseriyeti hıristiyandı. Abdürrahmanın âdil idaresi sayesinde müreffeh bir hayat sürmeye

(1) Endülüsten çıkarılan halktan 8000 kadarı Fas Hükümdarı İdris Sağire iltica ettiler, on beş, yirmi bin kadarı da Ömer bin Şuayip isminde birini kendilerine başbuğ yaparak Mısıra kadar gittiler. Bir fırsat düşürerek İskenderiyeyi zaptettiler. Abbasî Halifesi Memun bunlara birçok para ve mühimmat vererek Giride gönderdi. Ömer bin Şuayip Giridi zabıt ve maiyetile beraber orada yerleşti.

[[s. 173]]
başlıyan bu hıristiyanlar arasında, papazların tahriki, Frankların telkini ile islâm idaresine karşı kuvvetli bir cereyan başlamıştı. Bu mıntakaların cahil müslümanları da Frankların sureti haktan görünen tezvirlerine kapılıyor, hükûmetleri aleyhine feveran ediyorlardı. Bu telkinler altında Merida şehri halkı vergilerin çokluğundan bahis ile isyan ettiler. Hakem zamanında burada tahsildar iken hırsızlığından dolayı azledilmiş olan Mehmet İbnülkebir adlı bir serseri de başlarına geçti. Asiler valiyi ve memurları kestiler. Depolara hücum ederek silâhları aldılar. Tuleytulenin hıristiyan ve yahudi sekenesi de ihtilâle iştirak etti. Abdürrahmanın itidalle hareket etmesi hıristiyanların cür'etini arttırıyor, müslümanların dinlerine, peygamberlerine alenen sövüp sayıyorlardı. Bu hal Tuleytulede islâmlarla hıristiyanların çarpışmasını intaç etti.

Abdürrahman, bu vak'ada methaldar olan hıristiyanları muhakeme ve tecziye etmek için, hıristiyanlardan mürekkep bir heyet teşkil etti. Bu heyetin teşkili hıristiyanları büsbütün şımarttı. Nihayet Abdürrahman, şiddet istimaline mecbur kaldı. İsyanları bastırdı. Bu isyan henüz bastırılmıştı ki Normanlar Portekiz sahillerine çıkarak tahribata başladılar. Abdürrahman birçok mücadeleden sora Normanları buralardan tarda muvaffak oldu. Abdürrahmanın mühim muvaffakıyetlerinden biri de muntazam bir posta teşkilâtı yapmasıdır. Bu teşkilât Fransada Abdürrahmandan 500 sene sora kurulabilmiştir.

ABDÜRRAHMAN II. NİN HALEFLERİ
Abdürrahman II. nin vefatından Abdürrahman III. ün cülûsuna kadar üç melik zamanında geçen 55 sene, Endülüsün iğtişaşlarla dolu buhranlı bir devridir. Bu iğtişaşlar başlıca iki sebepten neş'et ediyordu. Endülüs fethedildiği zaman yerli hıristiyanlar tamamile memlekette bırakılmışlardı. Bunlar arkalarında bulunan geniş hıristiyan âlemile daimî temasta bulunuyorlardı. Pirene etekleri, Asturiye mıntakası Papanın ve Frankların gönderdiği propagandacıları şevkle karşılayan hıristiyanlarla meskûndu. Din kahramanı şövaliyeler, kâfirlere (müslümanlara) karşı açılacak mukaddes cihada iştirak etmek üzere sürü sürü buralara taşınıyorlardı.

İkinci sebep te işlerin başında bulunan Arapların kabileci, tefrikacı ve isyankâr ruhundan doğuyordu. Tek bayrak

[[s. 174]]
altında toplanarak millî birlik yapmak kabiliyetinden mahrum olan Arapların başına geçen ve şahsî ihtiras ve menfaatleri uğrunda her şeyi feda etmekten çekinmiyen ümeranın her fırsatta isyan bayrağını açmaları, memleketi anarşi içinde bırakıyor, hükûmet nüfuzunu temelinden sarsıyordu.

Abdürrahman II. ye halef olan Mehmet I. (857 — 886) iktidar mevkiine geçtiği zaman hıristiyanlar propagandacıların telkini neticesi olarak müthiş bir ihtilâl unsuru olmuşlardı. Hıristiyan dönmelerinden Sarakosta Valisi Musa ile Tuleytule Valiliğinde bulunan oğlunun azli, hıristiyanların umumî isyanına vesile hazırladı. Musa, ehemmiyetli bir kaleyi İspanyollara terkettiğinden hem kendisi, hem de oğlu azledilmişti. Musanın oğlu yerli hıristiyanların başına geçerek isyan etti. Asturiye kıralı ile birleşti. Müttefikler müslümanlara ait köylere, şehirlere hücum ettiler. Kıtal ve yağma birkaç sene devam etti.

Bu haile bertaraf edildikten sora şimalden Frankların hücumu başladı. 60 kadar gemi ile Malaga havalisine gelen Normanlar da bu mıntakadan ilerlediler. Asturiyeliler de bu hareketlere iştirak ettiler.

Mehmet, Franklarla, Normanları tarda muvaffak oldu. Fakat, Asturiye kıralına karşı gönderdiği ordu, perişan oldu. Birçok mühim şehirler Asturiye kıralının eline geçti. Mehmet, kaybedilen yerleri kurtarmak için bir iki sene uğraştı. Amribni Hafs adlı bir sergerdenin çıkardığı isyan daha acıklı bir devir açtı.

Felâketler artık tevali ediyordu. Büyük bir fırtına Akdenizde dolaşan donanmayı mahvetti. Korkunç bir kıtlık, heryeri kasıp kavurdu. Bunu takip eden veba, binlerce insanı alıp götürdü. Arkadan çıkan zelzele de mamur şehirleri harabeye çevirdi.

Azimli bir adam olan Mehmet, bütün bu felâketlere göğüs gerdi. Memleket ıstırabını azaltmak için gecegündüz çalıştı. Esaslı kanunlar koyarak inzıbatı temin etti; Navar prensile birleşerek tekrar Endülüse giren Amribni Hafsı mağlûp etti. Amirle Navar prensi harp meydanında maktul düştüler.

Mehmede halef olan oğlu Münzer (886 - 888) memleketi harap bir halde bulmuştu. Maktul düşen Amribni Hafsın yerine geçen oğlu Galip, gayrimemnunların iltihakile daha

[[s. 175]]
ziyade kuvvetlenmiş, Sarakosta ve Tuleytule gibi mühim şehirleri zaptetmişti. Galip, üzerine gönderilen orduyu mahvetti. Münzer, bizzat asilere karşı çıkmak mecburiyetinde kaldı. Fakat, muharebe meydanında öldürüldü.

Münzer veliaht tayin etmemişti. Devlet erkânı kardaşı Abdullahı iktidar mevkiine çıkardılar (888 - 912), asi Galip Kastil ve Aragon havalisini almıştı. Memleket anarşi içinde bulunuyordu. Abdullah, Galibe karşı gitmek üzere hazırlanırken Kasım ve Özbek adlı kardeşleri de hükümdarlık iddiasına kalkıştılar. Valilerden bazıları ve kendi oğlu Memet te bunlarla birleştiler. Memleket bir kat daha karıştı. Kurtubada bile ihtilâl emareleri başgösterdi. Vaziyet Emevi saltanatının inhilâli gibi görünüyordu. Fakat Abdullah şaşırmadı. Serbestçe dahilî mücadelelerle uğraşabilmek için, mücavir hıristiyan devletlerle anlaşmak teşebbüsüne girişti. Galibin başına toplanan serserilerin Asturiye hudutlarında yağmagerliğe başlamaları Kıral Alfons III. ü (866 - 910) de sulha yaklaştırdı. Kıral Alfonsla Galip aleyhine tedafüî ve tecavüzî bir muahede yaptı. Fakat memlekette de kıyamet koptu. Mutaassıp hocalar, Galiple birleşerek müşriklerden intikam almak farz iken Abdullahın bilâkis hıristiyan bir hükümdarla ittifak yapması şer'i şerif ahkâmına mugayir olduğunu iddiaya başladılar; cahil halkı Abdullah aleyhine tahrike koyuldular. Hocaları bu hususta vecde getiren amil, din gayretinden ziyade Galibin gizlice gönderdiği paralardı. Bu paraların füsunkâr tesirile fakihler İşbilye camilerinde dinden çıktığına hükmettikleri Abdullahın ismini hutpelerden bile çıkardılar. Umumî bir galeyan uyandırmaya sâyeden bu heriflere kat'î bir darbe indirmek zamanı gelmişti. Abdullah onları tevkif ve Afrikaya nefyetti. Sora da Galibi, bir meydan muharebesinde inhizama uğrattı. Saltanat zamanını ihtilâller, iğtişaşlar içinde geçiren Abdullaha torunu Abdürrahman III. halef oldu.

ABDÜRRAHMAN III. DEVRİ (912 - 961)
Abdürrahman III. devri, Endülüs Emevilerinin en parlak zamanıdır. Dedesi Abdullah, kendisine dahilen anarşi içinde, haricen tehlikelere maruz bir devlet bırakmıştı. Fakat, 22 yaşındaki bu genç, eyi bir tahsil görmüştü. Yüksek seciyelerle muttasıftı. Çok geçmeden başlarında istiklâl rüzgârı esen valileri itaat altına aldı. Amcası Abdürrahmanül

[[s. 176]]
muzaffer idaresinde sevkettiği ordu, Galibi Şukar meydan muharebesinde tarumar etti. Galibin elindeki şehirlerden birçoğu istirdat edildi. Galip, Pirene dağlarının sarp mıntakalarına çekildi. Endülüsü aralarında taksim etmek esasına göre bir sulh teklifi yaptı. Abdürrahman, bu teklifi reddetti. Mücadele devam ediyordu. Fakat bu maceralardan sora Galip çok yaşamadı, öldü. Oğlu Cafer Tuleytulede tahassun etmişti, o da burada tazyik edildi. Şehri bırakarak kaçmıya mecbur kaldı. Asturiyeye iltica etti. Leon Kıralı Ordonno II. (913-923) ile bir muahede aktetti.

Son karışıklık senelerinde Asturiye kıralları memleketlerini çok genişletmişlerdi; payitahtlarını Leiona kaldırtmış, Leon Kırallığını teşkil etmiş, Portekiz içerlerine seferler yapmışlardı. Oviedoyu terkederek Leonda yerleşen Ordonno II. büyük zaferler peşinde koşan bir adamdı.

Caferin kendisini metbu tanıyacağını ihtiva eden bu muahedenin imzasından sora Endülüse tecavüze başladı. Bütün şimalî İspanyayı istilâ etti. Fakat Abdürrahman III. ün amcası Abdürrahmanülmuzaffer müttefikleri dağıttı. Leon kıralını memleketine dönmiye mecbur etti.

Abdürrahman III., üzücü bir gayretle dahildeki isyancıları sındırmıştı. Son hareket ile haricî tecavüzler de durdurulmuş oldu. Memlekette nisbî bir sükûn ve inkişaf devresi açıldı.

Abdürrahman, son tecrübelerden sora tehlike zamanlarında mürai Araplara istinat edilemiyeceğini anlamıştı. Venedik ve Ceneviz korsanlarının getirdikleri çocuklardan bir hassa ordusu vücuda getirdi. Ekserisi kendisini bilecek bir yaşta gelen bu çocuklar, islâm dinine sokuluyor, müslüman terbiyesile yetiştiriliyorlardı. İçlerinden kabiliyet ve zekâları müsait olanlara devletin bütün mansıpları açık bulunuyordu. Bunlar, orduda ve idarî işlerde mevki kazandıktan sora, Endülüs fatihlerinin oğulları olmakla iftihar eden zadegânla araları açıldı; zadegân köle ve esir dedikleri bunların kumandası altına girmek istemediler. Hatta muharebelerin birinde bunlara kızarak harp sahasından çekilip gittiler.

Bu hal, ötedenberi Endülüsteki muhtelif arap kabilelerinin hem kendi aralarında ve hem de Berber-Hazarlarla olan rekabet ve münaferete yeni unsurlar soktu. Yabancı esir çocukların Endülüsün içtimaî heyeti içinde, yüksek

[[s. 177]]
mevki kazanmaları ayni zamanda hükümdarların keyfî idarelerine daha ziyade bir inkişaf verecekti. Kendilerini Emevilerle ayni seviyede gören fatihlerin yani Berber - Hazarların oğulları, hükümdarların keyfî idarelerine karşı daimî surette mücadele ediyorlardı. Yeni zuhûr eden zümre ise; esirlikten yetişme olmak itibarile, yükselmek için riya ve tabasbus yoluna giriyor; bu suretle hükümdarları insanlık fevkine çıkarıyorlardı. Ayni hal dört asır sora Şarkta Osmanlı İmparatorluğunda da görülecektir.

X. asır iptidalarında Afrikada zuhûr eden büyük hâdiseler nihayet Abdürrahman III. ü müdahaleye mecbur etti. Fatimî dailerinden Ebu Abdullah, Mağripte Kettame Berberlerine istinaden Aglebileri kaldırmış, İsmaililerden Übeydullahı halife ilân etmişti (910). Bu suretle tsşekkül eden Fatimiler, Fastaki İdrisileri de tazyika başladılar. Hükümdarları Yahya bin İdris IV. (904 — 922) acıklı bir vaziyete düştü. Bu yüzden Fasta zuhûr eden ihtilâller, İdrisileri iktidar mevkiinden uzaklaştırdı. Emevilere Endülüs tacını kazandıran Zenata kabilesi İdrisileri iltizam ediyorlardı. Abdürrahman III. ten istimdat ettiler. Abdürrahmanın kuvvetli bir donanma himayesinde gönderdiği kuvvetler İdrisileri tekrar iktidar mevkiine getirdi. Fakat bu tebeddül, Fatımilerin müdahalesini intaç etti. Abdürrahmanın kuvvetleri Fatimilerle de muharebeye mecbur kaldı. Fatimî - Emevi mücadelesi uzayacaktı. Dahilî tanzimatla meşgul olmak istiyen Abdurrahman, Afrikada yeni maceralar peşinde koşmayı münasip görmedi. Kuvvetlerini geriçekti. Bunun neticesi olarak Fatimiler Şimali Afrikada kuvvetle yerleştiler. Yalnız Tanca Emevilerin elinde kaldı.

Abdürrahman, dahilî asayişi temin ettikten sora memleketin imarına çalıştı. Kurtubaya üç saat mesafede, Medinetüzzehra namile yeni bir şehir kurdu. Burada muazzam bir saray yaptırdı. Enkazı hayret ve takdirle temaşa edilen bu saray, 4300 somaki mermer sütun üzerine kurulmuş ve 25 senede bitmiştir. Duvarları, mermer ve çinilerle kaplı idi. Tavanları altın nakışlarla süslenmişti. Üst katta, Abdürrahmanın vükelâsını kabul ettiği salon, bir san'at abidesi idi. Ortada büyük bir havuz vardı. Havuzun ortasında da başında büyük bir beyaz inci bulunan altın bir kuş bulunuyordu. Havuza akan sular, bu kuşun ağzından fıskıye halinde dökü

[[s. 178]]
lüyordu. Sarayın etrafı şirin bahçelerle muhattı. Bu bahçeler arasında mermer sütunlar üzerine yapılmış, musanna bir köşk bulunuyordu. Köşkün salonunda istiridye şeklinde cıva ile dolu bir havuz vardı. Saray civarında hassa ordusuna mahsus kışlalarla vükelâ konakları bulunuyordu. Abdürrahman, burada büyük bir cami ile zengin bir kütüphane de yaptırmıştı.

Memleketin her tarafında Medinetüzzehrayı takliden binalar yapılmıya başladı. Memleketin servet membaı ziraatle san'at olduğunu takdir eden Abdürrahman, Endülüste sürülmedik bir karış yer kalmamasına çok itina ediyordu. Kanallar açtı, ticaret donanmaları vücuda getirdi. Akdeniz ticaretini eline aldı. Endülüs sahillerinden kalkan ticaret gemileri İskenderiyeye, İtalya sahillerine, hatta İstanbula kadar Endülüs mamulâtından eşyalar taşıyorlardı.

Abdürrahmanın medeniyet ve umran faaliyeti engelsiz kalmıyordu. Kardeşinin idamından müteessir olan Santarem Valisi İshak bin Ümmiye, Leon Kıralı Ramiro II. ye (927-950) müracaatle Endülüs üzerine yürüdüğü takdirde idaresinde bulunan vilâyeti kendisine teslim edeceğini bildirdi. Ramiro, Endülüse girdi. İshak bin Ümmiyenin kuvvetlerile birleşti. Bütün şimal mıntakası yağma ve tahrip edildi, islâmlar görülmemiş bir vahşetle doğrandı. Madrit (Mecrit) te Ramironun eline geçti (932). Abdürrahman umumî seferberlik ilânına mecbur oldu. Çetin ve uzun muharebelerden sora istilâ edilen memleketleri kurtardı. Senelerdenberi Endülüsü, bir mareke haline sokan (Amribni Hafs) sülâlesini de ortadan kaldırdı.

Abdürrahman, oğlu Hakemi veliaht tayin etmişti. Fakat diğer oğlu Abdullah, bu tayini kabul etmiyerek babasına karşı isyan etti. Yakalanarak idam olundu. Yarım asır, hükümdarlık eden Abdürrahman III. halefine mamur, asayişi muntazam bir memleket bırakarak ebediyete çekildi. Abdürrahmana kadar Endülüs Emevileri Melik ve Emîr unvanile iktifa etmişlerdi. Abdürrahman Emirülmüminin ve Halife unvanlarını aldı.

HAKEM II. DEVRİ (961-976)
Hakem II. ihtiyar babasının son devirlerinde idareyi filen eline almış, yüksek meziyetlerile kendisini herkese sevdirmişti. Çocukluğundanberi ilmî tetebbülere düşkün olan Hakem, yük

[[s. 179]]
sek vasıflarile mümtaz bir şahsiyetti. Herhangi bir harbe meydan vermemek, zamanını tarihe bir irfan devresi olarak geçirtmek istiyordu. Fakat hadisat, kendi arzusu gibi cereyan etmedi. Memleketin şimal mıntakasını istilâ eden Leon Kıralı Sanşe I. (955 - 967) kendisini harbe icbar eyledi. Hakem ilmî ve medenî faaliyetleri durdurmamak için prensliğinde tesis ettiği büyük kütüphanenin idaresini kardeşi Abdülâzize, ilmî heyetlerin faaliyetlerine nezaret vazifesini de diğer kardeşi Münzere havale etti. Kendisi de harp işlerile uğraşarak Leon kıralını musalâha aktine mecbur etti. Bu musalâhayı diğer küçük kontluklarla olan muahedeler takip etti. Hakem, Endülüs ticaretine zarar veren Fas havalisini elde etmeyi faydalı gördü. Sevkettiği ordu Fası işgal altına aldı. Fas ve Cezayirde Emevi melikini hükümdar tanıdılar.

Hakemin, hayatını kitaplara ve ilme hasretmesi, Endülüste ilmî bir faaliyet devresi açtı. Vezirler, yüksek memurlar bütün gayretlerile ilmin himaye ve neşrine çalıştılar. Hakem, islâm dünyasının her tarafında yazılan kıymetli kitapları, birçok paralar sarfile; Kurtubaya topladı. Kurtuba medreseleri İbnirrüşt gibi yüksek âlimler yetiştirecek derecede inkişaf etti. Avrupanın muhtelif yerlerinden birçok gençler, fen ve felsefe tahsili için Endülüs medreselerine geliyorlardı. Bunlar arasında bilâhare papalığa kadar yükselen şahsiyetler bulunuyordu. Hakem zamanında Kurtubada küçük çocuklara mahsus 33 mektep bulunuyordu. Başta Tuleytule olmak üzere Endülüsün diğer şehirleri ilmî faaliyette Kurtuba ile rekabet ediyorlardı. Tuleytuledeki ilim heyeti Kurtubaya tefevvuk ediyordu.

Hakem, Endülüste umumî tahriri nüfus yaptırdı. Ziraat istatistikleri tanzim ettirdi. Zeriyatın nüfusu mevcudeye nispetle beş misli olması için tertipler aldı. Fazla mahsul memleket haricine gönderiliyordu. İstanbul pazarlarında bile bol bol Endülüs mahsulâtı satılıyordu. İhracattan alınan para 12 milyon altına baliğ oluyordu.

Hakem devrinde Endülüs kadınları arasında da ilmî bir faaliyet başladı. Lisan, edebiyat ve riyazıyatta tanınmış simalar yetişti. Kurtubalı Ayşe ile Lebine ve Hatice ismindeki hanımlar, ilm faaliyetin başında bulunuyorlardı.

[[s. 180]]
HAKEM II. DEN SORA ENDÜLÜS EMEVİLERİ
Hakem devri, Endülüs Emevilerinin en parlak zamanı idi. Hakemden sora seri bir inhitat başladı. Oğlu Hişam II. (976-1009) iktidar mevkiine geldiği zaman henüz bir çocuktu. Devlet işlerini vesayeten anası Sabiha tedvire başladı. Dirayetli bir hanım olan Sabiha Hacip Ebu Caferülmansuru vezaret mevkiine getirdi. Bu kıymetli şahsiyet, Hakem devrinde başlıyan ilmî, medenî faaliyeti idameye muvaffak oldu. Hıristiyan hükûmetlerin müşterek hücumlarına karşı olan mücadeleyi parlak bir surette idare etti. Mansur, şimalden inen akınlara Araplarla mukavemet edemiyeceğini anlıyarak Afrikalı Berber-Hazarlardan muntazam bir ordu vücuda getirmişti. Bu ordu sayesinde Pirene dağlarını geçerek hayli zaferler kazandı. Fakat kendisinin ve Sabihanın vefatından sora umuru idare çığırından çıktı. Sefih Hişam müşkülât içinde şaşırdı kaldı. Her tarafta isyanlar, ihtilâller başgösterdi. Hişam ıskat edildi. Emevi prensleri de biribirlerile mücadeleye başladılar. İnhitat süratle ilerliyordu. Hişama halef olan Mehmet te tutunamadı. O da ıskat edildi. Hişam, Mehmet, Süleyman ikişer defa tahta çıktılar. Berberlerin isyanı, mevcut müşkülâtı büsbütün arttırdı; Emevi prensleri, ihtirasları uğrunda halkı biribirlerine boğazlatıyorlardı. Bunlar biribirlerini ezmek için hıristiyan prenslerle birleşiyor, memleketi harabeye çeviriyorlardı. Kurtuba bile birkaç defa yağmaya uğradı. Medreseler, mektepler yıkıldı. Kütüphaneler tarumar edildi. Ezzehra sarayının bir kısmı yandı. Meyus kalan Endülüs halkı Septe boğazına hâkim olan "Ali bin Hammut"u davete mecbur kaldılar.

Ali bin Hammut, isyan ve ihtilâlleri az çok teskin etti. Kendisini Endülüs hükümdarı ilân eyledi. Fakat bir müddet sora onu da hamamda boğdular (1018).

Emevilerden Abdürrahmanülmurtaza iktidar mevkiine geldi. Bunu da Ali bin Hammudun kardeşi Kasım düşürdü. (1018). Gaddar bir adam olan Kasım, ortalığı kasıp kavurdu. Birçok hanümanları söndürdü. Nihayet Kurtubalılar, Emevilerden Abdürrahman V. i iktidar mevkiine getirdiler (1023). Eyi bir adam olan Abdürrahman V. asayişi tanzim için çok didindi. Fakat inzıbatı bozulan ordu, asayişsizliğin membaı idi. Emevilerden Mehmet Müstekfi orduyu tahrik ederek Abdürrahmanı katlettirdi (1024), yerine geçti. Fakat

[[s. 181]]
müşkülât karşısında bu mevkide duramadı. Payitahtı bırakarak Tuleytuleye kaçmıya mecbur oldu. Beni Hammuttan Yahya ikinci defa olarak Kurtuba tahtına çıktı (1025). Fakat her vilâyet artık başlıbaşına hareket ediyordu. Hiçbiri Kurtubayı dinlemiyordu. Yahya bunlarla mücadele ederken maktul düştü (1027). Valilerin itaatini temin etmek üzere Emevilerden birinin iktidar mevkiine getirilmesi düşünüldü. Münzeviyane yaşamakta olan Hişam bin Mehmet zorla Kurtubada hükümdar ilân olundu (1027). Fakat devam eden anarşi yüzünden şimaldeki hıristiyan hükûmetler birçok yerleri zaptetmiş, müslümanları dar bir sahaya sıkıştırmışlardı. Valiler kimseyi dinlemiyor, biribirlerile harbediyorlardı. Hişam, bir beyanname ile feci vaziyeti umuma anlattı. Fakat, hiçbir tesiri olmadı. Mukadder akıbet yaklaşıyordu. Meyus olan Hişam, bir gün halkı toplıyarak arzusu hilâfına geldiği bu mevkiden istifa etti. Ailesini alarak inzivaya çekildi (1031). Altı sene sora da eceli mev'udile öldü. Vefatile Endülüste iki asırdan fazla hüküm süren Emevi Hanedanı da münkariz oldu.

ENDÜLÜSTE TAVAİFİ MÜLÛK
Endülüste Hişam II. devrinde başlıyan inhitat, müslümanları nihayet dar bir sahaya sıkıştırmıştı. Kurtubanın nüfuzu sarsıldıkça bu sahadaki valiler müstakillen harekete başlamışlardı. Hişam III. memleketi idaresi altında toplamaya muvaffak olamıyacağını görerek Kurtuba tahtından çekilince Endülüste Tavaifi Mülûk devri başladı (Harita. 26).

Bunlardan Beni Hammut (1016-1057) Malakada, Beni Abbat, (1023 - 1091) İşbiliyede, Beniziri (1012 - 1090) Gırnatada, Beni Eftas (1027 - 1094) Batlabusta, Beni Sumadih (1041 - 1091) Meriyede, Beni Cevher (1031 - 1068) Kurtubada, Beni Zünnun (1009 - 1085) Tuleytulede, Beni Âmir (1021 - 1085) Belensiyede, Beni Tücip ve Beni Hut (1019 - 1141) Sarakostada hüküm sürdüler. Bunlardan başka Danya (1017 - 1087), Tartuşe (1039 - 1058), Miyorka (1076 - 1097), Elbunt (1025 - 1092), Mersiye (1145 - 1147) mıntakalarında da birer hükûmet teşekkül etti.

Fakat Leon, Asturiye ve Navar kıralları dar bir sahaya sıkışan müslümanları buralarda da boğmak istiyorlardı. Leon Kıralı Alfonsun tecavüzlerine karşı âciz kalan Abbadiler, Afrikada kuvvetli bir hükûmet kurmuş olan Murabıtları imdada

[[s. 182]]
çağırdılar. XI. asır ortasında Fas ile Cezayirin bir kısmında teşekkül eden Murabıtin Devletinin başında bu esnada Yusuf bin Taşfin bulunuyordu. Yusuf (1061 - 1107) bu davet üzerine 1086 tarihinde kuvvetli bir ordu ile Endülüse geçti. Bu devirde Galis, Leon ve Kastil Kıralı olan Alfons VI. (1065-1109) Şimalî İspanyayı istilâ etmiş ve Tuleytuleyi zaptederek hükûmet merkezi yapmıştı (1085). Yusuf bin Taşfin Zelaka meydan muharebesinde Kıral Alfonsu büyük bir hezimete uğrattı (Teşrinievel 1086). Şimalî İspanyayı kurtardı. Tekrar Afrikaya döndü. Fakat bir müddet sora hıristiyanlar İşbiliyeyi tazyika başladılar. İşbiliye hükümdarının istirhamı üzerine Yusuf bin Taşfin (1090) tarihinde tekrar Endülüse geçti. Hıristiyanları tenkil etti. Ayni zamanda Endülüsteki Tavaifi Mülûkten birçoğunu da kaldırdı, Endülüsü bir vilâyet halinde hükûmetine ilhak etti.

Ebu Abdullah Mehmet adlı biri tarafından temeli atılan Muvahhidin Devleti (1130-1269), Şimalî Afrikada Murabıtların yerine kaim olunca, Endülüs te bunların hakimiyeti altına girdi (1145). Muvahhitler Endülüste hıristiyanlara karşı büyük bir mücadele açtılar. Fakat 1235 te hıristiyanlara karşı Lasnavas muharebesini kaybettiler. Muvahhidin Devleti zamanında Mersiyede beni Hut (1228 - 1269), Gırnatada da Beni Ahmer denilen Beni Nasır Hükûmetleri teşekkül etti. Fakat Muvahhidin Devletinin inkırazından sora (1269), Endülüste islâm hükûmeti olarak yalnız 1232 tarihindenberi Gırnata ve havalisinde hüküm süren Beni Ahmer (Beni Nasır) Devleti kalmıştı.

Bunlar, iki buçuk asır kadar Gırnatada parlak bir medeniyet yaşattılar. Gırnatada hâlâ mevcut olan Elhamra sarayı (Res. 54-57) gibi yüksek san'at eserleri vücuda getirdiler. Beni Ahmer yaşadığı müddetçe, gittikçe daralan hıristiyan çemberinden kurtulmak için çarpıştılar. Nihayet Kastil ve Aragon Kıralı Katolik Ferdinant ile zevcesi İzabel, hakimiyetleri Gırnata şehrine inhisar eden müslümanları burada şiddetli bir muhasara altına aldılar. Beni Ahmerin son hükümdarı olan Ebu Abdullah Mehmet (Abdullahüssağir) şehri teslim ettikten sora verilen müsaade üzerine bir müddet kendine tahsis olunan yerde kaldı ve sora Fas emirine iltica etti.

İslâmlar elinde kalan bu son şehir de hıristiyan hakimiyeti altına düştü. Koyu bir katolik taassubile hareket eden

[[s. 183]]
Ferdinant - İzabel, müslümanların imhası için her şeyi yaptılar. İspanyollaşan enkazı bile 1609 tarihinde sürüp çıkardılar. 800 sene kadar İspanyada hâkim yaşayan bir medeniyetten Elhamra sarayı ile kiliseye çevrilen Kurtuba camiinin harabelerinden başka bir iz bırakılmadı.

HATIRDA TUTULACAK HULÂSA
İspanya Emeviler devrinde fetholundu (711). Araplar İspanyaya Endülüs derlerdi. Endülüse ilk geçen ve fethe başlıyan Berber kumandanlarından Tarıktır. Tarıkın ordusu da Berberlerden ibaretti.

Endülüs 138 sene kadar Emevi halifeleri tarafından gönderilen valiler vasıtasile idare edilmiştir.

Abbasilerin birinci Halifesi Seffah tarafından yapılan katliamlar esnasında, Emevi ailesinden canını kurtarabilenler arasında Onuncu Emevi Halifesi Hişamın torunu Abdürrahman dahi bulunuyordu. Abdürrahman birkaç seneler Mağrıpta Berberler yanında kaldıktan sora İspanyadaki karışıklıktan istifade ederek oraya geçti ve hükümdar tanındı (756). Abbasilerin gönderdikleri orduyu mağlûp ve tardetti; bu suretle Endülüs Emevi Devleti teşekkül etti.

Abdürrahmanın halefleri zamanında memleketin şimalindeki dağlık mıntakalarda itaat altına alınmıyan hıristiyanların daima tecavüzlerine maruz kaldı. Kendi tebaası arasında da birçok ihtilâflar ve isyanlar oldu; bütün bunlara rağmen Endülüs Emevileri iki buçuk asır yaşadı; payitahtları Kurtuba şehri idi.

Endülüs Emeviye Devletinin en ziyade kudret sahibi olan hükümdarı Abdürrahman III. tür. Bu zat memlekete tam istiklâlle hâkim oldu. Leon ve Kastilya ve Navar kırallarının hücumlarına ve Afrikadan gelen istilâya karşı memleketi müdafaa etti. Akdenizde hakimiyetini kuvvetli bir donanma ile temin eyledi. Adalet ve feraset ile iş gördü. İlim ve san'ate çok itibar ederdi.

Abdürrahman III. öldükten sora hiç kimse onun izini takip edemedi. Endülüs memleketleri birtakım serserilerin elinde oyuncak oldu; en nihayet Tavaifi Mülûk denilen birtakım küçük küçük devletler peyda oldu. Bunların içinde en kuvvetlisi İşbiliye melikleri Abbat ailesidir. Bütün

[[s. 184]]
Tavaifi Mülûk gibi İşbiliye melikleri de hıristiyanların şiddetli taarruzlarına dayanamadılar. Mağripten Murabıtları çağırdılar. Murabıtlardan sora Muvahhidin Devleti Endülüsü istilâ etti.

Nihayet Gırnatada Beni Nasır (Beni Ahmer) Devleti teşekkül etti, bu devlet iki buçuk asırdan ziyade payidar oldu. Bu devletin de Ferdinant ve İzabel tarafından mahvedilmesi üzerine İspanyada sekiz asırdanberi mevcut olan islâm hüküm ve idaresi ortadan kaldırılmış oldu. İspanyadaki islâmların da büyük bir kısmı imha ve bir kısmı da tardolundu.

[[s. [134r]]]
XV
ILK MÜSLÜMAN TÜRK
DEVLETLERI
A. ASYADA
SAMANOĞULLARI
Abbasî Halifesi Memun kendi hizmetinde buSAMANOĞULLARI DEVLETİNİN KU- lunan Horasanlı "Samanoğlu Eset„in dört oğRULUŞU luna mükâfat olmak üzere Semerkant, Fergana, Taşkent, Herat Valiliklerini verdirmişti.
Muahharan Horasan idaresi Tahiriler ailesine geçtikten sora da,
Samanoğulları ailesine mensup olan bu valiler mevkilerini muhafaza ettiler. Bunlardan Fergana valisi olan Ahmet, kardeşi Nuh un vefatından sora Maveraünnehri de Tahiriler namına idare
etti. (Harita.27) Ahmedin vefatında büyük oğlu Nasır yerine
geçti (874) ve kardeşi İsmail i Buhara Valiliğine tayin etti. Bu
sırada Tahirilerin kuvveti kalmamıştı; binaenaleyh Nasır doğrudan doğruya Abbasilerden Menşur almıştı. Bu iki kardeş arasında vukua gelen harpler neticesinde İsmail galip geldise de,
ailenin reisi olan Nasırı Semerkantta hükümdar olarak bıraktı;
fakat onun 892 de vefatından sora devletin başına geçti. Saffariieri mağlûp ederek Horasanı ve İranın birçok vilâyetlerini zapta muvaffak olduysa da, ölümünü müteakip (907) halefleri
bunları yarım asır bile muhafazaya muktedir olamadılar; ve
hakimiyetleri Maveraünnehir ve Horasana münhasır kaldı.
SAMANOĞULLARI u s . . . . H n , I I I I ADT D a h a ı Nasır II. ( 9 1 3 - 9 4 3 ) , ı o „ ,, „ zamanından , ,.
DEVLETİNİN İNHİ- b a Ş h yarak Samanoğulları Devleti çabuk
TAT VE İNKIRAZI b i r inh itata uğradı. Bunun muhtelif sebepleri
vardı; hükümdarların kuvvetli bir şahsiyete
malik olmamaları, saltanat kavgası, vezirlerle türk kuman

[[s. 186]]
danları arasındaki rekabetler, vilâyetlerde biribirine rakip ve
yarı müstakil birtakım valilerin türemesi, mezhep mücadeleleri, muhtelif isyanlar, gayrimüslim Türklerle ve Ali Büveyh ile harpler... idare makinesi intizamını kaybediyor,,
malî müşkülât ahaliyi ağır vergiler altında eziyordu. En büyük kısmı Türklerden mürekkep olan ordunun türk kumandanı, devletin en nüfuzlu adamıydı; bilhassa "Nuh,, tan sora
bütün kuvvet bu kumandanların elinde toplanmıştı. Sipehsalar unvanını alan bu kumandanın rızası olmadan vezirlerin
azil ve nasbi bile kabil değildi. Nihayet Şarkî Türkelinde
teessüs eden Karalıanlılar Devleti nin Maveraünnehre hücumlara başlaması Samanoğullarını fena halde sarstı. Bu sırada
Gazneliler saltanatının kuvvetlenmesi ve Mahmudurı Horasanı zaptetmesi, Samanoğullarını büsbütün zayıf düşürdü
Karahanlılar Maveraünnehri ve payitaht olan Buharayı zaptederek Samanoğulları Devletine nihayet verdiler (999).
Samanoğulları Devleti, gayet muntazam
SAMAN OĞULLA - i d a r e teşkilâtına malikti. Devletin başında
RINDAİDARETEŞ- . ... .. KİL,ÂTI hükümdar bulunur, ve bir vezir T , . , . vasıtasıle I •,
bütün işleri idare ederdi. Vezir, idare makinesinin en büyük âmiri ve hükümdarın vekili idi. Payitahtta muhtelif işlere mahsus on daire vardı. Maliye, adliye,
posta işleri gayet muntazamdı. Vilâyetlerdeki valilerin yanında da merkezdeki gibi muhtelif daireler bulunurdu. Resmî posta teşkilâtı, vilâyetlerdeki her şeyi hükümdara muntazaman bildirirdi. Horasan Valiliği devletin en büyük memuriyeti
addolunurdu.
SAMANOĞULLARI Samanoğullarmın idare teşkilâtı heryerde
DEVRİNDE MAHAL- ayni şekilde tatbik edilemiyordu. Çünkü
Lî HANEDANLAR, bazı vilâyetler eski hanedanlar elinde olup
ŞEHİR TEŞKİLATI, doğrudan doğruya onlar tarafından idare
İKTİSADI HAYAT e d i l i y o r d u . Bunlar Samanoğulları hükümdarına merbut olmakla beraber, mahallî varidatı kâmilen
alırlar ve hükümdara her sene hediyeler göndermekle iktifa
ederlerdi. Maveraünnehir ve Horasanda daha islâmiyetten
evelki zamanlardan kalma muntazam belediye teşkilâtı
mevcuttu. Her şehirde bir şehir reisi bulunur ve şehrin
umumî hayatını tanzim ve idare ederdi. Samanoğullarınm
ilk zamanlarında sükûn ve asayiş temin edildiği cihetle

[[s. 187]]
ticaret, ziraat, sanayi çok inkişaf etmişti. Bilhassa Maveraünnehirde sanayi faaliyeti çok büyüktü: sabun, halı, hasır,,
bakır fenerler, muhtelif kumaşlar, havlu, eğer takımları, türlü
türlü silâhlar, şişe ve cam mamulâtı, kâğıt gibi şeyler başlıca ihracat eşyasını teşkil ediyordu. Zerefşan ovasındaki
şehirlerde yapılan ipekli ve yünlü kumaşlar, Fergana şehirlerinin demir ve bakır işleri bütün islâm dünyasında maruftu. Semerkantlılar, paçavradan kâğıt yapmak usulünü de
tatbik etmişlerdi ki, bu kâğıtlar Avrupaya kadar yayılmıştı..
Maveraünnehrin, bozkırlarda yaşayan henüz islâm olmamış
Türklerle yaptığı ticaret te çok mühimdi; birtakım türk kabileleri arasında islâmiyetin yayılmasında bu ticarî münasebetlerin de büyük yardımı olmuştur.
GAZNELİLER DEVLETİ
ALP TEKİN VE Samanoğulları ordusunda yetişerek zekâ:
GAZNENİN ZAPTI ve iktidarile en yüksek memuriyetlere nail
olan Alp Tekin, Samanoğulları hükümdarı Abdülmelik tarafından Horasan valiliğine tayin edildi (955).Nuhoğlu Mansur un cülûsu üzerine mutlaka bir haksızlığa uğrayacağını anlayan Alp Tekin, maiyetindeki 4 0 0 0 kadar Türk ile beraber Gazne şehrini yerli hükümdarının elinden zaptederek
orada yerleşti ve ölünceye kadar orada oturdu (962). Yerine
geçen oğlu "Ebu İshak İbrahim,, in dört sene sora vefatı üzerine türk kumandanlarından Bilge Tekin devletin başına geçti;;
ve onun bir harp esnasında şehadetini müteakip (972) diğer
bir türk kumandanı işbaşına geldise de, hiçbir şey yapamadı,
ve "Sevük Tekin,, ismindeki nüfuzlu bir türk kumandanına
tahtını teslime mecbur oldu (977).
Eyi bir hükümet adamı ve mahir bir
SEVÜK TFKiW yr
GAZNELILER DEV- k u m a n d a n o l a n Sevük Tekin az zamanda
LETİNİN BÜYÜMESI T°haristan [1], Zabülistan [2], Zemindaver [3].,
Gor havalisini ve bugünkü Bülücistanın
bazı yerlerini zaptetti. Sora Hint şimaligarbisindeki en
[1] Belh in şarkında, Bedehşan ın garbında, Amuderya nm cenubunda,
Hindukuş un şimalindeki kıt'aya verilen isim.
[2] Belh ve Toharistanın cenubundaki kıt'aya verilen isim. Merkezi.
Gazne idi.
[3] Gor ile Seistan arasındaki sahaya verilen isim.

[[s. 188]]
kuvvetli yerli hükümdar olan Çipal ile harbederek 979 da
onu da mağlûp eyledi ki, bu, Gaznelilerin Hint istilâsına bir
başlangıçtır. Sevük Tekin filen Samanoğullarından daha kuvvetli bir devletin başında bulunuyordu (Harita. 27). fakat zahiren onları metbu tanıyordu. Karahanlıların ilk hücumlarında
Samanoğullarına yardım ettiği gibi Horasandaki bir isyanı
da bastı rarak oranın valiliğini elde etti ve Nasıreddin unvanını aldı. Oğlu Mahmud a. da Nişabur şehrini verdirdi. Artık
Samanoğulları Devleti filen onun nüfuzu altında bulunuyordu.
Sevük Tekinin vefatı üzerine (997) küçük
GIZNEULER Î İ U 1 S m a U y e r İ n e ¿e, kardeşi
DEVLETININ YÜK- M a h m u d a karşı mevkiini muhafaza edeSELMESI medi. Yine o yıl içinde tahta geçen Mahmut,
Gaznelilerin en kudretli hükümdarıdır. Samanoğulları Devleti münkariz olduktan sora Horasanda
kuvvetle yerleşti; Maveraünnehri Karahanlıların elinden
tamamen alamamakla beraber, Irakı Acemi, Harzemi zaptetti ; Hindistana on yedi defa sefer ederek büyük zaferler
kazandı; Pençap, Multan ve Sindin bir kısmı doğrudan
doğruya idaresine geçti; birtakım yerli hint devletleri onu
metbu olarak tanıdılar. Gazneliler Devleti, Mahmudun zamanında büyük bir imparatorluk şeklini almıştı. Dinî siyasetinde Sünniliği esas olarak kabul eden Mahmudun Abbasî
halifelerde münasebeti de gayet dostane idi.
Mahmudun 1030 da vefatından sora kard e ş İ mağlûp ederek tahta geçen
INHITAT VE INKı- MESUT> cesur bir asker, fakat fena bir idare
RAZı adamıydı. Yanlış hareketlerde civar devletleri ve kendi devletinin büyük adamlarını kendi aleyhine çevirdi. Daha Mahmut zamanında bazı
isyan hareketleri yapmış olan selçuk reislerine karşı yanlış
bir siyaset takip etti. Günden güne kuvvetlenen selçuk reisleri gazne ordularile muhtelif harpler yaptılar. Horasanın
bazı şehirlerini zaptettiler. Bunun üzerine, Selçuklular gailesini kat'î surette bitirmek maksadile Sultan Mesut büyük
bir ordu ile Selçuklulara karşı yürüdü; Tuğrul ve Çakır
Beyler kumandasındaki selçuk kuvveti ümitsiz bir harbi
kabule mecbur kaldı. Fakat Gazne ümerasından bazıları

[[s. 189]]
nın kendilerine iltihakı ve Sultan Mesudun birtakım askerî
hataları neticesinde, Tuğrul Bey parlak bir zafer kazandı;
ve bütün Horasanı zaptederek Selçuk Devletinin esasını
kurdu (1040). İran, Harzem, Maveraünnehirde Gaznelilere
tâbi sahalar kâmilen Selçukluların eline düştü.
Hakimiyetleri yalnız Afganistan ve Hinde münhasır kalan Gazneliler, buralarda epeyce bir zaman daha devletlerini
devam ettirdiler. Lâkin artık eski ehemmiyetleri kalmamıştı.
Selçuklular İmparatorluğunun inkişafından sora, bir zaman
Sultan Sarıcan metbu olarak tanıdılar. 1161 de Gaznenin
Gorlular tarafından zaptından sora payitahtlarını Lahora
naklederek Hint saltanatile iktifaya mecbur oldularsa da,,
burada da uzun müddet kalamadılar: Gorlular hükümdarı
Muizüddin 1183 te son Gazne sultanını esir ederek Pençaptaki hakimiyetlerine nihayet verdi. Daha ziyade askerî
bir teşkilâta istinat eden bu türk saltanatı, dahilen veraset
kavgalarile, hariçte iptida Selçuklular, sora Gorlular gibi
kuvvetli rakiplerle uğraştığı için, uzun bir hayata malik
olamamıştır. Gazneliler saltanatının umumî tarihteki en büyük rolü, Şimalî Hint fütuhatına yol açarak islâmiyete Pençapta kuvvetli bir istinat noktası vücuda getirmesi ve Türklerin daha soraki hint fütuhatına sağlam bir esas hazırlamış
olmasıdır.
Gazneliler devrinde ilim ve san'at hayatı
^DEMEDBiSraT b ü y ü k b i r i n k i Ş a f a mazhar oldu: Fikrî terbiyeleri itibarile çok yüksek olan bu türk
sultanları, devirlerinin meşhur âlimlerini, şairlerini saraylarına topluyorlar, onları himaye ediyorlardı. Saray ve ordu
lisanı türkçe idi; bu devirde türkçe birtakım edebî eserler
yazıldığı muhakkak ise de, bunlar zamanımıza kadar gelememiş, asırlar esnasında kaybolup gitmiştir. Devletin resmî
lisanı ve ilim lisanı arapça idi; Gazne sultanları namına
yazılan birçok arapça eserler hâlâ mevcuttur. Acem edebiyatı ilk kuvvetli inkişafını Gazne sarayına borçludur: Firdevsirıin Şehnamesi başta olmak üzere, Gazne sarayında yetişmiş — çoğu neslen Türk — birçok şairler eserlerde acem
edebiyatını ihya ettiler. Mahmut zamanında Gazne şehri
islâm âleminin en büyük ve muhteşem medeniyet merkezlerinden biri idi.

[[s. 190]]
Gazne sultanlarının ve bilhassa Mahmut ve Mesudun
birçok saraylar, camiler, türbeler yaptırdıkları, muhteşem
parklar tesis ettikleri malûmdur. Bu san'at eserlerinden birçoğu asırlar esnasında mahvolmuştur. Lâkin son zamanlardaki hafriyatla meydana çıkarılan birtakım eserler, Gazneliler devrindeki türk san'atinin mahiyetini ve ehemmiyetini
göstermektedir.
Eski türk san'atine mahsus unsurlar Gaznede iran ve
hint san'at unsurlarile karışarak bu devre has yeni bir
san'at şekli meydana getirmiştir. Mahmudun iranî zihniyetine malik bir iran hükümdarı olup islâm istilâsına ve türk
tahakkümüne karşı iraniliği yaşatmağa çalıştığı hakkında
birtakım Avrupa tarihçileri tarafından ileri sürülen fikirler
hakikatten tamamen uzak ve tarafgirane mütalealardır; Gazneliler devri, iran medeniyetinin değil, türk medeniyeti
tarihinin parlak bir devrini teşkil eder.
KARAHANLILAR DEVLETİ
Ortaasyada Tiyanşanın (Tanrı dağı) şimal ve
DEVLETİNİN^1 KU* cenubundaki sahalarda hükümran olan bu
RULUŞU " Türk Devletinin (Harita.28) nasıl kurulduğu
ve ne zaman islâmiyeti kabul ettiği eyice
malûm değildir. Bu devleti kuranın ve iptida müslümanlığı
kabul edenin Abdülkerim Satuk Bugrahan olduğu zannolunuyor (vefatı 955). Bu devleti kuran Türklerin Karluk ve Yağma
Türkleri olduğu kuvvetle tahmin olunabilir. Satuk Buğranın
halefleri, hakimiyetlerini şarkta budist Uygurların memleketlerine kadar tevsi ettikleri gibi, Seyhun yukarsmdaki türk
kabilelerini de nüfuzları altına aldılar. Bunlardan Bugrahan
Harun Samanoğullarını mağlûp ve Buharayı zaptettise de,
uraları tekrar bırakarak Kâşgara dönmeğe mecbur oldu.
Fakat yerine geçen llikhan Nasır bütün Maveraünnehri
zaptederek Samanoğulları Devletine nihayet verdi (999). Karahanlılar Horasanı almak için Gazneli Mahmutla harplere
giriştilerse de sora mağlûp ve sulha mecbur oldular.

[[s. 191]]
Karahanlılar Devletinin azamet devresi çok
VE^GARBÎ OLMAK s ü r m e c i i - E s k i t ü r k i d a r e ananelerini muÜZERE İKİYE AY- hafaza eden bu devlette; devletin başında
RILMASI ailenin reisi bulunuyordu; fakat hanedana
mensup diğer hanlar da muhtelif yerlerde
adeta bir hükümdar gibi saltanat sürüyorlar, kendi isimlerile para bastırıyorlardı; işte bu vaziyet, hanedan azası arasında birtakım ihtilâflara, ihtiraslara, mücadelelere meydan
verdi. Yusuf Kadırhan (1014-1024) bir aralık merkeziyeti kuvvetlendirdise de, ölürken memleketi çocuklarına taksim
etmesi, eski karışıklığı iade etti. Nihayet 1047 de Tiyanşanın (Tanrı dağı) şarkında ve garbında iki ayrı devlet meydana
geldi. Şarktakilerin merkezi iptida Balgasun, sora Kâşgar idi;
Karahanlıların en kuvvetli şubesi olan bu devlet, (1130) a
Karahıtaylar tarafından inkıraza uğratıldı. Maveraünnehirdeki Garp Karahanlılarına gelince, merkezleri "Semerkant,, ta
olan bu devlet, istiklâlini lâyikile muhafaza edemiyerek
iptida Selçukluların sora Karahıtayların ve en sora da
Harzemşahlarm nüfuzu altına düştü ve son hükümdarlarının Harzemşahlar tarafından Semerkantta idamı üzerine
münkariz oldu (1212).
Karahanlıların bilhassa şark şubesinde eski
KARAHANLILARDAtürk. idare an'aneleri hâkimdi. İslâm âlemiIDARE VE ORDU , , u ı + ı
TEŞKİLÂTI n ı n henüz ıslamıyetı kabul etmemiş turk
zümrelerine karşı muhafızı vaziyetinde bulunduklarından, gayet muntazam bir ordu teşkilâtına maliktiler. Akıncı tertibatı, gece düşman karakollarını yakalamağa
mahsus süvari kıt'aları, orduyu baskından muhafazaya mahsus tertibat, süratle haber vermek için dağların tepesinde
minare şeklinde ateş kuleleri vardı; ordunun miktarı ve
erzak tevziatı hususî defterlerde tespit edilmişti. Hanın bayrağı al renkte ipek kumaştan yapılır ve dokuz tane olurdu.
Başında yine ayni kumaştan bir şemsiye tutulurdu. Bunlarda mükemmel resmî posta tertibatı ve bir askerî muzıka
da mevcuttu. İdare teşkilâtı da eski türk devletlerinde olduğu gibi çok muntazamdı. Garbî Karahanlıların idare teşkilâtında islâm tesiri daha fazla idi.

[[s. 192]]
192 TARİH
Karahanlılar Davrinde yalnız Maveraünnehirde değil, Kâşgar ve Balasagun taraflarmDEVRINDE ME- , , . . . ... , . , A . . . .
DENİYET buyuk bir medeni inkişaf göze çarpar.
Buralarda Karahanlılar tarafından vücuda
getirilen medreselerden, islâm ilimlerinden mütebahhir birçok
büyük âlimler yetişmiştir. Buhara ve Semerkant ise o devrin
en maruf medenî merkezlerinden sayılıyordu. Bütün bu sahalarda Karahanlılar tarafından yaptırılmış türbeler, camiler,
saraylar, yollar, köprüler, kârvansaraylardan bir kısmının harabeleri hâlâ mevcuttur. Semerkanttaki Karahanlı hükümdarları acem edebiyatının inkişafına da büyük hizmetlerde
bulunmuşlardır.
Eski türk an'anelerinin daha kuvvetle hâkim
D^RİNDE^rÜRK o l d u & u § a r k Karahanlılarında türkçe devlet
LİSAN VE EDE- lisanı olarak kullanılıyordu. Resmî işlerde
BİYATI v e halk arasında arap alfabesinden ziyade
eski uygur alfabesi hâkimdi. İslâm ilimleri
ve acem edebiyatı yüksek sınıflar arasında yayılmıştı. Fakat
türkçe daima ehemmiyetini muhafaza ediyordu. Bu asırlarda,
bu sahalarda birçok türkçe eserler yazıldığı muhakkaktır; fakat
bu eserlerden yalnız bir tanesi zamanımıza kadar gelebilmiştir ki o da "Kutadgu Bilig,, yani "saadet veren bilgi,, adlı manzum büyükeserdir. Yusuf Has Hacip tarafından (1069-1070)te yazılarak "Tapgaç Buğra Karahan Ebu Ali Hasan,, a. takdim edilen bu eser, 6500 beyitten fazla büyük bir manzumedir. Temiz
bir türkçe ile yazılmış olan bu eserde muhtelif meseleler hakkında çok kıj'metli felsefî ve içtimaî mülâhazalara tesadüf edilir. Bu devirde Kâşgardaki müslüman türk cemiyetinin medeniyet itibarile çok yükselmiş olduğunu bu eser de göstermektedir.
B. MISIRDA
TULUNLULAR DEVLET 1
Türkler, Abbasî Devletinde faaliyet ve zekâTULUNLULAR DEVLETİ ları sayesinde devletin en yüksek mevkilerine çıktıktan sora, merkezden uzak ve idaresi müşkül bazı vilâyetlerin idaresinde de muvaffakiyet gösterdiler. Bu valiler arasında bazıları da filî bir istiklâl kazanarak müstakil devletler kurdular. İşte Mısır ve Suriyede

[[s. 193]]
yarım asra yakın hüküm süren Tulunlular Devleti, Ortazaman islâm tarihinde büyük bir ehemmiyeti olan bir Türk
Devletidir.
Bu devleti kuran Ahmet, Tulun adlı bir Oğuz Türkünün
oğludur. Abbasî idaresinde mühim bir mevki sahibi olan
Ahmet 8 6 8 de Mısırın idaresini eline alarak on sene içinde Mısır
ve Suriyede müstakil bir devlet kurmağa muvaffak oldu.
884 te yerine geçen oğlu Humaraveyh zamanında Tulunlular Devleti büsbütün inkişaf etti. 896 da Şamda katli üzerine kumandanlar onun çocuklarını tahta geçirdiler; fakat
bir taraftan dahilî karışıklıklar, kumandanların ihtirasları
ve rekabetleri malî işlerin bozulması, diğer taraftan devletin
başında kuvvetli bir şahsiyet bulunmaması, devleti zayıf düşürdü. Abbasiler bundan istifade ederek Tarsus iz hazırladıkları bir donanma ile Mısıra hücum ettiler ve Tulunlular Devletini kolaylıkla ortadan kaldırdılar (905).
T F T . m n . T r «D™ Tulunlular Devleti, Ahmet tarafından teşkil
1 UL.UR*ıL. DIL AKıN ,.
MEDENÎ FAALİ- e d l l en ve en büyük kısmı Türklerden müYETLERİ rekkep olan bir orduya istinat ediyordu.
Yüz bin kişiden fazla olan bu orduda gayet
sıkı bir inzibat vardı.
Ortaasyadan mütemadi getirtilen türk kuvvetlerile ordu
daima takviye ediliyordu. Suriyeye de hâkim olan Ahmet
ayrıca bir de kuvvetli donanma teşkil etmiş, Akkâ da. bahrî
bir merkez vücuda getirmişti. Tulunlular Mısırda ve Suriyede
muntazam bir idare teşkilâtı yapmışlar, maliye işlerini tanzim
ederek halkı ağır vergilerden kurtarmışlar, ziraati, ticareti,
sanayii himaye etmişlerdi. Devlet, islâm olmıyan unsurları
islâmlardan ayırmıyor, bütün tebaasına karşı ayni adaletle
hareket ediyordu ki, bu, doğrudan doğruya eski Türk
devletçilik an'anesinin tesiri idi. Varidat, Abbasî idaresi
esnasındaki varidatla mukayese edilemiyecek kadar çoğalmıştı. Humaraveyh zamanında Tulunlular sarayının ihtişamı
bütün dünyada meşhurdu; Tulunlular zamanında bilhassa
Mısırda birçok muazzam binalar yapılmış, merkezleri olan
Fustat şehri yeni mahalleler ilâvesile fevkalâde büyütülmüştü. Tulunlular devrinin mimarî eserlerinde türk zevki
ve türk san'ati unsurları çok barizdir. Çok münevver ve
geniş fikirli olan bu türk sülâlesi zamanında, edebiyat,

[[s. 194]]
musiki, ilim san'at sahalarında da büyük bir inkişaf vücuda
gelmiştir. Tulunlular devri, Mısır için, Mısırlılar tarafından
daima hasretle anılmış bir altın devridir.
AHŞİTLER DEVLETİ
AHŞİTLER DEVLETİ T u l u n l u l a r D e v l e t i ortadan kalktıktan sora,
Mısır ve Suriye tekrar Abbasî valileri tarafından idare edilmeğe başlandı. Fakat Fergana türk prensleri neslinden olan Şam Valisi Ebu Bekir Mehmet, Mısır
Valiliğine tayin edildikten iki sene sora istiklâlini ilân etti
(935) ve iki sene sora da Abbasî halifesi tarafından kendisine —* eski Fergana türk hükümdarlarının unvanı olan —
Ahşit lâkabı tevcih olundu (937). Bu suretle Tulunlular
Devletinin yerine tekrar yeni bir Türk Devleti kurulmuş
oluyordu. Mehmedin babası Tugaç esasen Tulunlular Devletinin en ileri gelen kumandanlarından olup, bu devletin
son zamanlarında Şamda adeta yarı müstakil surette hâkim
bulunuyordu. Abbasilerin hücumunda onlarla birleşmişse de
vaziyeti şüpheli görüldüğü için Bağdada getirilerek hapsolunmuştu. Oğlu Mehmet, gerek Şam Valiliğinde gerek
Mısırda istiklâlini ilân ettiği esnada, babasının eski nüfuzundan istifade etmişti. 9 4 9 da Suriyeyi de Mısıra ilhak eden
Mehmet, mahir bir devlet adamı, eyi bir kumandandı. Onun
(946) da vefatından sora sırasile iki oğlu tahta geçtiler; fakat
bütün nüfuzu kölelerinden "Kâfur,, un elinde toplanmış, hatta
Mehmedin oğullarından sora üç sene kadar başlı basma hükümet sürmüştür. Bu aralık şimalî Afrikada kuvvetlenen Şiî
Fatımî halifeleri,Mısırı Abbasî halifelerinin manevî nüfuzundan
kurtarmak ve şiiliği orada da devlet dini yapmak istiyorlardı ; Kafur bu mücadelede Abbasî halifesine yani Sünniliğe
sadık kaldı. 9 6 6 da vefatından sora dahilî işler büsbütün
karıştı, ve Fatimiler Mısırı kolaylıkla zaptettiler (969).

[[s. 195]]
XVı
KAROLENJ IMPARATORLUĞU
VIII. asır sonlarında, Merovenj sülâlesinin yerine Karolenj
sülâlesi kaim oldu.
Pepen I. Şart Martel, Kısa Pepen gibi reisler bu sülâle
değişikliğini hazırlamışlar ve onların halefleri Büyük Kari
(Şarlman), Karolenj sülâlesinin en mühimmi olmuştur. Şarlmanın ölümünden sora, Avrupada, Derebeylik (Feodalite)
devri başlar.
A. İLK KAROLENJLER
Tembel Kıratlar zamanında, Gol memleketleri derin bir
inhitata düşmüştü. Kırallığm dahilde hiçbir nüfuzu kalmamıştı. Asilzadelerin biribirine karşı rekabetleri memleketin
harabisini tamamlıyordu. Germanya hududu üzerinde Alamanlar ve sair kabileler faaliyette bulunuyorlardı.
Merovenjlerin son zamanında Frank Kırallığı şimalişarkide Ren ve Möz ırmakları havzasında Ostrazya-, cenupta
Akitanya • bu ikisi ortasında, Nöstriya ve Burgunt gibi hükümetlere ayrılmış bulunuyordu (Harita. 29). Bunların kıralları, kendilerine birer saray nazırı intihap ederlerdi; hükümeti, hatta kıralların kendilerini idare eden, bu nazırlardı.
VII. asırda, Ostrazyada asil bir aile saray nazırlığını ifa
ediyordu. VIIV. asırda Karolenj sülâlesini teşkil eden bu aile
olmuştur. Bu aileyi kuran Pepen I. (İhtiyar Pepen) ile Meç
piskoposu Sen Amut dur. Birincinin kızı Begge, piskoposun
oğlu ile evlendi, bu evlenmeden Pepen II. doğdu; bu da

[[s. 196]]
sırası gelince saray nazırlığına geçti. Yaptığı bir muharebe
neticesinde, bütün Merovenj Kırallığına hâkim oldu. Ondan
sora Germanya hudutlarında Alamanlara, Bavarlara bir sürü
seferler yaptı; onları bir taraftan da hıristiyan yapmıya çalıştı;
bunda nihayet muvaffak ta oldu. Lâkin Pepen II. nin ölümünden sora bir karışıklık devri geçti. İntizamı iade eden Pepen
II. nin oğlu Şarl (Kari) oldu; Martel lâkabını alan ve hükümdar sülâlesine kendi adına nispetle Karolenj dedirten, budur.
Şarl, Ostrazya, Nöstriya ve Burgunt kırallıklarını itaati
altına aldı.
Germanya hududunda Reni geçti, Saksonyaya girdi.
Fakat, İspanyaya hâkim olan islâmların, Pireneyi geçerek
Akitanya yı zaptettikten sora şimale ilerlemekte olmaları, Şarlı
o tarafa dönmiye mecbur etti.
Poatye muharebesinde, islâmların kumandanı Abdürrahman şehit düştü; kumandansız kalan islâm ordusu Pireneve
çekildi.
Bu suretle Poatye muharebesinde Martel lâkabını alan,
Şarl, hıristiyan Avrupayı islâm hakimiyetinden kurtarmış oldu.'
Şarl, bu muvaffakiyetten sora, Akitanyayı da itaat altına
aldı.
Şarl öldüğü zaman (741), Germanyada Vezer ırmağından
cenupta Akdeniz ve garpta Büyük Atlas Denizine kadar
uzanan bir İmparatorluğun hâkimi olduğu halde henüz taç
sahibi bir kıral sıfatını haiz değildi.
KıSA PEPEN-ŞARL- f?] f * ™ ^ e d e n evel^itaatinde bulunan
MAN - PAPALARIN d e v l e t l e n > oğulları Kısa Pepen ile Şarlman
CISMANÎ HÜKÛ- arasında taksim etti; bunlar henüz Merovenj
METLERİ Kırallığı namına hareket ediyorlardı; fakat
ortada Merovenj sülâlesinden bir kıral yoktu.
iki kardeş Merovenjlerden Hilderik III. ü kıral yapmaya
karar verdiler; bundaki maksat Akitanya, Bavyera ve Alamanya dükalarını daha kolay itaat altına almaktı.
Karolenjler kilise ile de sıkı bir surette anlaşmışlardı.
Kendileri katolik prensleri olarak, bütün mağlûp ettikleri
kavimleri Roma Kilisesine bağlamaya çalışacaklardı. Buna
mukabil papalar da Fransız kilisesini ıslaha çalıştılar.
VIII. asırda, papalar, bir taraftan, Şarkî Roma imparatorlarının, diğer taraftan, Lombartların tehdidi altında
bulunuyorlardı.

[[s. 197]]
Papalar, istiklâllerini koruyabilmek için, cismanî bir hükümet kurmayı düşündüler. Papa Etiyen II. bizzat Pepenin
yanına gelip Lombartların tecavüzünden şikâyet etti ve ricada
bulundu. Kısa Pepen, bir ordu ile Lombardiyaya girdi; Susa
civarında Lombardan mağlûp etti. Pepen bu sefe rini bir
daha tekrar etti; zaptolunan şehir ve kaleler resmen Papaya
verildi. İşte 1870 tarihine kadar devam eden papaların
cismanî hükümetleri bu suretle kuruldu.
İki kardeşten Şarlman daha evel bir maFRANKLARıN n a s t ı r a Çekilmişti (747). Yalnız kalmış buKıRALı lunan Pepen kıral olmaya karar verdi.
Papa Zahari nin de muvafakatini aldıktan
sora, Soason da topladığı bir mecliste kendini kıral ilân ettirdi.
Merovenjlerden Hilderik III. ü bir manastıra kapattı. Bundan sora Pepen Germanyada Saksonyayı ve Pirene dağlarına kadar Akitanyayı zaptetti. Muhtelif ırk tiplerinden
birçok kabilelerle karışık olmakla beraber Germanyadaki
Franklardan Atamanlar, Goldeki Franklardan Fransızlar
çıkacaktır.
Pepen ölmeden evel kırallığmı oğulları Karloman ile
Şarlman arasında taksim etti; bu iki kardeş geçinemediler,
üç sene sora Karloman öldü, Şarlman tek başına kıral kaldı.
B. BÜYÜK KARL = ŞARLMAN VE HARPLERİ
Babası öldüğü zaman, Şarlman 26 yaşında idi; tahsili
azdı; okuyabiliyordu, fakat yazması kıttı; lâtince konuşur
ve biraz da grekçe anlardı. Hayatının sonuna kadar, okuyarak malûmatını ikmale çalışmaktan geridurmadı; dindar
görünürdü, fakat hususî hayatında uygunsuz hareketler
gizlenecek gibi değildi.
Şarlman yüksek boylu ve sağlam yapılı idi; sesi çok ince
ve batıcıydı.
Şarlman 46 sene ( 7 6 8 - 8 1 4 ) devam eden saltanatında
53 kadar muharebe verdi. Bu muharebeler başlıca dört
harp sahnesinde vukubuldu : İtalya da, İspanyada, Germanyada, Şark hudutlarında.

[[s. 198]]
İTALYA SEFERİ $ a r l m a n > Alp dağlarını geçti; Lombardiya
kiralını mağlûp etti; Romaya gitti; büyük
merasim yapıldı.
Kari kat'î olarak Papalık Devletini tesis etti; Lombardiyayı
kendi memleketine ilhak etti ve İtalya kiralı unvanını da
aldı; orasını bir oğlu vasıtasile idare etti.
ISPANYA SEFERI l m a n > İspanyada halife aleyhine isyan
eden müslüman emirlerin daveti üzerine
Pirene dağlarını geçti; bazı şehirler zaptetti; fakat Sarakosta
önünde mağlûp olarak ricate mecbur oldu; çekilirken, ordunun geri kısmı islâmlar tarafından kâmilen mahvedilerek zaptolunan şehirler gerialındı ve Fransanm cenubu istilâ olundu.
Şarlmanm oğullarından Akitanya Valisi olan Lui, birçok
uğraştıktan sora, Ebr (lâtince ismi İberus) ırmağına kadar
olan yerleri gerialabildi.
Şarlmanın yaptığı seferlerden en uzunu
~ Y A r Saksonya seferidir. Saksonya arazisi dağlık
SEFERLERI V E BATEKHK ve geniş olduğu gibi ahalisi de
henüz eski Germenlerin cesaret ve muhariplik hassalarını muhafaza ediyordu.
Saksonyalılar eski natürist dinlerine de sadık idiler; toprakları ve dinleri için büyük enerji ile muharebe ediyorlardı. Şarlman Saksonya dahilinde birçok seferlerle başlıca
müstahkem mevkileri zabıt ve memleketi askerlerine yağma
ettirirken orduya refakat eden katolik papazları da Saksonları hıristiyan yapmağa çalışıyorlardı.
Saksonya harbi Şarlman için hakikî bir Haçlı Harbi oldu.
Çünkü Saksonlar hıristiyan yapılmadıkça onları mağlûp
etmenin ve hakimiyet altına almanın imkânsız olduğu
anlaşılmıştı. Alınan erkek, kadın, çocuk esirler vaftiz ediliyorlardı. Fakat, bunun bir türlü tesiri görülmüyordu. Çünkü
Saksonlarm Vitikint yahut Vidukin adında gayet müthiş bir
reisleri vardı. Bütün Saksonlar onun sözü ile hareket ediyorlardı. Vitikint bir frank ordusunu katliam etti. Buna mukabil Şarlman da bir günde 4 5 0 0 Sakson öldürdü. Nihayet
Vitikint, çok faik düşman kuvvetleri karşısında Saksonyadan
Danimarkaya çekildi ve daha üç sene Şarlmanla uğraştı.
Şarlman Vitikintle uyuşarak yanma celbetti; ona hıristiyanlığı
kabul ettirdi. Maamafih bundan sora Saksonyayı zaptetmek
için daha senelerce uğraştı.

[[s. 199]]
Şarlman Saksonyayı kazandıktan sora, BavlfNRDASEFEURTL^R V^ayı da zaptetti. Bundan sora Danimarkadan itibaren Dalmaçyaya kadar olan saha
üzerinde oturan, şimalden cenuba doğru, şu kavimlerle karşılaştı: Dan lar (Danimarkalılar), İslav lar ve Avar- Türkler i.
Hunlarla akraba olan Avar lar, Hunlardan sora sıklet
merkezleri bugünkü Macaristanda olmak üzere bir kırallık
halinde yaşıyorlardı. Avarlar ring denilen gayet geniş müstahkem ordugâhlar tesis etmişlerdi. Ringler, biribiri içinde
daire şeklinde yapılmış duvarlar ve onun ortasında kumandan ikametgâhından ibaretti. Duvarlar arasında da çadırlardan, kulübelerden mürekkep asker ordugâhları bulunurdu.
Şarlman, çok cesur ve kahraman olan Avarları mağlûp
etmek için ittifakı altına alabildiği kavimlerle beraber sekiz
sene fasılasız çarpışmaya mecbur oldu. Nihayet ringleri
birer birer hücumla zaptederek vaziyete hâkim olabildi.
Şarlman Avarlardan altın, gümüş ve mücevherat olmak
üzere topladığı birçok serveti müttefikleri ile Papa ve muhtelif kiliseler arasında taksim etti.
Şarlman Avarlardan sora onların şimalinde bulunan
islav kabilelerine taarruz etti. Onların da memleketini yağma
etti ve kendilerini haraca bağladı.
Şarlman son seferini en şimalde bulunan Danlar (Danimarkalılar) üzerine yaptı (810); bu tarihte şimal sahillerini
müdafaa için bir donanma yaptırmağa başladı.
Şarlman Büyük İmparator unvanını kazanB Û M A * X B ö â m T dl- B u n u n İmparatorluğuna Garbi Roma
imparatorluğu nun ihyası nazarile bakıldı;
fakat hakikatte onun ne genişliğine, ne vahdetine, ne kuvvetine ve ne de nüfuzuna malik değildi. Devamı da onun
kadar olmadı. Bu İmparatorluk onun ölümünden 30 sene
sora eridi. Bununla beraber Şarlmanın namı pek büyük
oldu, şöhreti uzaklara kadar yayıldı. Bağdat Halifesi, ona,
birçok hediyeler getiren bir sefaret heyeti gönderdi. Hediyeler içinde o devir için çok merak uyandıran bir çalar
saat vardı.
Şarlmanın bütün hayatınca muayyen bir payitahtı olmadı. Hayatının sonunda sıcak suları ve geniş ormanları
olan Eks - lâ - şapel şehrinde oturdu. Orada 72 yaşında öldü
(814); 4 6 yıl saltanat sürdü.

[[s. 200]]
C. DEREBEYLİK USULÜNÜN BAŞLANGICI
Merovenjlerin son kıralları zamanında, dahilî harplerle
daimî yağmalara uğrayan memleketlerde zayıflar kuvvetlilerin kendilerine mesnet olmasını istediler; fakirler zenginlerde himaye aradılar. Kuvvetliler ve zenginler de kendilerine müracaat edenlerden sadakat istediler. İşte bunun neticesi olarak derebeyler ve derebeylik meydana çıktı. Şarlman
bu derebeylikleri tanzim ve tensik etti. Fakat derebeylerin
oturdukları araziyi kendilerinin öz malı ve varislere intikal
edebilir mülk olarak tanımadı. Dük ve kont namlarını
taşıyan derebeyleri Şarlmanm memurları idiler. Fakat Şarlmandan sora dükler ve kontlar kırallarm zâtlarından
istifade ederek oturdukları arazi parçaları üzerinde müstakil
oldular. Kontluklar ve dukalıklar birer malikâneye döndü.
Kıral, bu suretle teşekkül eden derebeylerin metbuu, bir
nevi büyük tımar sahibi oldu. Fakat bu derebeyleri de kendi
hesaplarına, kendilerinden himaye talep edenlerin, metbuu
olabilirlerdi. Bazı büyük dukalıkların yanında küçük küçük
baronluklar ve birçok senyörlükler bulundu. Merkezî kuvvetin zayıflaması bütün malikâne yani tımar sahiplerinin müstakil olmalarına ve istiklâlin irsî olmasına meydan verdi.
D. KAROLENJ İMPARATORLUĞUNUN ERİMESİ
İMPARATORLUĞUN İ m P a r a t o r l u ğ u n p a r ç a l a n m a s ı n ı n b a ş l ı c a
KIR ALLIKLAR A AY- s e b e P I e n Ş u n l a r d ı r :
RILMASI 1 ~ Şarlman hafitlerinin bayalığı.
2 — İmparatorluğun ihtiva ettiği birçok
kavimlerin menfaatlerinin zıddiyeti.
luğu ¿ilâları1"131"' N o r m a n l a r v e s a i r kavimlerin İmparatorŞarlmanın oğlu Dindar Lui (814-840) hiçbir nüfuza malık olmadı. İmparatorluğu üç oğlu arasında taksim etti: Loter
Pepen ve Lui. Fakat Dindarın diğer bir karısından bir çocuğu daha oldu: Kel Şarl. Dindar Lui bu yeni çocuğa da, bir yer
ayırıp vermek istedi. Büyük oğulları babalarını hapsettiler.
Bu adam, oğullarile kavgada öldü (840). Babasının yerine
Loter geçti. Fakat o da diğer kardeşleri tarafından (Lui ve
Kel Şarl) mağlûp edildi. Pepen daha evel ölmüştü.

[[s. [145r]]]
KAROLENJ İMPARATORLUĞU
Nihayet üç kardeş aralarında Verdön muaheVERDÖN desini yaptılar (843). Bu muahede ile ŞarlMUAHEDESİ (843) man İmparatorluğu kat'î olarak taksim edilmiş oldu (Harita. 30). Kel Şarl Garbı Gol kıt'-
asile İspanyanın şimalini aldı. Bu, bugünkü Fransanm esası
oldu. Lui İmparatorluğun şimalişarkî vilâyetlerini aldı. Burası da Alamanyanm esası oldu. Bu ikisinin arasındaki vilâyetler de Lotere düştü. Bu kısım, Şimal Denizinden, İtalyada
Papalık Devletine kadar şerit gibi uzanan bir mıntaka idi.
Buna da Loter Kıratlığı dendi. Bu Kırallık arazisinin vaziyeti
diğer iki kardeşin aldıkları yerlere göre çok münasebetsizdi.
Tabiî hudutları yoktu. Bu mıntaka zamanımıza kadar Fransa
ile Alamanya arasında, münakaşa ve münazaa mevzuu oldu.
Başlıca Alsas ve Loreni ihtiva ediyordu. Bu Kırallığın İtalya
dahilinde bulunan kısmından soraları İtalya meydana çıktı.
Bu tarihteki (843) taksime reğmen her kısma düşen ahalinin ayrı ayrı birer millet haline gelebilmeleri için, bundan
sora daha çok asırlar geçmiştir.
IX. asrın sonuna doğru, Şarlman ailesinden, Fransada
Basit Şarl dan (Şarl III.) ve Germanyada Şişman Şarl darı başka kimse kalmadı.
Şişman Şarl zamanında, Şarlman Devletlerinin hepsi
Germanya etrafında birleşmişti; fakat bu adam nüfuz ve cesaretten mahrum olduğu için, o devirde, Parisi muhasara
eden Normanlara karşı muharebe etmiye karar veremedi;
bu korkakça hareketinden dolayı tebaası kendisini tahttan
indirdi (887); Şişman Şarl ertesi yıl öldü.
Bu Tarihte İmparatorluk a) Fransa, b) Germanya, c) Burgunt, d) İtalya, e) Navar gibi birtakım kırallıklara ayrıldı.

[[s. [146v]]]
XVıı
NORMANLAR
Şarlmanın ölümünden sora, Fransa, cenupta müslüman^ a r k t a M a c a r I a r ı n istilâsına uğramıştı; fakat en mühim
istila Normanlar tarafından vukubuldu.
Normanlar (şimal adamları), İskandinavya dan ve Danimarka
dan geliyorlardı. Bunlar daha eyi iklim ve zengin toprak
arıyorlardı. IX. asrın başlangıcında, Fransa ve İngiltere
sahillerine girdiler.
Normanlar, gemici idiler; kürek ve yelkenle hareket eden
uzun kayıklara binerlerdi; reislerine Viking yahut Deniz Kiralı derlerdi.
Normanlar, sahillerde yerleştikten sora, ırmaklar yolu ile
içerlere de ilerlediler.
Normanlar, sahillerden ve ırmak boylarından karalarda
bulunan heryere ve her şeye, bilhassa servetleri dolayısile
kiliselere ve manastırlara taarruz ediyorlardı.
Ostrazyayı, Nöstriyayı ve sair mmtakaları vurarak yağmaladılar; Parisi on üç ay muhasara ettiler (885). Nihayet
karolenj kiradan Normanlarla anlaşmıya mecbur oldularonlara Nöstriyanın şimal kısmını bıraktılar. Bu kıt'aya ondan
sora Normandiya dendi.
Normanların reisi olan Rollon un mahir ve ciddî idaresile
bu mıntaka yani Normandiya, az zamanda Fransanın en mamur yeri oldu.
Rollon, emlâkini arkadaşları arasında taksim etti; kiliseleri
ihya, şehirleri tamir eyledi; o kadar kuvvetli bir adalet tesis
etti kı, birçok köylüler gelip Normandiyada yerleştiler.

[[s. [146r]]]
Bundan sora Normanların mühim seferleri oldu,. Bunların en mühimmi, Norman reislerinden Fatih unvanını alan
Giyyom un İngiltereyi zaptıdır (1066). Giyyom, İngiltere kiralı
oldu; kendisile beraber oraya giden Normanlar, orada bulunan Angıllar ve Saksonlar ve diğer bazı küçük kavim zümrelerde ihtilât ederek, bugünkü ingiliz milleti ni vücuda getirdiler
(Harita. 32).
Normanların bir kısmı şarka, Sarmat ovalarına yürüyerek
orada Rusya yi vücuda getirdiler; bir kısmı da, İtalyanm cenubunu zaptettiler; Napoli ve Sicilyadan terekküp eden İki
Sicilya Kıratlığını kurdular (1130).

[[s. [147v]]]
XVııı
KAPE SÜLÂLESI
Fransada, Karolenj Hanedanının kuvveti zayıflarken ve
hakimiyet mıntakaları darlaşırken, Paris mmtakasmda zengin
ve muhım bir aile yükseliyordu. Bu, kahraman bir muharip
o an Rober ailesi idi. Rober, Normanlarla muharebe ederken
oldu. Normanlara karşı Parisi müdafaa eden, onun oğlu Ö'itür
Roberın hafitlerinden Hüg Kape, son Karolenj Kiralını
hapse koydu, kendisini Fransa Kiralı intihap ettirdi (987)
ren Kape Hanedanını kurdu. rPnl" U ,^ U M t I e l ? 4 8 ^ h i n e kadar Fransa kırallarını yetiştis i İ l a l e s i n e men S u p ilk reisler, alelâde derebeylerinden başka bir şey değildiler. y

[[s. [147r]]]
XıX
ALAMAN DÜKALıKLARı VE
MUKADDES ROMA-GERMEN
IMPARATORLUĞUNUN
KURULUŞU
Germanyada, Şarlman ailesine mensup kırallar ortadan
kalktıktan sora, derebeylikler ve kilise malikâneleri hemen
muhtar birer devlet halini aldılar. Kilise malikânelerinin başlıcaları, Ren ırmağı kenarlarında idi. Büyük derebeylikler başlıca şu dükalıkları teşkil ettiler:
1) Suap yahut Alamanya Dükalığı.
2) Bavyera »
3) Frankonya »
4) Saksonya »
Bu dükalıkların herbirinin başmda"diifc„yahut"herzog„ dedikleri bir millî reis vardı. Her dükalığın kendine mahsus
kanunları ve bir mevcudiyeti vardı. Siyasî teşkilâtları, ayni
tarihte Fransada olduğu gibi birçok derebeyliklerden ibaretti.
Bu dört dükalıktan herbiri sıra ile bütün Germanyaya
şamil, hükümdarlar yetiştirmiştir. Bunlardan bilhassa Saksonya Hanedanından Hanri I. (919-936), ki "Müessis„ lâkabını almıştır, memleketi ve orduyu tensik etti ve o devirde
şarktan taarruz eden Macarlarla muvaffakiyetle uğraştı.
Hanri I. in oğlu Büyük Oton I. ( 9 3 6 - 9 7 3 ) , Ortazamanın
en mühim kırallarından biri oldu. Bu Germen, muhtelif alaman dukalıkları ile akrabalıklar tesis ederek, onların birleşmesini hazırladı. Macarları durdurdu. îtalyaya indi. Lombar

[[s. [148v]]]
diya tacını alarak Franklar ve Lombartlar Kiralı unvanını takındı; ondan sora Romaya gidip İmparatorluk tacını eivdi
(962). s *
Oton, bu suretle Şarlman İmparatorluğunu ihyaya başladı. idaresi altına giren memleketlerin hepsi birden Mukad..
des Roma-Germen imparatorluğu namını aldı (Harita. 31).
Otonun bu muvaffakiyetleri, icraatı hıristiyan âlemi' üzerindeki nüfuzunun artması kilisenin nüfuz ve hakimiyeti
zararına olduğundan, zarurî bir netice halinde papalarla imparatorlar mücadelesini hazırlamış oldu.
Otonun 962 de Romada taç giymesi ile başlıyan bu
imparatorluk 1806 da Napolyon I. tarafından yıkıldığı zamana kadar sürdü:

[[s. [148r]]]
PAPALARLA IMPARATORLAR
MÜCADELESI
XI. asırdanberi, papalar cismanî kuvvet ve nüfuzu, dinî
nüfuzları altına almağa temayül ettiler; bu iddia Alamanya
imparatorunun mukabil iddiasını uyandırdı; bundan, iki
asra yakın süren (1076-1250) papalarla imparatorlar mücadelesi doğdu.
Bu mücadele iki devreye ayrılır;
a) Tevcih mücadelesi, yani, piskoposların, imparatorların
müdahalesi olmaksızın serbest intihaplarını temin için
Papa tarafından açılan mücadele: bu mücadele 1122 de bitti;
bilhassa Papa Gregoar VII. ile İmparator Hanri IV. arasında
çok şiddetli oldu.
b) İkinci devir Lombardiya şehirleri ve İki Sicilya Kırallığı üzerinde hakimiyet hakkı sebebile Alamanyanın Suap
Hanedanına mensup imparatorlarla papalar ve onlarla beraber olan İtalyanlar arasında vukua gelmiştir..
Alamanyada, Saksonya Hanedanı yerine
" B E ™ F r a n k o n y a Hanedanı geçmişti (1024-1125).
An'aneye göre, Alamanya kıralları, intihap
olunduktan sora, Romada, Sen Piyer kilisesinde, Roma imparatorlarına mahsus tacı Papanın elile, giymek üzere İtalyaya
giderlerdi. Bundan memnun olmıyan Frankonya imparatorları,
bu dinî müdahaleyi bertaraf etmek istediler ve bilâkis kendi
istediklerini Papalık makamına getirdiler; bu suretle Alaman
imparatorları, hıristiyanların da hakikî reisleri oldular. Kili

[[s. [149v]]]
seyi bu tâbiiyetten kurtaran Hildebrant namında bir rahip
oldu.
Hildebrant, Toskana köylülerinden bir doğramacının oğlu
idi; Gregoar VII. unvanı ile Papalık makamına geçmeden
evel yirmi sene Papalık müşavirliğinde bulunmuştu. Bu
adam Papalık nüfuzunun, imparatorluk nüfuzundan üstün
olduğunu iddia etti. O tarihte piskoposları, dinî cihetten Papa, cismanî cihetten imparator tayin ederdi. Gregoar, bu
hakkın yalnız Papaya ait olduğunu ileri sürdü. Gregoar
kendini de imparatorun tesiri olmaksızın halk tarafından
intihap ettirmişti.
Gregoar, kiliseyi ıslaha ve imparatorların tesirini bertaraf
etmeğe muvaffak oldu. Fakat İmparator Hanri IV. ile şedit
mücadelelere mecbur oldu; nihayet imparator, tacını kurtarmak için Gregoarın ayağına gitti, her türlü muhakkirane
muamelelere katlandı, yalvararak Gregoarın affine mazhar
oldu; fakat yedi sene sora papadan intikam almak için
Romaya geldi ve oradan Papa Gregoarı kovdu.
Hanri IV. te oğulları tarafından tahttan indirildi, menfalarda öldü. Oğulları, Papalıkla anlaştılar.
Bu suretle birinci devir mücadele bitti.
İKİNCİ DEVİR * k i n c i devir mücadele başlıca iki safha arMÜCADELE z e d e r :
Birinci safhada: Frederik Barbaros, Papa
Aleksandr III. ile muharebe ve neticede Lombardiya şehirlerinin istiklâlini kabul eder, Konstans sulhu yapılır.
İkinci safhada: İmparator Frederik II. zamanında Papa
Aleksandır IV. ün galebesile biter. İki Sicilya Kırallığı bir
fransız prensine verilir.
Alamanya İmparatoru Frederik Barbaros altı defa İtalyaya
indi, Romaya girdi, kendine imparator tacı giydirdi; ancak
italyan şehirleri imparatorun boyunduruğu altına girmek
istemedikleri için, Papa taraftarları ile imparator taraftarları
uzun mücadelelere giriştiler. Papa Aleksandr III. Fransaya
iltica etti, fakat giderken İtalyan şehirlerini isyana davet
etti. Barbaros, Alamanyadan yeni kuvvetler getirdi, asilere
hücum etti, mağlûp oldu ve İtalyadan çekildi(1176); Konstansta bir sulh imza edildi; buna nazaran Lombardiya şehir-İ
leri her noktai nazardan istiklâl haklarını temin ettiler; fakat

[[s. [149r]]]
BRAMOEMBURG İMARfîlLIĞk
Turgay
TURING MİSNPMARGILlĞj P R ALLIĞI
Ek&la' FRANKONY
DUKALIĞI
BOHEMYA KÎRALL.IĞI
BAVYE AVUSTURYA
DUKAt Viyan«
tzburg
BURGUNT
K I R A L L I Ğ I
MARGİLİĞI VERONA ÎTIRYÎ „Tİ,«V •ZASRAR*
HAP/v
f rtnL j\
KIRALUĞI TlTALYA KIRALLIĞI»' VATLAR
KONTLUĞL RROVENS
ırdinya
.Mukaddes Roma - Germen
İmparatorluğunun gençliği
K o m ş u devletler sınırı
M.1:14,000,000

[[s. 209]]
Papa taraftarlarile imparator taraftarları arasında mücadele
devam etti.
Bu tarihlerde Papalık makamına geçen İnosan III. Ortazamanın en kuvvetli ve faal papalarından oldu. Avrupa işlerine müdahale etti, bütün kıral ve imparatorlara kuvvetini
tanıttı. Papa İnosan işe başladığı zaman Alamanya İmparatorluğunu, siyasî ihtilâflarla parçalanmış buldu. İmparator
Hanri IV. ün dört yaşında bir çocuğu kalmıştı. Bu çocuk
Papanın vesayeti altında, Sicilyaya kıral olmuştu. Alaman
prensleri genç Frederiki istemiyorlardı. Prenslerin bir kısmı
Otonu, intihap ettiler. Diğerleri Suap Hanedanından Hanri
IV. ün biraderi Filip e rey verdiler. Bu yüzden Alamanyada
hanedan kavgası başladı, her iki taraf Papanın yardımına
müracaat etti. İnosan III. Otonta rafını tuttu. Filipi aforoz etti.
Filip katlolundu, Oton Romaya gidip imparator oldu;
fakat imparator olur olmaz İtalyayı istilâ etti, kiliseye merbut
hükümetleri zabıt ve Romayı tehdit etti ve Cenubî İtalyanm
fethine başladı.
Otona karşı Papa, her tarafta müttefik aradı, İtalyanları
ve Fransa Kiralı Filip Ogüst ü onun üzerine tahrik etti; bilhassa zaten Sicilyada kıral olmuş bulunan Hanri IV. ün
oğlu Frederik II. ye Alamanya tacını verdirdi. Oton, her muharebede Filip Ogüst tarafından mağlûp edildi, ondan
sora da öldü.
Frederik II. Alamanyanm ve Cenubî İtalyanm başında
kaldı. Frederik II. İtalyada Sicilya müslümanlarından topladığı askerlerle kuvvetli bir ordu yaptı ve bütün vaziyete
hâkim oldu.
Enerjik bir Papa olan Gregoar IX. Papalık makamına
geçince, Frederikin vaziyeti değişti. Papa, imparatoru, bir
taraftan haçlı seferlere iştirake, diğer taraftan da Lombardiya
şehirlerinin istiklâllerinin iadesine davet etti. Frederik, sefere
gitti, fakat hastalığını behane ederek döndü. Papa kendisini
aforoz etti. Frederik tekrar Palestine gitmiye mecbur oldu.
Frederik, haçlı seferden avdetinde Lombardiyanm kendi
mirası olduğunu ilân ve Lombardiya şehirlerine taarruz ile
Romayı tehdit etti.
Papa İnosan III. bu esnada öldü. Onun yerine geçen
inosan IV. Liyona kaçarak kurtuldu, orada bir Rahipler Meclisi topladı, Frederik II. yi aforoz etti. Frederik Alpları geçe

[[s. 210]]
rek Liyona yürümiye kalkıştı; fakat Lombartlar tarafından
büyük bir mağlûbiyete duçar edildi. Bundan sora Papa
Aleksandr IV. zamanında açılan muharebe neticesinde muzafferiyet kat'î olarak, Papalıkta kaldı. Papa Alamanyada
Frederik ailesinin nüfuzunu mahvetti, Alamanyayı İtalyada
yerleşmekten menetti. İki Sicilya Kırallığını Fransa Kiralı
Sen Lui nin kardeşi Anju Prensi Şarl a verdi.
Papalarla imparatorlar mücadelesi. Alamanyayı ve İtalyayı, asırlarca müddet devlet halinde teşekkül etmekten
alıkoydu.
Frederik II. nin ölümünden sora Alamanya, büyük bir
anarşiye düştü (1250-1273). Birçok şövaliyeler haydut oldular. Alamanya 4 0 0 hükümete ayrıldı; orada, asayiş ve adaletten eser kalmadı; hak, kuvvetli olanın idi. Yumruk hakkından başka, hak tanınmıyordu.

[[s. 211]]
XXı
Xı-XıL ASıRLARDA HıRISTIYAN DEREBEYLIKLERI
( FEODALİTE )
Normanlar, Macarlar ve islamların istilâlaDEREBEYLERI-YA-nncja) ^ırallar ahaliyi muhafaza edemediler.
Ş ^şovaÛyELER B ü y ü k a r a z i sahipleri kendi kendilerini
muhafaza ve müdafaaya mecbur oldular;
iptidaî birtakım kaleler (Kastil) inşa ettiler; küçük arazi
sahipleri büyük arazi sahiplerinin himayesine sığındılar; derebeyi ve derebeyliği tabirleri bundan çıkmıştır.
Kontlar ve dükalar kendi malikânelerinde müstakil ve
irsî küçük hükümdarlar haline geldikten sora, askerî kuvvetlere kumanda ettiler; adalet tatbiki işini de kendi üzerlerine aldılar; vergiler koydular ve para bastırdılar- Unvanlarını malikânelerile birlikte hafitlerine intikal ettirdiler.
Zonf lardan ve edalardan daha küçük olmak üzere,
kendi arazilerinde birtakım haklara sahip senyör ler de vardı; Fransa küçük büyük (3000 kadar) tımar denilebilecek birtakım senyörlük lere ayrılmıştı. Büyük senyörler Fransa kiralını reis olarak tanıyorlardı.
Tımar sahibi olanlar kiralın nezdine gider, sadakat yemini ederlerdi.
Derebeyine tâbi olanlar da, ona karşı ayni suretle muamele ederlerdi.
Derebeylerin, malikâneye hâkim bir tepe üzerinde
müstahkem şatoları vardı.

[[s. 212]]
Derebeylerin, umumiyetle senyörlerin, başlıca iştigalleri
harp, silâh oyunu ve av idi. Asilzadeler biribirile de vuruşurlardı. Muharebe olmadığı zamanlar şövaliyeler, at üstünde
silâhla karşı karşıya oyunlar tertip ederlerdi.
Bu oyunlar çok kanlı idi, biribirlerini yaralarlar ve öldürürlerdi.
Senyörler şatoları yanından, arazileri içinden geçen tüccarları, seyyahları soymaktan da geridurmazlardı.
Ortazamanda müstahkem şehirleri zaptetmek güçtü.
Muharipler kılıç, kalkan gibi silâhlar kullanırlar ve baştan
aşağı zırhlara bürünürlerdi.
At üstünde vuruşan muhariplere şövaliye derlerdi. Bunların iki atları vardı; birile seyahat ederler, diğerine binerek vuruşurlardı. Şövaliyelerin silâhlarını taşıyan, atlarına
bakan bir uşakları (seyis) bulunurdu.
Şövaliye olmak için birtakım merasimden geçmek mecburî idi. Evvelâ seyislik yapılır ve ancak birkaç sene sora
şövaliye mesleğine girilebilirdi. Bunların büyük bir kısmı
yazmak, okumak bilmezlerdi.
ORTAZAMANDA ° r t . a z a m a n d a h a l k > ? u sınıflara ayrılmıştı :
HALK SINIFLARI e t t i ği toprağın sahibi ve çok zengin
olan asilzadeler-,
b) Bir kısım toprak sahibi olmakla beraber çok nüfuzlu
olan rahipler-,
c) Şehirlerde çalışan burjuva lar;
d) Kırlarda çalışan köylüler-, bunlar toprağa sahip değildiler.
Köylüler küçük, kulübemsi yerlerde otururlardı; hayatları çok sefilâne idi; yemeleri, giymeleri, yatmaları acınacak
halde idi. Başlıca iştigalleri toprağı işletmekti, fakat, ziraat
vasıtaları çok fena ve hayvanları pek azdı. Açlığa mahkûm
gibi idiler, bu yüzden çok zayiata uğrarlardı.
e) Bu sınıflardan başka senyörlere hizmet etmeye mecbur olan insanlar vardı: Sertler. Bunlar ziraat ettikleri toprağın bir kısmı addolunurdu. Toprak satıldığı zaman onlar
da beraber satılırlardı. Bunların eski esirlerden farkı, ailece
satılmaları idi; yani eski esaret devrinde olduğu gibi baba,,
ana, çocuklar ayrı ayrı satılmazlardı.

[[s. 213]]
f) Bir de vilenler yani derebeylerinin malikâneleri halkı
vardı. Malikânelere villâ, bunların içinde çalışanlara vilen
derlerdi. Bunlar, senyörlerine ve rahiplerine mahsullerinden
vergi verirlerdi. Bu halk fazla olarak şatonun duvarlarını,
malikânenin yollarını, hulâsa senyörlerinin her türlü işlerini
parasız, angarya olarak yapmıya mecbur idiler.

[[s. 214]]
XXıı .
BUYUK SELÇUK IMPARATORLUĞU
A. TARİH
CİHAN TARİHİNDE Karahanlıların, ve Gaznelilerin rolleri yalnız
S?OÇRLUğÎNAIJRM " î f i r O İ d u k l a r ı sahalara münhasır kalmıştı.
?HEMMİ?ETİ " a l b u k İ Ç O k k e s i f ° ğ u z kütlelerinin cenubugarbıye muhaceretleri neticesi olarak teessüs eden Selçuk Devleti, kısa bir zaman zarfında Şarkî Türkelınden Marmara ve Akdeniz kıyılarına, Kafkas dağlarından büyük Hint Denizine kadar muazzam bir Müslüman Türk
imparatorluğu şeklinde inkişaf etti Mezhep ihtilâflarıle sarsılmış, Bizanslıların hücumlarına karşı duramıyacak
kadar zayıflamış olan islâm dünyası, selçuk sultanlarının
hakimiyeti a tında taze hayat buldu. Anadolunun müslüman
Türkler tarafından kat'î olarak fethi, asırlarca süren Haçlılar
hücumlarının akim kalması, daha müslümanlığm zuhûrile
başlıyan eski Islâm-Hııistiyan,, mücadelesinin, uzun bir
zaman için hıristiyanlığın mağlûbiyetile neticelenmesi demekti, işte bu suretle, büyük Selçuk İmparatorluğunun kuruluşu Ortazaman cihan tarihinin umumî cereyanı üzerinde
şiddetle müessir olmuş büyük bir tarihî hâdisedir.
OĞUZ TÜRKLERİ Selçuk Devletinin siyasî ve medenî tarihini
daha eyi anlayabilmek için evvelâ Oğuz
Türkleri hakkında biraz malûmata ihtiyaç vardır. Oğuzlar
Buyuk Tukyu imparatorluğunu kuran türk şubesidir Birtakım oğuz aşiretleri daha Sasaniler devrinde Horasan hudutlarında bulundukları gibi, emevî orduları da Toharistanda ve Secistan (Seistan, Sakastan) sahalarında Oğuzlara
tesadüf etmişlerdi. IX - X. asırlarda, Hazar Denizi kenarındaki Curcan kıt'asından Seyhun havalisindeki Fârâp

[[s. 215]]
mmtakasına kadar Oğuz memleketi addolunuyordu. Garp
Tukyularmın inkırazından ve Çu ve Taraz (Talaş) havalisinin Karluklar tarafından zaptından sora, oradaki oğuz aşiretleri şimaligarbiye doğru çekilmişler, ve o sırada Aral
civarında ve Seyhun etrafında oturan Peçenekleri yerlerinde kaçırarak oralara yerleşmişlerdi. Seyhun kenarındaki
Yenikent şehri başlıca merkezleri idi. Oğuzların buralarda
bazı kasabaları daha vardı. Oğuzlar, X. asırda Kıpçakların
tazyiki ile kuvvetli zümreler halinde Maveraünnehir ve Horasana geçmeğe başladılar. Ve islâmiyet te bu asırdan itibaren
aralarında kuvvetle yerleşmeğe başladı. İptida küçük reislerin
maiyetinde Samaniler, Karahanlılar, Gaznelilerle bazı münasebetlerde bulundular. Sora aralarından çıkan selçuk ailesine
mensup kudretli hükümdarların idaresi altında Buyuk Selçuk
İmparatorluğu nu kurdular.
SELÇUK AİLESİ Selçuk ailesine bu ismi veren Selçuk (veya
Selçik) Oğuzların Üç Ok koluna mensup
Kınık boyundan Dakak isminde bir beyin oğludur. Subaşı
yani kumandan unvanını almış olan Selçuk, bütün maiyeti,
ağırlıkları, sürülerile beraber Seyhun kenarında Cent şehri
civarına gelip yerleşti ve müslüman oldu. Maveraünnehirde
hakim olan Samanoğulları Devleti o sırada çok kudretsiz
olduğu cihetle serhatlerdeki müslüman şehirleri, Bozkırlardan "crelip akınlarda bulunan putperest türk kabilelerine
vergi veriyorlardı. Selçuk Cent şehrine vergi almak için
gelen bu kabilelerin tahsildarlarını kovdu ve putperest kabileleri mağlûp ederek bunların akınlarını durdurdu. Bu
suretle o taraflarda büyük bir şöhret kazandığından sair
birtakım oğuz kabileleri de ona iltihak etti.
Bu sırada Maveraünnehrin siyasî vaziyeti
SAMANOĞULLARI, ç o k karışıktı: Karahanlılarla SamanoğulKARAHANLILAR, l a r ı a r a smdaki mütemadi harpler SelçukGAZNELİLER VE ] u l a r i ç i n b i r f a a l i y e t sahası açtı. KarahanIULNLTRTLKARRTI hlara karşı Samanoğullarına birçok yarVAZİYETİ dunlarda bulunmakla beraber, her şeyden
evel kendi menfaatlerini düşünüyorlardı.
Bu esnada Selçuk Centte öldü; Maveraünnehir harplerinde
şöhret kazanmış olan çocukları Buhara civarında buğun
Nurata denilen mevkide bulunuyorlardı (985). Bunlar arasında İsrail (Türk ismi Aslan) ailenin reisi olup Yabgu laka

[[s. 216]]
bini taşıyordu; Karahanlılara karşı Samanoğulları ailesinden Muntasır la birlikte mühim muvaffakiyetler kazanmakla
beraber, Maveraünnehrin onların eline geçmesine mâni olamadılar. Karahanlılar ailesinden olmakla beraber isyan ederek Buharayı zapteden Ali Tekin de Aslanın maiyetindeki
Oğuzların yardımından çok istifade etti. Ali Tekine ve Oğuzlara karşı Karahanlılarla birlikte hareket eden Gazneli Mahmut, Aslanı hile ile yanına getirterek Hindistanda bir kaleye
hapsetti; ve ona tâbi Oğuzları Horasana naklettirdi. Maamafih
bu Oğuzlar Gaznelilere itaat etmiyerek muhtelif reislerin
idaresi altında Iraka ve Azerbaycana geldiler r e ı s l e r ı n
SELÇUK DEVLETI. S e l ? u k ailesine tâbi Oğuzların en kesif kütleNIN KURULUŞU Sı Tu9rul ve Çakır Beylerle yine Selçuk ailesine mensup bazı beylerin idaresi altında Maveraünnehırde kalmıştı; bunlar yazın Nurata (Buhara civarında) da oturuyorlar, kışın Harzem Valisi Altıntaş m oğlu Havun\xvi müsaadesile Harzem otlaklarında yaşıyorlardı. Ali Tekin öldükten sora Selçuklularla onun çocukları arasında mühim ihtilâflar çıktı (1034). Bu sırada Harunun çocukları Gaznehler Hükümdarı Meşuda karşı isyan ettilerse de mağlûp
oldular. Bu isyana iştirak etmiş olan selçuk reisleri, mağlûbiyetten sora, Mesudun Horasan Valisine müracaat ederek kabilelerine yurt olmak üzere Horasanda (Ne s a ve Ferave vilâyetlerinde) yer istedilerse de, ricaları is'af edilmedi. İsyana
mecbur kalan selçuk reislerile Gazneliler orduları arasında
muhtelif harpler oldu; Selçuklular hemen daima muvaffakiyet kazanıyorlardı. Nihayet Mesut büyük bir ordu ile bunlara
karşı yurudü; lâkin Dandanakan (Merv ile Serahas arasındadır)
harbinde Oğuzların tecrübeli ve fedakâr süvari kuvveti Mesudun adetçe daha çok fakat tecanüsten, fedakârlıktan' manevra kabiliyetinden mahrum ordusunu büyük bir mağlûbiyete uğrattı (1040). Bütün Horasanı zapteden Tuğrul en
buyuk ve kuvvetli düşmanından kat'î surette kurtulmuş Selçuk Saltanatı kurulmuştu.
TUĞRULUN IRAN, ° a z n e I i l e r e k a r §ı manevî bir merbutiyet
HARZEM, AZERBAY- beslıyen ve son selçukî akınlarının hatırasıCAN YE ıRAK FÜ- n ı unutmıyan Horasanlılar, epey zaman SelTUHATI çuk Saltanatına ısınamadılar. Fakat Tuğrulun büyük bir süratle Cürcan, Taberistan,
Kohıstan, Hemedan, Isfahan, Azerbaycan, Huzistan sahalarını

[[s. [156v]]]
R L A R
Irnuışı
adaları BULGARLAR
Sardjfnyî [İstanbul
Ş a r k î l r o m a %
^ S ş i c ü y j
.Tra blusgarp
Bingazi
FRANKLAR ALAMANLAP
'spanya SIRP
^ l e e ^ Ö v '
«RMAN
"«Vler İM
SELÇUK İMPARATORLUĞUNUN PARÇALANMASI M u b i
''«dutUrı ___

[[s. [156r]]]
fttılkaş Göl
Talas
llar sent Deııisi Aral \ f Í^A HANLILAR
JAŞKENT,
[ rtarrem, -t- n D Ví
HAR¿£M 'Buhara Semerkan» Katvan çölüf
DEHİSTAN »andanakar
Ncs«?. \£erhas
Nişapur
Tebriz '•^cR'^ <¿0 © Rey
SÂMAN OĞlfl
/ (3 7*-999} 'Kandıhar
İsfahan KÂH İSTAN
^SASANILER) ^ej<erm3iı
Basra* I E R M A N
^ Mekke\
I I Büyük Selçuk imparatolugu
arazisi
| ¡Anadolu SeıçuKları a r a z i s i
Tarihler istilâ y l darı ni
şokoı gösterir

[[s. [157r]]]
zaptederek merkezi Rey şehri olmak üzere büyük bir devlet kurması, her tarafı derin bir korku içinde bıraktı. Mahallî
küçük sülâlelere ilişmiyerek "kendi metbuiyetini kabul etmek ve senevî muayyen bir miktar vergi vermek,, suretile
onları yerlerinde bırakan Tuğrul, bu sayede kolayca maksadına ermişti. Lâkin bu türk saltanatını büyük bir islâm imparatorluğu haline getirmek için, Abbasî Hilâfetine de hâkim
olmak lâzımdı. Tuğrul bu maksatla Bağdada geldi. Şiî mezhebindeki Büveyh ailesinin son emîrini yakalıyarak bunların Bağdattaki hakimiyetine nihayet verdiği gibi, onun adamlarından Besasiri lâkaplı Aslan m çıkardığı bazı karışıklıkları da bastırdı; Musul havalisini zaptederek Bağdada döndü,
mutantan merasimle Abbasî Halifesi Kaim Biemrillah ile
mülâkat etti (1057). Fakat bu sırada kardeşi İbrahim İnal m
isyanı üzerine Tuğrulun hemen İrana dönmesi Besasiriye
fırsat verdi, Besasiri, Bağdadi zabıt ve Halifeyi hapis ile Mısırdaki Şiî Fatimî Halifesi namına hutpe okutmağa başladı. Tuğrul kardeşinin isyanını bastırdıktan sora tekrar Bağdada girdi;
Besasiri katlolundu; Halife tekrar makamına geçirildi. Abbasî Hilâfeti, daha doğrusu Fatimilerin nüfuzu altındaki memleketler müstesna olarak şark islâm dünyası bu suretle tamamile türk nüfuzu altına girmiş oluyordu (1059). Tuğrul
öldüğü zaman (1063), Selçuk Devleti artık kuvvetli bir imparatorluk halini almıştı.
Tuğrulun yerine üvey oğlu Çakıroğlu Süleyman geçtise de, Çakırın diğer oğlu Alp
Aslan bunu kabul etmedi, ve iptida Kazvin de namına hutpe okutarak memleketi kolayca hükmü altına aldı. O zamana kadar birçok askerî muvaffakiyetler kazanmış olan Alp
Aslan, derhal fütuhata başladı; Şirvan, Gürcistan sahalarını
ve Bizansa tâbi Ermenistanı süratle zaptettiği gibi, Diyarbekir
ve Halep Emirlerine de kendini metbu olarak tanıttırdı.
Fakat Alp Aslanın en büyük zaferi, Bizans İmparatoru Romen Diyojene karşı kazandığı Malazgirt Meydan Muharebesidir
(26 Ağustos 1071). Oğuzların daha Tuğrul zamanındanberi
başlıyan Anadolu taarruzu, bu zaferle kat'î neticeyi kazanmış
oluyordu (Anadolu Türk Devletleri bahsine müracaat).
Nizamülmülk gibi büyük bir devlet adamını kendisine
vezir tayin eden Alp Aslan, onun himmetile, muntazam bir

[[s. 218]]
idare makinesi de vücuda getirmişti. Ceyhun civarında bir
kaleyi zaptettiği esnada, kale muhafızının suikastine kurban
oldu (1072).
M E L I K S A H VE S E L A L P A S L A M N Y E R I N E ° Ğ L U Melikşah geçti.
Ç U K İ M P A R A T O R - N i z a m ü l m ü I k ü n mahirane siyaseti sayesinde
L U Ğ U N U N Y Ü K - A M C A S ı Kavurt un isyanı muvaffakiyetle basS E L M E D E V R I tırıldı. İmparatorluğun muhtelif sahalarında
hanedana mensup prensler ve bazı mahallî
sülâleler idare başında bulunuyorlardı; fakat, merkezî idarenin nüfuz ve kuvveti çok büyük olduğundan, fütuhat devam
ediyordu; Melikşah devrinde Marmara kıyılarına kadar Anadolunun dörtte üçü zaptedildiği gibi, Suriyede de mühim muvaffakiyetler kazanıldı. 1076 da Kudüs Fatimilerden alındı,-
1085 te Antakya, 1087 de Urfa Bizanslılardan zaptolundu,
Halep ve Şam selçuk idaresine geçti. Melikşah devri Selçuk
imparatorluğunun yükselme devresidir: Tanrı ( Tiyanşan )
dağlarından Marmara ve Akdenize, Kafkas dağlarından
Yemen ve Basra müntehasına, Mısır hudutlarına kadar
hutpede onun ismi zikrolunuyordu. Fakat Vezir NizamülmüIkün bir batınî fedaisi tarafından katlinden biraz sora
Melikşahın da Bağdatta henüz 38 yaşında olduğu halde
ölüvermesi üzerine (1092) bu muazzam türk saltanatı veraset
gürültüleri yüzünden birçok dahilî harpler içinde parçalandı.
S A N C A K D E V R I M e l i k S a h ı n yerine geçen oğlu Berkyaruk,
kardeşinin ve amcasının saltanat kavgaları
gibi dahilî işlerle uğraşırken, Haçlılar istilâsı başlamış, Kudüs, Antakya, Urfa da hıristiyan beylikleri kurulmuştu.
Tahtını muhafazaya çalışan Berkyaruk, Haçlılara karşı hiçbir
mühim harekette bulunmadı. Yerine geçen kardeşi Mehmet
(1104), bir taraftan dahilî işleri tanzim ve merkezî idarenin
nüfuzunu iadeye çalıştığı gibi, diğer taraftan da Haçlılara
karşı bazı hareketlerde bulunmak istedi. İmparatorluk dahilinde büyük bir fesat ocağı olan Batınilere karşı şiddetli
takibata başladı. Maamafih 1118 de vefatı üzerine, bütün bu
işler yarım kaldı. Horasanda hâkim olan Melikşah oğlu
Sultan Sancar kendisini büyük sultan olarak ilân etti; ve
kendisinin metbuiyetini tanımak şartile Isfahan tahtını
Mehmedin oğlu Mahmuda bıraktı.

[[s. 219]]
Sultan Sancar, selçuk ailesinin son büyük sultanıdır. Bir
müddet için Asya müslümanlarını Melikşah zamanında
olduğu gibi yine selçuk ailesinin hakimiyeti altına aldı.
Ailenin diğer azasına kendisini imparator olarak tanıttı. Çorlulara, Gaznelilere Şark ve Garp Karahanlılarma karşı büyük zaferler kazanarak metbuiyetini kabul ettirdi. Fakat
sora Karahatalara karşı Semerkant civarında Katvan çölünde mağlûp olarak Maveraünnehirdeki hakimiyetim kaybettiği gibi (1141), kendisine senede yirmi dört bin koyun
vermekle mükellef olan Horasandaki g ö ç e b e Oğuzların
isyanını da bastıramıyarak ellerine esir düştü (1153). Horasanın Nişabur, Merv gibi büyük medenî merkezleri ve
bütün civar vilâyetler müthiş tahribata uğradı. Maveraunnehrin Karahatalar eline geçmesi üzerine Horasana gelmiş
olan bu Oğuzların Sancara isyanları, sırf selçuk memurlarının zulüm ve gadirleri yüzündendi. Oğuzlar Sancara karşı
büyük hürmet göstermekle beraber onu üç seneden fazla
esarette bıraktılar. Nihayet kaçmağa muvaffak oldu ise de
cok yaşamadı ve 1157 de oldu.
Sancarın vefatı büyük Selçuk İmparatorluS E L Ç U K Î M P A R A - ğ u n u n kat'î surette parçalanmasını mucip
T O R L U Ğ U N U N ° l d u H a r z e m s a h l a r artık tamamile müsP A R Ç A L A N M A S ı ^ ^ o ] a r a k H o r a s a n l elde ettiler. Irak Selçuk Sultanlığı kumandanlar elinde dahilî mücadelelerden
kurtulamadıf ve nihayet son Hükümdar Aslanoğlu Tugrulnn
Harzemşah Tekeş le bir harpte maktul düşmesi üzerine münkariz oldu (1194). Çakırın oğlu Kavurt tarafından kurulan
Kerman Selçuk Sultanlığı (1041), Oğuzlar tarafından ortadan
k a l A " o ğ İ U Tutuş tarafından kurulan Suriye ^çuk
Sultanlığı ise daha 1117 de nihayet bulmuştu. Bu şubelerin
en devamhsı ve mühimmi olan Anadolu Selçuk imparatorlur/undan ayrıca bahsedeceğiz. Selçuk ailesine ^ n s u p hükümdarların yerine, o hükümdarların h l z m e t l e " n d e H ı ı b k ^ U r ;
nan Atabey lâkaplı büyük türk ümerasının
devletler kaim oldu: Elcezire ve Suriyede f ^ T l l a
Musul, Halep Atabeyleri, Farsta Salgurlar demlen Fars Ata
beyleri, Azerbaycanda Atabey İldeniz ve çocuk arı, müstakil
küçük devletler kurdular. Ekseriya biribirlerıle muca e e e
bulunan bu küçük devletlerden bazıları, Haçlılar harplerinde

[[s. 220]]
büyük hizmetler görmüşlerdir. Bilhassa Musul ve Halep
Atabeyi Imadeddin Zengi ile oğlu Nureddin, Artuk ailesinden
Ilgazi, Haçlılara karşı büyük zaferler kazandılar. Mısır ve
Suriyede Eyyubî Türk İmparatorluğu nu kurmuş olan Haçlılar seferlerinin meşhur kahramanı Salâhaddin, Nureddinin
sarayında yetişmiş bir kumandandı. Eyyubî Devletinin devamı
demek olan Memlûk İmparatorluğu da Haçlılar seferinde
pek mühim bir rol oynamıştır ki, bunlardan aşağıda ayrıca
bahsolunacaktır. Her halde, Büyük Selçuk İmparatorluğu
parçalandıktan sora da, bütün Ortazamanda islâm dünyasının başında daima Türkler bulunmuştur.
B. MEDENİYET
DEVLET VE Selçuklularda memleket birçok kısımlara
HÜKÜMDAR ayrılarak aileye mensup prenslerin idaresine veriliyordu. Ailenin büyüğü, devletin
umumî reisi sayılmakla beraber, nüfuzu, kuvvetine bağlı idi.
Tuğrul, Alp Aslan gibi ilk selçuk hükümdarları devleti kurarken yapmağa mecbur oldukları seferler dolayısile, basit
bir hayat sürüyorlardı. Fakat Melikşah tan itibaren Selçuk
Devleti büyüyünce hükümdarlar da birer imparator gibi yaşamağa başladılar.
DIVAN TEŞKILÂTı S A I R M Ü S L Ü M A N T Ü R K devletlerinde o l d u ğ u
gibi, Selçuk Devletinde de muntazam bir
merkezî idare mevcuttu. İdare teşkilâtının başında hükümdarın vekili makamında bir vezir bulunurdu. Muhtelif işler
için muhtelif divanlar mevcuttu; her divanın başında bir nazır bulunurdu; fakat vezir devletin umumî idaresine nezaret
ederdi. İlk selçuk vezirleri uzun müddet büyük bir salâhiyetle idare başında bulunmuşlar, sarayı devlet işlerine usulsüz surette müdahale ettirmiyerek hükümdara karşı divanın
salâhiyetini müdafaa etmişlerdir. Tuğrulun veziri Amidülmulk, bilhassa Alp Aslan ve Melikşahın veziri Nizamülmülk
idare adamı sıfatile haklı şöhret kazanmışlardır. Selçuk idaresi çok muntazam bir idare idi; bunun başlıca kusuru, idare
teşkilâtında eski türk an'anesine lüzumu kadar mühim bir
mevki verilmemesidir; fakat buna rağmen, bu teşkilâtta
eski türk devlet an'anesinin tesiri çoktur. Büyük eyaletlerde
yarı müstakil surette hüküm süren selçuk şehzadelerinin

[[s. 221]]
yanında da, merkezde olduğu gibi fakat daha küçük mikyasta divan teşkilâtı bulunurdu.
Sair türk devletlerinde olduğu gibi SelçukASKERÎ TEŞKILÂT 1 & R D A D A O R D U N U N b ü y ü k bir e h e m m i y e t i
vardı. Denilebilir ki devlet, esas itibarile, adeta askerî bir mahiyette idi. İptida selçuk beylerinin maiyetlerindekı aşiretlerle soradan onlara iltihak eden muhtelif zümreler ve lertlerden teşekkül eden askerî kuvvet, imparatorluğu kurmağa
kâfi gelmişti. Selçuk İmparatorluğu kurulduktan sora, doğrudan doğruya hükümdarın şahsına bağlı bir hassa kuvveti
teşkil edildi. . . . , • J i
Selçuk İmparatorluğu, eski türk an'anesmı takıp ederek
İmparatorluk arazisinde askerî tımarlar vücuda getirdi. Onlardan evel Samanoğulları ve Gazneliler devrinde orduyu
teşkil eden efrada yalnız maaş verilir, toprak verilmezdi.
Selçuk Devleti, kendisine ait olan toprak vergisini çiftçilerden
doğrudan doğruya alacak yerde, araziyi muayyen parçalara
böldü- ve her askere muayyen bir sahanın vergisini tahsis
etti Bu askerî tımar sahipleri, kendi tımarlarının mamur olmasına son derece gayret edeceklerdi; çünkü Çİftçüerın varidatı arttıkça, vergi miktarı da o nispette artacaktı Selçuk
İmparatorluğu bu suretle devlet hazinesinden hiçbir para
sarfetmeden tımar sahiplerinden mürekkep büyük bir süvari
kuvvetine malik bulunuyordu. Diğer taraftan bu tedbir sayesinde arazinin mamur olduğunu, toprak kıymetinin Selçuklulardan evelki devre nispetle çok arttığını goruyoruz.
Bu teşkilâta daha sora Anadolu Selçuk Devletinde ve Osmanlılarda da aynen tesadüf edeceğiz.
Selçuk ordusu, İmparatorluğun en şevketli
MELIKŞAH DEV- D E V R I N D E 400.OOO kişiye baliğ olmuştur.
RINDE ORDU I M P A R A T O R L U Ğ U N hudutları düşünülecek olursa, bu adedi mübalâğalı görmek kabil değildir Selçuk sultanının doğrudan doğruya emri altındaki ordudan başka,
muhtelif eyaletlerdeki şehzadelerin, yahut mahalli hanedanlara mensup sülâlelerin de ayrı ayrı o r d u l a r ı vardı Se çuk
imparatoru lüzum gördüğü zaman kendisine tabı olan butun
bu yan müstakil hükümdarların ordularını da kendi kumandası altına alırdı. Fakat, merkezî idarenin, nüfuzunu muhafaza edebilmesi için, doğrudan doğruya hükümdarın emri

[[s. 222]]
akında buyuk bir kuvvetin hazır bulunması lâzımdı. Merkezde ve eyaletlerdeki devlet adamları da mevkilerinin
ehemmiyetine göre maiyetlerinde askerî bir kuvvet bulundurmağa mecburdular. Ordu teşkilâtı, askerî merasim çok
muntazam ve tantanalı idi. Eski türk an'anesine göre selçuk
nurdu n n R - T ^ a S k e r î m U Z İ k a V e ° r d u ^ l e r i bulu
; t , t y 5 S a m n s a r a y ı n d a günde beş defa, sair selçuk sultanlarının saraylarında üç defa nöbet çalınırdı. Selçuk
de mevcutlu. k a t a r I a r i l e n a k I e d İ l e n a s k - î hastaneler
D I N I S I Y A S E T S e l ? u k Devleti ilk kurulduğu zaman islâm
+1 . . dünyasının her tarafında mezhep kavgaları
şiddetlenmişti. Mısır ve Suriyedeki Şiî - Fatimî halifelerinin
nüfuzu artmış, Bağdattaki Sünnî - Abbasî halifesinin maSd"
hiçbir kuvveti kalmamıştı.
v a r d ^ S İ f r İ f ^ Î vardı. Selçuk hükümdarları Abbasî halifelerini kendi maddî m e , Z h ? l G r İ a r a S m d a b İ l e b İ r ? o k i h t i l â « a ^
hakimiyetleri altına almak ve Sünniliği müdafaa etmek s ur
şnhgı zayıflattılar; ve islâm dünyasının basma gemler
S S T i S t l T n e t İ ' , \ m p a ^ - l u ğ u n umumî siyasetinin bir'
aleti l d l . s e lçuk Devleti, eski türk an'anesine riayet ederek
huknıu altındaki hıristiyanlara karşı gayet adaletli davranmış, onları ayinlerinde tamamen serbest bırakmıştır. Ermeni
S V g U F n müverrihleri, "kendilerini mutaassıp, zThm
kibirli Bizanslıların elinden kurtararak dinî ayinlerini s™'
SE^RIER^616^6 ^ «"»• ^ PF^*™ ^
I L Î M H A Y A T ı : S e l < î u k l a r d a n evelki türk sülâlelerin hakiM E D R E S E L E R V E m ı y e t l zamanında Horasan ve MaveraünK Ö T Ü P H A N E L E R nehirde inkişaf etmiş olan fikir ve san'at
» . d e « azametile ®
B N L ^ ^ R ^ S a n ' a t İ geridurmuyori ^
öıihassa Alp Aslan zamanında büyük İmparatorluğun idare
terakki^?1' h ^ ^ ^ e d e n Nizamülmülk^maarif n
lerden başka ^ ^ ^ b İ r t a k - m e d r e s e l e r açtı; müderrris"
leraen başka talebeye de ayrıca erzak ve maaş verilmeo,-
ıçm zengin vakıflar yaptı, islâm dünyasının meşhur âlimTeri
m o medreselere topladı. Bu maksatla senede 6 0 0 ¿ 0 0 dinar

[[s. 223]]
sarfediliyordu ki, o zamana göre çok büyük bir para ıdı.
Bütün selçuk hükümdarları, büyük rical, Atabeyler, bu
an'aneyi devam ettirdiler; her tarafta medreseler, imaretler,
mektepler, yollar, köprüler, kervansaraylar, hastaneler yaptırdılar ; bunların masraflarına karşılık olmak üzere vakıflar
tahsis ettiler. . _
Horasan ve Maveraünnehirde Selçuk imparatorluğu zamanında birtakım zengin kütüphaneler de vücuda getirildi.
Horasanda Merv kütüphanelerinden bahseden bir müellif
on tane büyük umumî kütüphane olduğunu ve içindeki
kitapların gerek sayısı, gerek ehemmiyeti itibarile islâm
dünyasının hiçbir tarafında bu kadar zengin kütüphaneler
bulunmadığını söylüyor. Halbuki bu umumî kütüphanelerden başka, medreselere, hastanelere, camilere merbut
olarak ayrıca küçük kütüphaneler vardı. Saraylarda, bazı
büyük ricalin ve âlimlerin evlerinde de çok zengin hususi
kütüphaneler mevcuttu. İşte bu izahat, selçuk devrinin yalnız maddeten değil, ilim ve san'at itibarile de ne parlak bir
inkişaf devri olduğunu gösterebilir.
Acem edebiyatının Gazneliler sarayındaki
S E L Ç U K S A R A Y - j n ki ş a fı, selçuk saraylarında daha kuvvetle
L A K ı N D A A C E M d e y a m etti_ B a ş t a hükümdarlar ve şehzadeE D E İ N K ! S A F I l e r olduğu h a l d e ' b ü t ü n s e l ç u k ü m e r a s ı '
şairlere, âlimlere karşı büyük teveccüh
gösteriyorlar, onları himaye ediyorlardı. Bilhassa Melikşahtan sora, selçukî şehzadelerinin islâm ilimlerini ve acem
edebiyatını pek eyi öğrendiklerini ve içlerinden bazılarının
acemce şiirler yazdıklarını biliyoruz. Selçuk ailesine mensup prensler namına yazılmış, tarihe, coğrafyaya, siyasete,
felsefeye, fıkıh ve kelâma, edebiyata ait eserler pek çoktur.
Bu devirde acemce siirlerile şöhret kazanan şairler arasında
birçoğu esasen Türk oldukları halde, sırf o devrin modasına uyarak farisî şiirler yazmışlardır.
Selçuk hanedanile onların yerine geçen
S E L Ç U K D E V R I N D E m u h t e l i f t ü r k sülâlelerinin saraylarında ve
T Ü R K Ç E o r d u iarında konuşma dili türkçe idi. Fakat
ilim ve san'at lisanı olarak arapça ve acemce hâkim olduğu
için devlet işlerinde de türkçeye fazla bir ehemmiyet verilmiyordu. Ortazamanda Avrupa milletleri nasıl millî dillerim

[[s. 224]]
224 TARİH
ihmal ederek lâtinceye ehemmiyet vermişlerse, islâm medeniyeti içine giren Türkler de ayni ihmali göstermişlerdir.
Fakat buna rağmen, Selçuk İmparatorluğu devrinde türkçenin bütün islâm dünyasında büyük bir ehemmiyet kazandığını görüyoruz. Mahmut Kâşgarî adlı Kâşgarlı bir Türkün
1074 te Bağdatta yazdığı Divanı Lûgatüttürk adlı eseri
islâmlar arasında türk dilini yaymak maksadile yazılmıştır.
Türk saraylarında ve medreselerinde arap ve acem lisan
ve edebiyatlarının moda olduğu bu devirlerde asıl türk
halkı kendi ana dillerini ve türkçe yazılmış eserleri büyük
bir kıskançlıkla muhafaza ediyorlardı; bu devirlerden bize
kalabilen türkçe eserler arasında Hoca Ahmet Yesevi nin ve
muakkiplerinin şiirlerini, Mahmudun oğlu Ahmedin Hibetülhakayik adlı kitabını, şair Alinin Yusuf ve Züleıjha hikâyesini,
Divanı Lûgatüttürkteki zengin halk edebiyatı mahsullerini
zikredebiliriz.
Büyük Selçuk İmparatorluğu devrinden kaG Ü Z E L S A N ' A T L E R J & n s a n , a t eserleri ve bilhassa bu san'atin
yüksek şubesi olan mimarî mahsulleri oldukça mahduttur. Fakat bu mahdut eserler vasıtasile de türk ruhunun
bu sahadaki tecellisini görmek mümkün olabiliyor. Türkler,
yerli san'at unsurlarından istifade etmekle beraber, bilhassa
millî zevklerini san'at eserlerinde çok canlı, çok hususî bir
surette göstermişlerdir. XI. asır başında Radkân da yapılmış
olan bir kule şeklinde türbe vardır ki üstünde Kûfî yazısile
yazılmış kitabelerden de Türklere ait olduğu anlaşılmaktadır. Türk aşiretleri arasında halıcılık ve dokumacılık
san'atlerinin eskidenberi büyük bir inkişafa mazhar olduğu
pek tabiîdir; fakat dokumacılık san'atine mahsus motiflerin
böyle yüksek bir mimari abidesi vücuda getirebilmesi için
Türklerin zengin hayali, yaratıcı ruhu lâzımdır. Tus şehrinde
harebeleri mevcut İmam Gazali Türbesi de, selçuk san'atinin
hususiyetlerini gösteren bir abidedir. Bunların, kendi
kuvvetine güvenen, fütuhatçı bir milletin ruhundan çıktığı,
bu eserlerde açıktan açığa görünür. Selçuk san'ati, selçuk
saltanatlarile onları takip eden muhtelif türk devletleri sayesinde, Ortaasyadan Horasan, İran, Mezopotamya, Cenubi
Kafkasya, Anadolu, Suriye Mısır sahalarına yayılmış, ve
türk san'atinin çok parlak bir devrini teşkil etmiştir.

[[s. [162r]]]
XXııı
HAÇLıLAR SEFERLERI
XI. asırda Selçuklular Anadolu ve Suriyeye hâkim olmuş
bulunuyorlardı. Bu devirde Avrupa hıristiyan âleminin, Türklerin elinden, Kudüsü almak için yaptıkları harplere Haçlı
Seferleri denir (Harita. 34).
Bu seferler ve harplere bu ismin verilmesi, şarka yürüyen
hıristiyanlarm elbiselerine haç diktirmelerindendir. 1094 ten
1270 tarihine kadar başlıca sekiz Haçlılar Harbi olmuştur.
. i — Dinî itikat: Garp hıristiyanları dinlerince
"NİNSEBEPLEB?1 mukaddesatı ihtiva eden Kudüs ü ve Palestin i
gidip kurtarmak istiyorlardı.
2—0 devirde Avrupanın sefaleti: Köylüler kendilerini çok
fena besliyen topraklardan memnun değildiler. Şarkın servet
ve refahını büyük mübalâğalarla işittiklerinden orada daha
mes'ut olacakları ümidile kendi yerlerini memnuniyetle terkediyorlardı.
3 _ Türklerden korku: Avrupayı Selçukluların müthiş
kuvvetlerine karşı muhafaza eden yegâne siper, hergün daha kuvvetsiz hale gelen Bizans İmparatorluğu idi; Kostantaniye imparatoru kendini tehdit eden Türklere karşı, Garbi
Avrupanın yardımını rica ediyordu.
4 _ Asilzadelerin çapul ve macera hevesleri: Avrupada dinî kanunlar yüzünden, çapulculukları tahdit edilen asilzadelerin ve şövaliyelerin çapul ve sergüzeşt arzuları.
. . Birinci Haçlı Seferi, gidenlerin sayısı ve alı1 IN«S?FFR|ÇLI n a n neticeler itibarile diğerlerinin hepsinden
mühim oldu. Bu sefer 1095 te Papa ÜrbenlI.
tarafından Kılermon da ve papaz Piyer Lermit tarafından

[[s. 226]]
köylerde dolaşılmak suretile teşvik olundu. Birçok çeteler
kadınları, çocukları ve ihtiyarları ile başlarında Piyer Lermit
olduğu halde yola koyuldular. Yolda, yapmadıkları yağmacılık ve rezalet kalmadı. Bunlardan bir kısmı İstanbula vararak (1096) Anadoluya geçtiler. Orada Türkler tarafından kâmilen öldürüldüler. Ayni sene içinde 600,000 kişilik bir
Haçlı ordu hareket etti. Bu ordu üç kola ayrılmıştı. Bu kollar
İstanbulda buluştular. Kollardan en kuvvetlisi, Godfrua dö
Buyyon kumandasında olarak Verdönden hareket etti. Tuna
boyunca yürüyerek Belgrat üzerinden İstanbula geldi, orada
birleştikten sora boğazdan Anadoluya geçtiler; İzniki zaptettiler; Eskişehirde Selçuk Sultanı Kılıç Aslan 1. tarafından karşılandılar, muharebede ve yollarda çok zayiata duçar oldular,
fakat yürüyüşlerine devam edebildiler.
Antakyadan hareket ettikleri zaman kuvvetleri, 50,000
kişiye düşmüştü. İki sene yürüyüşten sora Kudüse girdiler
(1099). Kudüs o zaman Mısırda hükümet süren Fatimiler
elinde idi. Kudüste 70,000 islâm katliam ettiler.
Haçlılar, Kudüsü zaptettikten sora, Suriye ve Palestinde
bir Kudüs Kırallığı kurdular. Antakya ve Şam Trabulusu
gibi bazı beylikler bu kırallığa bağlandı. Dinî ve askerî birtakım teşkilât yaptılar, Kudüste tutunmaya çalıştılar.
Kudüs Kırallığı derakap her taraftan islâmların hücumuna uğradı. Türklerden Musul Atabeyi, Halebi ve Şamı istirdat ve Kudüs Kiralını esir etti. Bunun üzerine Avrupada yeniden teşekkül eden büyük bir Haçlı ordu, şarka yürüdü.
Konya civarına kadar gelebildi, fakat orada, Ereğli önünde
kâmilen Türkler tarafından mahvedildi.
Musul Atabeyi Urfayı zaptetti (1144). Bunun
HAÇLI SEFERİ üzerine şarktaki hıristiyanlar büyük heyecanlara düştüler. Avrupa hıristiyanlarından
imdat istediler. Sen -Bemar namında mutaassıp bir rahip,
Fransada ve Alamanyada, dolaşarak halkı sefere teşvik etti.
Fransa Kiralı Lui VII. ile Alamanya İmparatoru Konrat III.
İkinci Haçlı Seferi ordularının başına geçtiler. Kudüs yolunu
tuttular. Konrat III. Fransızları beklemeden Anadoluya geçti,
Konya civarında Türkler tarafından tamamen imha edildi.
Konrat kılıçtan kurtulan, pek az kişi ile İznike kaçabildi. Fransız Kiralı Lui VII. İznike gelerek Konrat ile bir

[[s. 227]]
leşti. Ondan sora da hep beraber Kudüs istikametine yürüdüler.
Türkler, ardı arası kesilmiyen baskınlarla bu orduyu da
perişan ettiler. Kudüse, birkaç şövaliye kıt'asile, iki kıraldan
başka kimse gidemedi. Bunlar Kudüsteki hıristiyanlarla
birleşerek Şamı zaptetmek istediler. Muvaffak olamadılar.
Lui ve Konrat perişan bir surette memleketlerine döndüler
Salâhaddin Eyyubî, Kudüsü zaptetti (1187).
HAÇLI^SEFERİ Hıristiyanların elinde Antakya, Şam Trabulusu ve Surdan başka bir yer kalmadı. Avrupada yeni bir Haçlı seferi kararlaştırıldı. Bu sefere başlıyan Alamanya İmparatoru Frederik Barbaros 100,000 kişilik
bir ordu ile Anadoluya geçti.
Kılıç Aslan II. baskınlarla alaman ordusunu imha etti.
Frederik Barbaros müverrihlerden bazılarına göre " Sidnüs=
Tarsus,, çayında ve bir kısım müverrihlere göre de, Silifkede Ermerek çayında yıkanırken boğuldu. Türklerin elinden kurtulabilen Alamanlar Akkâya kadar gittiler ve orasını muhasara ettiler.
Fransa Kiralı Filip Ogüst ve İngiltere Kiralı Aslanyürekli Rişar, daha kısa ve daha emin olduğu için deniz yolunu tercih ettiler. Fransa Kiralı, Cenovadan, İngiltere Kiralı
Marsilyadan gemilere bindiler. Sicilyada Mesinada birleştiler, oradan Akkâya gittiler. Orasını zaptettiler. Fransa Kiralı
hastalığını behane ederek Fransaya döndü. Rişar kaldı, her
türlü vahşet ve hunharlığı tatbik etti; fakat Kudüsü Türklerden alamadı.
Rişar, muvaffakiyetli bir neticeden ümidini keserek, Avrupaya döndü (1192). Alamanyayı, sahte isimle geçerken tanındı, tevkif olundu, bir müddet sora serbest bırakıldı.
.. .. Kudüs, daima Türklerin elinde bulunuyorIV UNOU HAÇLI d u _ p a p a jnosan^ D ö r düncü Haçlı Seferini teşvik ve Kudüsü kurtarmak üzere bütün hıristiyanları bir ordu teşkiline davet etti. Bu davete fransız,
alaman, ingiliz şövaliyeleri iştirak etti. Fakat kırallar _ iştirak
etmedi. Umum kumandanlık, Bonifas namında bir İtalyana
verildi.
Papa İnosan, Haçlı ordulara mezar olan, Anadoludan geç

[[s. 228]]
meksizin deniz yolu ile Mısıra hücum ettirmeyi düşünüyordu. Bu yol ayni zamanda daha kısa idi. Venedikliler Haçlı
orduyu büyük bir para mukabilinde Mısıra nakletmeyi deruhde ettiler. Fakat Haçlılar, bu paranın tamamını veremediklerinden ona mukabil Dalmaçya sahilinde zaptettikleri
Zarayı Venediklilere verdiler.
Bundan sora Papanın plânına ve aforozuna ehemmiyet
vermiyerek Bonifas, İstanbul üzerine yürüdü. Çünkü bu
sırada İstanbulda bir isyan olmuş, İmparator Aleksi III. biraderi Izakı tahttan indirerek gözlerini oydurmuş ve iktidar mevkiini gaspetmişti. Izakın oğlu genç Aleksi, Zara ya
giderek oradaki Haçlı ordudan ve Venediklilerden imdat
istemişti. Bu müracaati kabul eden Bonifas Haçlı orduyu
İstanbula şevketti. İstanbul zaptolundu, yağma edildi ve kısmen yakıldı. Birçok san'at eserleri hayvanca mahvedildi. Bizans İmparatorluğunun yerine, bir Lâtin İmparatorluğu tesis olundu. Fakat bu İmparatorluk çok sürmedi (1204-1261).
Bir taraftan Bulgarların ve diğer taraftan İznike kaçan Bizanslıların hücumlarile yıkıldı. Bizans İmparatoru Aleksi
Paleolog İstanbula tekrar girdi ve İmparatorluğunu ihya
etti.
Bu Haçlı Seferinden en çok istifade eden, Venedikliler oldu. En güzel adaları ve limanları elde ettiler.
Beşinci ve altıncı Haçlı Seferler hiçbir ehemSON HAÇLı SEFER- m i y e ü h a i z değildirler. Mısır aleyhine MaL E R car kiralı ve Kudüs kıralları tarafından
sevkolunan Beşinci Seferden hiçbir netice alınmamıştır, Altıncı
Sefer Alamanya İmparatoru Frederik II. tarafından sevkolundu. Bu adam Türklerle, Papanın aforozuna rağmen, muharebe etmedi, müzakereye girişti ve birçok menfi şartlar
kabul etti. Neticede Türkler Kudüse sahip oldu.
Yedinci ve Sekizinci Haçlı Seferleri, Fransa Kiralı Sen Lui
tarafından idare edildi. Mısırda Dimyatı zaptettiler, fakat
ondan sora Mansurede yaptığı bir muharebede ordusunun
bir kısmı ile beraber esir edildi. Dimyatı iade etmek sayesinde serbestisini kazandı. Dört sene Palestinde kaldıktan
sora Fransaya döndü.
Sonuncu olan Sekizinci Haçlı Seferi yine Sen Lui tarafından, Akdenizi taraç eden müslüman korsanları bertaraf

[[s. 229]]
etmek için Tunus üzerine sevkolundu. Kendisi orada vebadan öldü, bu suretle bu sefer de neticesiz bitti (1270).
1 — Dinî neticeler: Haçlılar, maksatlarına
nail olmadıklarından inandıkları Allahın ve
NETICELERI î s a n ı n k e n d i l e r i n e y a r d ı m edecek manevî
kuvvetten mahrum oldukları kanaatile imanları zayıfladı;
papaların nüfuzu azaldı.
2 — Siyasî neticeler: Şarkta ve İstanbulda kurulan devletler çok devam edemediklerinden siyasî neticeler hiç gibidir Yalnız Haçlı Harpleri Türklerin, Avrupaya girmelerini
tehir etmiş oldu; çünkü Haçlı Seferler Türkleri bir buçuk
asırdan fazla işgal etti. Ondan sora da, şarktan gelen Cengiz
ordularile uğraşmak lâzımgeldi.
3 — İçtimaî neticeler : Avrupada derebeylik zayıfladı;
çünkü birçok asilzadeler geridönmediler, onların arazileri
kadınlara ve çocuklara kalmıştı. Kırallar nüfuz ve arazilerim
ziyadelestirmek için bu vaziyetten istifade ettiler.
Halk kırallardan daha kıralcı çıktı. Sınıflar arasındaki
müsavatsızlık kısmen kalkarak biribirlerine yaklaştılar.
Avrupa birçok serserilerden kurtulmuş oldu.
4 — İktisadî neticeler: Şark ile garp arasında ticari münasebetler teessüs etti.
Pirinç, şeker kamışı, pamuk, dut ağaçları Avrupanm
cenubunda ve şeftali, incir, kayısı gibi birçok meyva ağaçları Fransada ancak Haçlı Seferlerinden sora, yetiştirilmeğe
başlandı. Marsilya, Cenova, Venedik gibi Akdenizin büyük
limanları çok müreffeh oldular. Bu limanların gemileri
Şarktan Avrupaya türlü baharat, meşrubat, kokular, zengin
mensucat taşıdılar. .
Avrupada o zamana kadar bilinmıyen yeldegırmenlerı
Haçlıların, şarkta bunları görmelerinden sora yapıldı.
Arbalet (oluklu ok), tambur, trampete şarkta görüldükten
sora Avrupada tanındı. Asilzade hanımlar kokular ve pomatlar kullanmıya başladılar. Senyörlerin o zamana kadar
çıplak olan şatolarındaki oda duvarları, işlenmiş bakır levhalar ve şark kumaşlarile süslendi. O zamana kadar bilmedikleri silâhlıkları, şarkta, Türklerden görüp öğrendiler.
Avrupalılar, büyük icatlardan olan pusulayı, kağıdı ve top
barutunu da şarkta Türklerden öğrendiler.

[[s. [165v]]]
ku- a p o. "" 3 _g
4) •bo 3 3 -M O >1 3 3
£ .M <u U "3 w İH « to 1-1 3 T3 3 3 o! 3
W -o :3 3 E S J3 :3 3 1 m ™ X ü"
"3 M > 18 Ñ .İ 3 "S a -O 4> « L. [3 3 J3 3 S s c -O a ¿3 a ¿t _M « a > 3 S CS :3 S t; i- 3 N - -S «> 11 V • M 3 E- jS '3 s 3 3
Oí J tí 3 W D < y 3 s- 3 3 | -o uy <s < <« sı « I>1 S H :3 Q S w >, 3 J s S 3 <u J e v uı
< fa tí u* W "S h Ü U V fi CQ -a :o s o fc 3 fc. B W 3 § < ¡5 3 nj ' « Cu S -W —I «5 ca 2 İ t- >-. W aj O w* >M C3 3 O 03 S « T3 E ü 1 3 "2 ffl o. S
s "8 a o -a J W — 3 3 O ° U. < fc 3 a, « -o e "S co 3 ffl J>> 3 w ¡5 w s .s t- 13 « 3 CÖ a s J 3 J 3
r-'ia J)
B s aj ı- S â tn 3 ° ¿
a, a. J O fe a CQ w a ~ S •9 a, « 0~ -3 aî M
H (d h Os O V£> cr- oo o o CN t-H İM 00 CN
M ««S W 4) h
ffi 11

[[s. [165r]]]
XXıV
KARAHATA DEVLETI
Daha VIII. asırdanberi ehemmiyet kazaLEÎINİNKJRULÎÎI narak Tukyularla da birtakım mücadelelerde
bulunmuş olan Kıtay yahut Hata Türkleri
iptida Mançuri cenubunda yaşıyorlardı. X. asır başından
itibaren Hatalar kuvvetlenerek Şimalî Çini zabıt ve bir devlet
kurdular (916). Çinlilerin Liao sülâlesi dedikleri bu sülâle
Cenubî Çindeki Sung millî sülâlesine karşı mevkiini muvaffakiyetle muhafaza etti; ve nihayet Tunguz cinsinden Curcen 1er (İslâm tarihlerindeki Çurçitler) tarafından hakimiyetlerine nihayet verildi (1125).
Daha Şimalî Çindeki hakimiyetlerini muhafaza ederken
Karahanlılara karşı bazı hücumlarda bulunan Hataların bu
hareketleri mühim neticeler vermemişti. Fakat Curcenlerin
hakimiyeti altına girdikten sora Hataların bir kısmı garba
doğru hicret etti. Bugünkü Çin Türkeline gelen bir kısım
Hatalar Karahanlılardan Kâşgar Hükümdarı Aslan Han tarafından büyük bir mağlûbiyete uğratıldılar (1128-1133 seneleri arasında). Lâkin daha şimalde başka bir muhaceret yolunu takip eden diğer bir kısım Hatalar vardı: Kırgızlar
memleketini Yeniseyi üzerinden geçtikten sora cenubugarbiye gelen bu zümre İmil şehrini kurarak orada yerleşti.
Balasagunu, Karahanlılar ailesine mensup olan hükümdarının daveti üzerine ve hiçbir mukavemet görmeksizin aldılar (1130). İşte islâm tarihlerinin Karahîtay Devleti adını
verdikleri Karahatalar Devleti Asyanın garp taraflarında bu
suretle kurulmuş oldu.

[[s. [166v]]]
TARİH
Merkezlerini Balasaguna naklederek bu suKARAHATALAR r e t l e ş a r k î Karahanlılar Devletini zâfa dü«^«fvİTvHİT at Î § ü r e n Karahatalar az zamanda Kâşgar ı ve SELıŞı VE INHITATı * . . ,. , ,
Rotan ı da zaptederek bu devleti ortadan
kaldırdılar. Maveraünnehre ve Harzeme karşı da hücumlara başladılar. Selçuk İmparatoru Sancara tâbi olan Semerkanttaki garp Karahanlıları Sultanı Mahmut, 1137 de Hocentte Karahatalara karşı mağlûp olduğu gibi dört sene sora Sancar
da Semerkant şimalinde Katvan da büyük bir mağlûbiyete
uğradı (1141). Artık Karahata Devleti Kırgızlar memleketinden Belh şehrine, Harzemden Uygurlar sahasına, Beşbalığa
kadaı imtidat eden büyük bir imparatorluk şeklinde inkişaf
etmişti; (Harita. 28) Semerkant Sultanları, hatta Harzem Şah
Atsız, Karahatalarm metbuiyetini tanımağa ve onlara vergi
vermiye mecbur olmuşlardı. İlk defa Gürhan yani Hanlar
Ham unvanını taşıyan Karahata Hükümdarı 1142 de öldü.
Yerine geçen oğlu henüz küçük olduğu için devleti annesi
idare ediyordu. 1150 den 1163 e kadar bu çocuk Gürhan lâkabile hükümet sürdü; 1178 e kadar birinci Gurhanın
kızı, 1211e kadar da torunu hükümran oldular. Çi-lu-ku (veya
Tirgu) ismindeki bu son hükümdar zamanında Karahata Devleti şarktan ve garptan muhtelif hücumlarla sarsılmıya başladı.
Karahatalarm metbuiyetini kabul ederek muayyen bir
vergi mukabilinde yerlerinde bırakılmış olan mahallî islâm
sülâlelerinden bazıları isyan ettiler; Maveraünnehirde ve bilhassa Semerkantta, Buharada bazı isyanlar oldu. Bunlardan
istifade eden Harzem Şah Mehmet, 1207 de Maveraünnehre
hücum etti ise de zaptettiği yerleri muhafaza edemedi; fakat
1210 da Talaş civarında Karahataları mağlûp ederek Maveraünnehri zaptetti.
Karahata Devletinin inkırazını mucip olan
KUÇLUK VE K A R A - E N s o n ¿ g j - ^ g g a r p tan yani HarzemşahlarHATÎNKIRAZÎININ d a n d e & ü ' § a r k t a n S e l d i - M ° ğ Q İ f a t i h i Cengize karşı mağlûp olarak Karahatalar memleketine gelip yerleşen Naymanlar ın reisi Küçlük, son Gurhanın kızını almıştı. Harzemşahlarm hücumu karşısında kayınpederinin zayıf düşmesinden istifade ederek onu hali ve kendisini Gürhan ilân eyledi (1211). Yalnız Maveraünnehir Harzemşahlarm eline düşmüştü. Vaktile Gurhanlara tâbi olan

[[s. [166r]]]
H a r z e m D e v l e t i (m »«¡ıs«»)
BAŞKIR
f/.r»"
,al) Ci TARBAGATAV:
HARZİ M UrfitPC "İL AS
KAZVİN .BUHARA SEMERKANT
HEM EDAN NİŞAPUR tYABKEl
HOTAN
İSFAHAN KÂBİL PES AVER
-^"KANOAHAK
f ] Harzem Devletinin er. <*ani? sırtın
VMMÁN ntM/.i

[[s. 233]]
KARAHATA DEVLETİ
budist Uygurların İdikutu daha 1209 da Moğolları metbu
olarak tanıdığı gibi, müslüman Kartuklar m hükümdarı Aslan Han da 1211 de moğol hakimiyetini kabul ettiğinden
Küçlüğün şarktaki nüfuz dairesi de küçülmüştü. Kâşgar havalisinde büyük bir ekseriyet teşkil eden müslüman Türklere karşı çok şiddetli davrandığı cihetle onların nefretini
kazanan ve eski düşmanı olan Moğollara karşı da açıktan
açığa husumet gösteren Küçlük 1218 de Moğollar tarafından
mağlûp ve katledildi. Karahata Devletinin son devresi de bu
suretle kapanmış oldu.
Çinde uzun müddet kalmış olan KarahataKARAHATA DEV- l a r r e s m î h s a n olarak çinceyi kabul eylemişL E T I N I N D A H İ L İ , , , T i •+ w ı
TEŞKİLÂTI lerdı. Onların devlet teşkilatına ait birçok
kelimeler, memuriyet unvanları çinceden
alınmıştı. Yalnız hükümdarlara verilen Gürhan unvanı türkçe idi. Bunların orduları doğrudan doğruya hükümdarın
emri altında bulunuyordu; kumandanların emri altında 100
kişiden fazla kuvvet bulundurulmuyordu. Zaptedilen memleketlerde muayyen bir vergi vermek şartile mahallî sülâleler yerlerinde bırakılıyordu. Çinde olduğu gibi Karahata
Devletinde de vergi ev başına idi. Her ev, senede bir dinar
vermekle mükellefti. Bu ev başına vergi usulü Ortaasyada
son zamanlara kadar devam etmiştir. Karahatalar müslüman
olmadıkları cihetle hâkim oldukları sahalarda bütün dinler
serbest surette inkişaf etti|: bunların devrinde Kâşgarda bir
hıristiyan piskoposu mevcuttu!; ve Çu ırmağı civarında da hıristiyanlar yaşıyordu. Maamafih müslüman Türkler Şarkî
Türkelinde en büyük ekseriyeti teşkil ettikleri gibi, medenî
seviyeleri itibarile de sair dinlere mensup olanlardan daha
yüksektiler. Bunun neticesi olarak islâm medeniyetinin ve dininin XIII. asırda Karahatalar ülkesinde de sair dinlere
ve medeniyetlere galebe ettiğini görüyoruz. Bazı Avrupa tarihçileri Moğollar üzerinde Karahatalarm büyük bir medenî
tesir icra ettiklerini iddia etmişlerse de doğru değildir; Moğollar üzerinde en büyük medenî tesir yapanlar budist Uygurlarla sair müslüman Türklerdir.

[[s. 234]]
XXV
HARZEMŞAHLAR DEVLETI
Ceyhunun aşağı mecrasında mümbit bir delil A M Z E M VE 51 AR- , ZEMŞAHLAS SÜLÂ- , ibaret olan Harzem-son zamanlarda- ., . , T T , .
LELERİ ki ismile Hiyve - kıt'ası, Ortaasyanın siyasî ve medenî tarihinde eskidenberi hususî bir ehemmiyeti haizdir. Daha IV. asırdanberi burada
hâkim olan sülâleye mensup hükümdarlara Harzemşah adı
verilirdi. îslâm istilâsından sora da buradaki Harzemşahlar
sülâlesi mevkiini muhafaza etti; yalnız önce Emevileri ve
sora Abbasileri ve Samanileri metbu olarak tanıyorlardı; merkezleri Ceyhunun sağ sahilinde Kât şehri idi. İslâm istilâsından sora Harzeme ayrıca müslüman valiler de tayin olunmıya başlamıştı; VIII. asırdan sora bu valiliğin de daima
ayni sülâle elinde olduğu görülüyor. Ürgenç te oturan bu
valilerden Me'mun 9 9 6 da eski Harzemşahlar sülâlesine
nihayet verdi ve kendisi Harzemşah unvanını aldı. Oğulları
bir müddet Gazneli Mahmudu metbu olarak tanıdılar; nihayet Mahmut Harzemi zaptederek büyük kumandanlarından
Altıntaş ı Harzemşah yaptı. Altıntaşın ölümünden sora
anarşi içinde kalan Harzem, nihayet, Selçuklular tarafından
zaptedildi (1043).
„„„, Son Harzemşah sülâlesinin müessisi AnuşSON HARZEMŞAH SÜLÂLESİ telcin Selçuk imparatoru Melıkşahın buyuk . , . 0 , , } , , , , , .. ..,
emîrlerindendi; Melikşah Harzem valiliğini
ona vermişti (1077). Oğlu Kutbeddin Mehmet te büyük memuriyetlerde bulunduktan sora Harzemşah unvanile Harzem

[[s. 235]]
valiliğine tayin olundu (1098). Bunun oğlu Atsız, Sultan Sancara karşı isyan ederek Harzemşahların istiklâlini kazanmak
istedi; lâkin birçok harplerden sora 1148 de tekrar Sancarı
metbu olarak tanımağa mecbur oldu. Karahataların Sancara galebesi üzerine onlara vergi vermeyi kabul etti. Atsız
1156 da vefat etti; fakat Harzemşahlar Devleti artık sağlam
surette kurulmuştu. Bu asrın ikinci nısfında bir taraftan
Karahataların zayıflaması, diğer taraftan Selçuk İmparatorluğunun parçalanması, Harzemşahlar Devletinin kuvvetini artırdı ve hudutlarının mütemadi surette genişlemesini mucip
oldu (Harita.35). Sultan Alâeddin Tekeş Horasanı, Rey ve Isfahan
taraflarını zaptetti (1193-1194). Oğlu Kutbeddin Mehmet, Gorluları mağlûp ederek Horasan ve Afganistan üzerinde hakimiyetini tesis ettiği gibi, bütün İranı zabıt ve Karahataları
mağlûp ederek Maveraünnehri de ilhak eyledi. Seyhundan
Dicleye kadar uzanan bu büyük Türk İmparatorluğu, eski
Selçuk İmparatorluğunun azametli günlerini hatırlatıyordu
(Res. 58); Sultan Kutbeddin (Soraki unvanile Alâeddin) Mehmet bir taraftan şarka doğru fütuhat icrasını, diğer taraftan da
Abbasî Halifeliğine nihayet vermeyi düşünüyordu.
Bu sırada Harzemşahlar Devleti, Asyanın
DEVLETİNİN DAHf- e n k u v v e t l i b i r İmparatorluğu gibi görünLÎ VAZİYETİ, MO- m e k t e Fakat dışardan böyle parlak ve
ĞOLLARLA HARP azametli görünen bu bina, hakikatte çok
çürüktü. Hükümdar ile, memleketteki türk
kabileleri üzerinde büyük nüfuzu olan annesi arasındaki
soğukluk, orduda hiç intizam bırakmamış, kumandanlar ve
kabileler arasında derin münaferetler başgöstermişti; İmparatorluğun muhtelif unsurları arasında husumetler vardı; mezhep mücadeleleri memleketi manen parçalamıştı; Harzemşahların hakimiyetini zorla tanımış olan birçok mahallî
hükümdarlar, istiklâllerini kurtarmak için fırsat bekliyorlardı.
Harzemşahlar Devletinin haricî azamet ve kuyvetine bakan ve esasen şarkta harplerle meşgul olan Cengiz Han,
kendisile komşu olan bu İmparatorluğa hücum etmek fikrinde değildi. Fakat Kutbeddin, Karahataların mirasına konarak hudutlarına kadar ilerliyen Moğol Devletine karşı düşmanca fikirler besliyordu. Otrarda bir ticaret kervanının
haksız ve lüzumsuz yere idamı, Cengizi garp islâm memle

[[s. 236]]
ketlerine hücuma mecbur etti (1219); ve bu hâdise yalnız
Harzemşahlar Devletinin yıkılmasile kalmıyarak Asya tarihinde yeni bir devir açtı.
Cengizin Şarkî Türkeli müslüman prenslerini himaye
etmesi, maiyetinde birçok müslümanların bulunması, müslüman tacirlerinin menfaatini muhafaza etmesi, Harzemşahın
ona karşı yapacağı harbi, mukaddes bir cihat şeklinde göstermesine mâni idi. Ordunun ve halkın müşterek duygulardan mahrum olması, harbin gayet fena bir şekilde idare edilmesi, hükümdar da dahil olmak üzere herkesin Mogollara
karşı galebe ümidini beslememesi, İmparatorluğun süratle
yıkılmasını mucip oldu. Casusları sayesinde düşmanlarının
ahvalini pek eyi öğrenen Cengiz, ordularının yarısı şarkta
meşgul olduğu halde, mahir kumandanlar tarafından muntazam bir plâna göre idare edilen mahirane hareketlerle az
zamanda maksadına erdi. Harzemşah orduları kemiyetçe
moğol ordularına çok faik oldukları halde çok fena idare
edildiklerinden kolaylıkla mağlûp edilmişlerdi. Kutbeddin,
İmparatorluğunun sukutuna şahit olduktan sora, Hazar Denizinde bir adacıkta sefalet içinde öldü (1220).
Kutbuddin *Wehmedin büyük oğlu Celâleddin
C E L Â L E D D I N ; H A R - babasının vefatından sora Moğolların taki^ t ^ " ™ 1 - batı karsısında Gazneye ve oradan da HinISİİN 1İMI<LiKA.£.1 . . . . , j
distana çekılmıye mecbur oldu. Orada epey
bir zaman kaldıktan sora tekrar İrana dönerek (1224) Kerman, Fars, Irakı Acem sahalarına hâkim oldu. Moğolların
İrandan çekilmiş olmasından istifade ederek Azerbaycan Atabeylerime, Gürcülerle birçok harpler yaptı. Bu sırada Moğolların tekrar İrana hücumu üzerine onlarla harbe girişti; fakat kardeşi ile aralarının bozulması, kat'î bir galebe kazanmasına mâni oldu. Büyük zayiata uğrıyan Moğollar geri çekildiler. Serbest kalan Celâleddin, Eyyubilerin elinden Ahlatı
aldı (1229). Fakat Eyyubilerle Anadolu Selçuklarımn müttehit ordulara karşısında Erzincanda büyük bir mağlûbiyete
uğradı (1230). Bu sırada moğol ordularının tekrar garba
hareketi, bunları sulhe mecbur etti. Fakat bu mütemadi
harpler Celâleddinin kuvvetini mahvetmişti; Mogollara karşı
hiçbir kuvvet çıkaramıyarak birkaç sadık adamile kaçıp
saklanmak istedi; ve bu sırada parasını almak istiyen bir
kürt tarafından katledildi (1231). Harzemşah sülâlesinin bu

[[s. 237]]
son hükümdarı eyi bir kumandan, kahraman bir askerdi; fakat çok fena bir idare adamı olduğundan askerî zaferlerinden istifade edemedi.
Harzemşahlar Devleti, Selçuk İmparatorlufliS M |piUitÂ?fğunun enkazı üzerinde kurulmuş olduğunIDAKE ıTŞKILAIı d e v i e t t e ş k i l â t m d a ; p e k a z i s t i s n a i l e , hemen tamamen Selçuk an'anelerine riayet ediliyordu. Devletin
reisi olan hükümdar, memleketi oğulları arasında taksim etmekle beraber, içlerinden birini veliaht intihap ediyordu;
maamafih saltanat inhilâl ettiği vakit prenslerden hangisi daha kuvvetli ise ve merkezdeki emirler yani ordu hangisini
tercih ediyorsa, devlet başına o geçiyordu. İdare makinesinin
başında bir vezir veya müteaddit vezirler bulunuyordu;
muhtelif kısımlara ayrılan idare şubelerinin başında birer
âmir bulunmakla beraber, divanın umumî nezareti vezire
veya vezirlere aitti. Emirnameleri sultanın imzalaması usuldendi. Vilâyetlerde ve şehzadelerin maiyetinde de merkezdeki gibi fakat daha küçük mikyasta divan teşkilâtı vardı;
oralarda hutpede sultandan başka şehzadenin ismi de zikrediliyordu. Şehzadelerin devlet merkezinde birer mümessilleri olduğu gibi merkezî idarenin de vilâyetlerde mümessilleri
vardı. Bu mümessillerin nüfuzu umumiyetle çok büyüktü.
Maliye işleri ile idare işleri biribirinden ayrılmıştı. Şehirlerde
adliye işleri kadılara aitti; ve kadılıklar ekseriya babadan
oğula kalıyordu. Şehirlerin ayrıca bir nevi belediye teşkilâtı
da vardı ki bunun başında da şehir reisleri bulunuyordu.
Nüfuzlu ve zengin ailelere münhasır olan şehir reisliğinin
mahallî ehemmiyeti büyüktü. Bazı mühim meselelerde merkezden vilâyetlere müfettişler gönderildiği oluyordu. Harzemşahlarm metbuluğunu tanımış olan mahallî sülâleler her
sene muayyen bir vergi veriyorlardı.
Harzemşahlar devrinde Harzemde büyük
H A R Z E M D E I L M Î b i r i l m î v e edebî faaliyet vardı. Coğrafî
VE E D E B Î . H A Y A T ; m e v k i i itibarile eskidenberi iktisadî ehemT U R E D E B ! Y A T I miy e t kazanmış olan zengin harzem şehirlerinde muntazam medreseler, mükemmel
kütüphaneler vardı. Harzemşahlar bütün türk hükümdarları gibi âlimleri daima himaye ediyorlar, saraylarında ılım
meclisleri kuruyorlardı. Bunların himayesi altında Harzemde

[[s. 238]]
birçoğu neslen Türk olan büyük acem şairleri yetişmiş,
acem edebiyatı Gazneliler ve Selçuklular devrindeki inkişafını
takip etmiştir.
Harzemşahlar Devletinde ordu ve saray lisanı olan türkçe, edebiyat lisanı olarak ta epey mühim bir mevki kazanmıştı.
Medreselerde türkçe, ders lisanı olarak kullanılıyordu; islâm
ilminin en tanınmış simalarından meşhur Zemahşeri nin
Mukaddimetüledep adlı eserinde o zamanki harzem türkçesine ait nümunelere tesadüf olunuyor. Son Harzemşah Celâleddin namına bir türk âlimi tarafından yazılan bir lügat
kitabı da pek mühimdir. Türk lisanile Harzemde daha birtakım eserler yazıldığı tabiî ise de, moğol istilâsının müthiş
tahribatı o eserleri ortadan kaldırmıştır. Harzemşahlar devrinin, türk medeniyeti tarihinde çok parlak bir devir teşkil ettiği muhakkaktır.

[[s. 239]]
XXVı
TÜRK - MOĞOL
IMPARATORLUĞU
Moğol isminin tarih sahnesine çıkışı, XIII.
TEMUÇİN VE TURK- a s ı r başlarında Cengiz İmparatorluğunun
MNİN>KURULUŞU kuruluşundan soradır. XII. asrın son nısfında Moğolistanın en kuvvetli kabileleri Tatarlar yani Moğollarla, Kerait ve Nayman lardı.
Temuçin 1155 te doğdu. Beylerden olmakla beraber babasından kendisine hiçbir şey kalmamıştı. Binaenaleyh sırf kendi
şahsiyetinin kuvvetile bir mevki sahibi olmıya başladı. O aralık
Çinde hâkim olan Kin sülâlesi, Moğolistandaki muhtelif kabileleri biribirine kırdırmak siyasetini takip ediyordu. Temuçin iptida Çinliler ve Keraitlerle birlikte BuyırNor Tatarlarını
mağlûp ederek Moğolistandaki kabileler arasında nüfuzunu
çoğalttı (1194). Bunu takip eden on sene, Moğolistan için dahilî bir harp devresi idi; Temuçin bu devrede Kerait Hükümdarı Tuğrul Hanın müttefiki ve hadimi oldu. Temuçin,
rakibi Camuka nm ordusunu mağlûp ederek kuvvetlendi
(1201). Fakat Kerait hükümdarına iltica eden Camuka, onunla
Temuçinin arasını bozmıya muvaffak oldu. Çok müşkül bir
mevkie düşen Temuçin nihayet Kerait hükümdarını da mağlûp ederek öldürdükten sora, Moğolistan şarkındaki bütün kabileleri hükmü altına almış oldu (1203). Bundan üç
sene sora kuvvetli Nayman kabilesini de perişan ederek Garbî
Moğolistanda hâkim olan Temuçin; topladığı ilk Kurultay da
Cengiz (Çıngız) unvanını aldı. Devletin esası artık kurulmuştu (1206).

[[s. 240]]
Cengiz çok buyuk bir devlet adamı ıdı(Res.59).
CENGIZIN F U T U - . , , . . , ,
HATI z a m a n d a sağlam bir idare kurmıya ve
inzibatı çok kuvvetli bir ordu vücuda getirmiye muvaffak oldu; Uygurlardan, müslüman Türklerden
ve Çinlilerden her türlü harp levazımı ve muallimler getirtti. Eyice hazırlandıktan sora Çinin garp hudutlarındaki
Tangut - Çinlilerin tabirile Hi - ya yahut Si-hi-ya - Devletile
harbe girişerek galip geldi (1207). Sora o sırada dahilî işleri
çok karışmış olan Şimalî Çindeki Kin İmparatorluğile şiddetli bir mücadeleye girişti (1211), ve uzun harplerden sora
payitaht olan Pekini de zaptetti (1216). Şarktaki bu zaferlerden sora, sıra garba gelmişti: Bugünkü Çin Türkelindeki
Uygur Hükümdarı 1209 da, Yedisu şimalindeki müslüman
Karluk Hükümdarı Aslan Han da 1211 de Cengizi metbu
olarak tanımışlardı. Karahataların son Hükümdarı Küçlük,
Cengiz orduları karşısında mağlûp olarak katledildi (1218).
Harzemşah Kutbeddin (Alâeddin) Mehmedin yanlış siyaseti,
Cengizi garp istilâsına şevketti; Cengiz orduları yalnız Harzemşahlar İmparatorluğunu yıkmakla iktifa etmediler; istilâlarını daha çok uzak sahalara kadar ilerlettiler.
Moğolistanda oturarak şark ve garptaki
PARATCHtLUĞ^u" İ s t İ l â h a r e k e t l e r i n i i d a r e e d e n Cengiz öldüNUN BÜYÜMESİ VE ğ ü s ı r a d a (1227) türk-moğol orduları her
PARÇALANMASI tarafta fütuhata devam ediyorlar, İmparatorluk hududunu genişletiyorlardı (Harita. 36).
Cengiz hayatta iken çocuklarına muayyen sahalar ayırmıştı:Şarkî ve GarbîTürkeli ile Şarkî İran, İli ırmağı üzerinde
Elmalıkta oturan Çağatay a verilmişti; bugünkü Ukrayna dan
Aral gölüne kadar uzanan büyük Kıpçak sahası babasından
evel ölmüş olan Cucinin çocuklarına aitti; Tarbagatay ve İmil
sahaları Oktay a (Ögödey) aitti; diğer kardeşlerin en küçüğü
olan Tuluy, an'ane mucibince Karakurum da (Res. 60) Cengize niyabet ediyordu. 1229 da toplanan Kurultayın Kaan intihap ettiği
Oktay zamanında Çinde Kin İmparatorluğu ortadan kaldırıldı:
Celâleddin Harzemşah gailesi izale edildi; Gürcüstan ve Kafkasya zaptolundu. Batu kumandasındaki kuvvetler Ural
dağlarile Kırım arasındaki dağınık türk şubelerini hakimiyetleri altına aldılar; Ruslar mağlûp edildi ve Moskova ile
Kiyef yakıldı. Polonyayi ve Macaristanı istilâ eden türk -
moğol orduları Viyana kapılarına kadar geldilerse de, Oktayın

[[s. 241]]
vefatı haberi üzerine geri döndüler. Biribirini müteakip Büyük Kaan intihap edilen Küyük ( 1 2 4 6 - 1 2 4 8 ) ve Mengü
(1251-1257) Hanlardan sora bu imparatorluk eski merkeziyetini büsbütün kaybederek, bazan biribirlerine son derece
rakip dört büyük imparatorluğa ayrıldı: Kubilây la (Res. 61)
başlıyan Çin İmparatorluğu (Yuen), Çağatay çocuklarının idaresindeki Türkeli İmparatorluğu, Cuci çocukları idaresinde
Kıpçak İmparatorluğu, Hulâgû ailesine ait İran İmparatorluğu.
Mengü öldüğü zaman, en küçük kardeşi
D E T Ü R K - M O Ğ O L ^ 5 0 ^ 7 1 k e n d i s i n e h a l e f i n t i h a P etmişti.
I M P A R A T O R L U Ğ U ^ e s n a d a Çindeki en kuvvetli Türk-Moğol
ordusunun başında bulunan Kubilây, Moğolistan ve Peçili hududu üzerinde Şangtu da bir kurultay
toplıyarak kendisini Büyük Kaan intihap ettirdi.
Pekin (Hanbalığ)ı payitaht yaptı. Kubilây bu harap ve eski
şehri pek çok saraylar, devlet daireleri, yollar, parklar ve kanallarla büyük, o zaman için emsalsiz güzellikte muhteşem bir
şehir haline getirdi. Karakurumdaki Arık Boğa an'aneye
uygun olmıyan bu intihabı kabul etmedi. Çünkü Şangtu
kurultayı bütün ulusların mümessillerinden değil, yalnız
Kubilây ordusundaki erkân ile Çinlilerden mürekkepti.
Cengiz ailesine mensup diğer hanlar da Arık Boğa ile birleştiler. Fakat Kubilây, mahirane siyasetile kendi aleyhine birleşen hanları biribirinden ayırdıktan sora Arık Boğayı mağlûp
ve esir etti. Yirmi sene uğraşarak (1260-1280) Cenubî Çini
zabıt ve Sung sülâlesinin hakimiyetine nihayet verdi; bütün
Çinin yegâne meşru İmparatoru oldu. Kubilây sülâlesi Yuen
sülâlesi adını alarak Çin tarihinde parlak bir devir açtı.
Japonya müstesna olarak bütün Uzakşarka hâkim olan
Kubilây, Büyük Kaan sıfatile, sair Cengizoğulları imparatorluklarını da kendinin tâbii sayıyordu. Bilhassa Hulâgû ve
oğulları uzun müddet Çindekilerin bu nazarî metbuluğunu
kabul etmişlerdir. Kubilây Hanbalığı payitaht yapmakla yalnız Çini değil Moğolistam da idare etmek istediğini açıkça
göstermişti. Onun çocukları da diğer Cengizoğulları Devletleri
üzerindeki hakimiyetlerini tanıtmak için epeyce uğraşmışlardı. Fakat soraları, Kubilây sülâlesinin yavaş yavaş Çinlileşmesi ve kuvvetten düşmesi, diğer Devletlerin birer Türkİslâm İmparatorluğu şeklini almaları, XIV. asrın son nısfında bu eski rabıtaları büsbütün ortadan kaldırmıştır.

[[s. 242]]
Ekseriya Çağatay İmparatorluğu ismile zikTÜRKİSTAN İMPA- redilen bu Türkistan (Türkeli) İmparatorluGATA^SÜLÂLESi" ğ u n u n kuruluşu Çagatayın vefatından epeyce
soradır. Çünkü Cengiz tarafından Çagataya
verilmiş olan saha, hiçbir zaman müstakil olarak Çağatay
tarafından idare edilmedi : İli vadisine kadar bütün bu sahada eskidenberi mevcut sülâleler yerlerinde bırakılmıştı;
Çagataya ait olan Maveraünnehir, Hocentte oturan Mahmut
Yalavaç ve sora oğlu Mesut Bey tarafından Büyük Kaan
namına idare ediliyordu.
Çağatay Ulusunun ilk Hanı Kara Hulâgû dur. Büyük
Kaan Küyük, ona veliaht olarak Çagatayın oğlu Yisu-Mengü yi
tayin etmişti. Lâkin Türk-Moğol İmparatorluğunun dahilî vahdetini bozmakla neticelenen uzun cidallerden sora, Çagatayın
torunu Algu bütün Ortaasyayı, hatta Harzem ve Afganistan
sahalarım ele geçirmeğe ve Çağatay ailesine müstakil bir
Ortaasya Devleti teminine muvaffak oldu. Vefatından sora
(1265-1266) hakimiyet Oktay sülâlesinden Kaydu ya ve vefatile oğlu Çapara geçtise de 1306-1307 de yine Çağatay
Prenslerinden Duva hakimiyeti eline aldı ve Çağatay İmparatorluğunun asıl müessisi oldu.
O sırada prensler arasındaki daimî harpler, Büyük TürkMoğol İmparatorluğunun ilk devrindeki iktisadî inkişafı, ticarî
münasebetleri bozmuştu; denize hiçbir mahreci olmıyan Çağatay Devleti bundan çok müteessir oluyordu. Duva buna
çare olmak üzere Cengizoğulları arasında umumî bir
sulh yapmak istedise de muvaffak olamadı. Oğlu, İsenboğa
zamanında Büyük Kaanın ordusu Ortaasyayı istilâ ve tahrip
etti. 1326 da tahta geçen Tarmaşirin İslâmiyeti kabul
ederek Alâeddin lâkabını aldı. Cengiz Yasasını bozduğu için
kendisine isyan eden şark taraflarındaki kabileler sebebile
oraları kendi haline bıraktı. Onun islâmcılık siyaseti, Maveraünnehir ile diğer islâm memleketleri arasındaki ticarî
münasebetleri tekrar kuvvetlendirdi. Fakat ölümünden
sora, İmparatorluk merkezinin tekrar İli vadisine nakledildiğini ve hıristiyanlara karşı tekrar müsaadelerde bulunulduğunu görüyoruz; ancak bu aksülâmel çok devam etmedi.
Kazan Han zamanında Buhara ülkesinde Nesef (Karşı) tekrar
hükümet merkezi oldu; ve islâm tesiri arttı. 1346-1347 den
itibaren hanlarla türk kumandanları arasında başlıyan müte

[[s. 243]]
madi mücadeleler neticesinde, hakimiyet kâmilen kumandanlar eline geçti. Fakat bunlar an'aneye riayet maksadile Cengiz
ailesine mensup bir prensi tahta geçiriyorlardı. Maveraünnehirdeki bu anarşi Timurun zuhûruna kadar devam etti.
K I P Ç A K İMPARA- l t Ü B u l S a r l a r ı v e Kıpçak Türklerini hakiTORLUĞU: ALTIN- m i y e ^ altına alarak Kıpçak sahasında AltınORDU ordu Devletini kuran, Cengizin torunu ve
Cucinin oğlu Batu Han dır. Cengiz öldüğü
zaman İrtiş garbındaki bozkırlar, an garba doğru bütün Kıpçak sahası, Harzem ve İranın Hazar Denizi cenubundaki vilâyetleri de dahil olmak üzere kâmilen Cuci çocuklarına kalmıştı.
Bunlardan Batu diğerlerine tefevvuk ve hakimiyetini tesis etti.
Payitaht olmak üzere Saray (Renkli Res. 3, Res. 62) şehrini kuran Batudan sora oğlu Sartak (1255-1256), biraz sora da Cucioğullarından Berke Han tahta geçti (1257). İslâmiyeti kabul
etmiş olan bu hükümdar ile Çağatay prensleri ve bilhassa İran
Türk-Moğol İmparatorluğunun müessisi Hulâgû arasında
uzun ve şiddetli harpler oldu: İlk harpte Terek ötesine kadar
muvaffakiyetle ilerliyen Hulâgû (1262) orada fena bir mağlûbiyete uğrıyarak geri çekildi; ikinci harp Berkenin vefatı ve
ordusunun avdeti sebebile neticesiz kaldı (1266). Bu harplerin
sebebi vaktile Cuci çocuklarına ait olan Eran (Cenubî Kafkasya) ve Azerbaycan gibi ticaret noktasından mühim vilâyetlerin
Hulâgû eline geçmesinden dolayıdır; Altmordu hükümdarları
Berkeden sora da buraları zaptetmek için epeyce çalışmışlardır. İlhanlıların düşmanı olan Mısır - Türk hükümdarları,
Sultan Beybars zamanından başlıyarak, Altınordu ile pek dost
geçiniyorlardı.
Berkenin yerine geçen Mengü Timur un son zamanlarında Altınordu Devleti Büyük Hanla alâkasını keserek tamamile müstakil oldu ; onun halefleri kendi isimlerine para bastırdılar. Altınorduda müslümanlığm tamamen yerleşmesi ancak Özbek Han zamanında (1312-1340) kabil oldu {Res. 63). Bu
devletin son büyük hükümdarı Cani Bey Han dır; onun 1357 de
vefatından sora, taht kavgaları ve muhtelif prensler arasındaki
rekabetler, bu devleti zayıflattı. Toktamış (1376-1391) Altınordu Devletinin vahdetini yeniden tesise muvaffak oldu(1380);
Rusları mağlûp ederek 1382 de Moskovayı zaptetti. Fakat Timur ile mücadelesinde müteaddit mağlûbiyetlere uğradı ve
nihayet Litvanya prensine iltica ederek 1406 da orada öldü.

[[s. 244]]
İRAN TÜRK-MOĞOL f * 6 " ^ " * 1 1 ' Hulâ.gÛVU 1253 te
İMPARATORLUĞU- kuvvetli bir ordu ile Irana göndermişti. BuİLHANLILAR yük Kaan Mengü İranda müstahkem mevkii erde yerleşmiş olan îsmaüileri mahvetmek
ve Abbasî Halifeliğine nihayet vermek, ondan sora da fütuhat
sahasını kabil olduğu kadar genişletmek istiyordu. Hulâgû
İsmaililerin bütün mühim merkezlerini mahvettiği gibi Bağdadi da alarak son Abbasî halifesini öldürttü (1258). Sora Azerbaycana dönerek orada yerleşti. Bütün İran, Mezopotamya, Cenubî Kafkasya, Anadolu bunun hakimiyeti altında
idi. Karşısında müstakil İslâm Devleti olarak Mısır-Suriye
Türk İmparatorluğu kalmıştı. Hulâgû ordusu 1259 da
Suriyeyi istilâ ederek Halep ve Şamı zaptetti. Lâkin Beybars kumandasındaki türk - mısır ordusu Aymcalût harbini
kazanarak İlhanlılar ordusunu Suriyeden çıkardı; Şamı
ve Halebi geri aldı (1260). Bundan sora da İlhanlılar
muhtelif zamanlarda Mısır-Türk Devletine karşı hücumlarda
bulundularsa da hiçbir esaslı muvaffakiyet kazanamadılar. Hulâgû ve halefleri Altınordu Devletile ve Türkeli hanlarile de
bazı mücadelelerde bulunmuşlar, Mısır-Türklerini ezmek için
Avrupa hıristiyan devletlerile birleşmeğe çalışmışlardı. Müslümanlığı kabul eden Ahmet Han zamanında (1282-1284)
kısa bir müddet için İslâm dini İlhan Devleti içinde yayılıyor
gibi göründü; fakat devam edemedi. Nihayet Gazan Han (1295
1304) Müslümanların muzaheretile tahta çıkınca, müslümanlığı
kabul ederek Mahmut ismini aldı ve İslâmiyet süratle İlhanlılar arasında yayıldı (Res. 64).
İlhanlılar Devletinin azameti uzun zaman sürmedi.
Ebu Sait Bahadır Han (1316-1335) zamanında büyük rical
ve kumandanlar arasında kuvvetlenen ihtiras ve husumetler
onun vefatından sora büsbütün meydana çıktı. Memleket
başlıca iki kuvvetli ailenin eline geçmiş gibidi; Emir Çobanoğulları Azerbaycanda, Celâyirler ailesinin müessisi Şeyh
Hasan Bağdatta bütün nüfuzu ellerine almışlardı; bunların
himayesi altında meydana çıkan muhtelif hükümdarların
hiçbir ehemmiyeti yoktu. XIV. asrın ilk nısfı sonlarında
İlhanlılar İmparatorluğunun bu suretle parçalanması, onların
hakimiyeti altında yaşıyan birtakım mahallî sülâlelerin de
istiklâllerini kazanmalarını mucip oldu.

[[s. 245]]
Türk-Moğol devri, cihan medeniyet tarihi
T Ü R K - M O G O L j i n k m ü h j m ^ devirdir: Çinden AkDEVRININ CİHAN , . . , . . . . . . . „ . . .* . . „ . ,
T A R İ H İ N D E K İ denize kadar butun Asyanın Turk-Mogol haEHEMMİYETİ kimiyeti altına geçmesi, garp memleketlerile
Çin ve Hint arasındaki eski kara ticaret yollarını tekrar açtı. Büyük kervan yollarındaki faal hayat, büyük ticaret merkezlerinin inkişafına sebep olarak medenî
seviyeyi, mamuriyeti, serveti yükseltti. Avrupa seyyahları
ve tacirleri Rusya ve Altmordu tarikile Çine kadar Saray -
Saraycık-Harzem-Otrar - Almalık yolunu takiben gidebildiler.
Akdeniz ve Karadeniz limanlarile Tebriz arasında büyük bir
ticarî faaliyet başladı. Şark ve garp memleketlerinin ticarî
mübadelesinde büyük bir antrepo hizmetini gören Tebriz,
dünyanın en büyük, en mamur, en zengin bir şehri haline
geldi: Tebrizin yalnız mahallî varidatı, o devir Fransa Kırallığmm varidatından fazla idi. Şarkî Avrupa ile Garbî Asya ve Uzakşark arasındaki işlek kervan yolları üzerinde
bulunan Harzemde şehir hayatı kuvvetle inkişaf etti ; ilk
Moğol istilâsında tahrip edilmiş olan Urgenç şehri tekrar
kuruldu; Altmordu sahasında da yeni şehirler tesis edildi.
Bunun neticesi olarak bütün bu sahalarda muazzam binalar
yapılmış, şehirler büyümüş, ticaret ve sanayi, Türk-Moğol
devrinden evelki zamanlara nispetle çok yükselmiştir. TürkMoğol devrinin, Avrupa medeniyetinin tekâmülü üzerinde de
mühim tesirleri oldu: bilhassa matbaacılık bu sayede öğrenildi.
Cengizin Yasasına çok riayet eden halefleri
T U R K - M O G O L tebaalarının vicdanî hürriyetlerine hiç kaDEVRINDE DİN- L E R VE İSLÂMİ- r ı Ş m a z l a r c lı. Maiyetlerinde; islam, hıristiyan . , . ,, . , . , . ,.
YETİN GALEBESİ budist, şamanî bütün dinlere ve mezheplere
mensup insanlar bulundururlardı. Papalar
bir zamanlar misyonerler göndererek bunları hıristiyan etmiye çalıştılar: bu sayede Haçlılar seferlerile elde edemedikleri bir neticeyi, kolaylıkla istihsal edebilecekler, İslâm
dünyasını ezeceklerdi. Fakat, Cengizli prens ve prensesler
arasında bazılarının hıristiyan olmalarına rağmen, bu teşebbüs, sonunda semeresiz kaldı. Dini devlet elinde bir vasıta
gibi telâkki eden imparatorlar papaların ve rahip sınıfının
elinde bir oyuncak olmayı tasavvurlarına sığdıramıyorlardı.

[[s. 246]]
Çin müstesna olarak, diğer sahalarda islâmlık sair tesirlere
galip geldi. Altınordu hanları, Çağatay prensleri, ve nihayet
İlhanlılar müslümanlığı kabul ettiler. Bunun neticesi olarak
o zamana kadar henüz müslüman olmamış birtakım türk
zümreleri de islâmlık dairesine girdiler.
Cengiz istilâsı iptida ilim ve san'at hayatına
T U R K - M O Ğ O L g b i darbe indirmişti. Fakat bu istilâ ve
D E V R I N D E I L M I V E , S , , . 9 , . . . . . . .
E D E B Î H A Y A T harp devri geçtikten sora, hükümdarlar
yalnız maddî medeniyetin değil manevî
medeniyetin terakkisi için de çalıştılar. Mengünün ve Hulâgûnun tabiî ve riyazî ilimlere ehemmiyet verdikleri, hatta
Hulâgûnun astronomi ve kimya ile uğraştığı malûmdur. Hulâgû âlimleri saraylarında topluyordu. Meraga da
rasatane yapılması ve birtakım âlimlerin orada çalışmak
üzere memur edilmeleri, bu alâkayı göstermiye kâfidir. Bizanstan kosmoğrafya tahsili için Tebrize talebe geliyordu.
Cengiz ve oğulları imparatorluklarında İslâmiyet yerleştikten sora, hükümdarlar büyük medreseler kurarak din
ilimlerinin terakkisini de teşvik ettiler. İran Moğollarının
sarayında, dünyada ilk defa olarak büyük, bir cihan tarihi
yazıldı: Reşidüddin in riyaseti altında muhtelif din ve milletlere
mensup âlimlerin yardımile yazılan Carniüttevarih adlı bu
eser, cihan tarihi hakkında o zamana kadar şark ve garpta
misli olmıyan yeni ve geniş bir görüş tarzının mahsulü idi.
Hulâsa, Türk-Moğol hakimiyeti devrinde Uzakşark ile Yakınşarkın yani budist ve islâm medeniyetlerinin biribirile
kuvvetle temas ettiğini, çince eserlerin tercüme edildiğini
görüyoruz. Fakat, muhtelif sebepler, İslâm âleminin Uzakşark medeniyetile temasına tekrar mâni oldu; XIV. asrın ilk
nısfında muhtelif Cengiz prensleri arasındaki mücadeleler,
iktisadî faaliyetleri öldürdüğü gibi fikrî hayatın inkişafına da
mâni oldu.
T Ü R K M O Ğ O L devirdeki yeni türk muhaceretleri,
D E V R I N D E L I S A N G a r bî Asyada, türk lisanının coğrafî sahaV E E D E B I Y A T sim genişletti. Küçük moğol zümreleri türkleşerek ana dilleri türkçeoldu. Farisî lisanı üzerinde de türkçenin tesiri arttı. Türk lisanını öğretmek için muhtelif gramerler, lügatler yazıldı; XIII-XIV. asırlarda Ortaasyada,
Harzemde, Altmorduda, Azerbaycanda türk edebiyatı kuvvetli

[[s. 247]]
bir inkişaf göstermiş, muhtelif edebî eserler yazılmıştır. Bu
devirde Altmorduda ve Harzem sahasında yazılan edebî
eserlerden birçokları son zamanlarda meydana çıkarılmış,
ve buralarda büyük bir edebî faaliyet mevcut olduğu lâyıkile
anlaşılmıştır.
Bunlar arasında Kutup isminde kıymetli bir şairin Altınordu
Hükümdarı Tini Bey Han ın birçok bilgilere vâkıf bir ilim
ve irfan hamisi olan zevcesi namına yazdığı manzum Husrev ve Şirin hikâyesi (1341-1342), Harzemî nin Muhabbetname si
(1353) bilhassa zikre lâyıktır. Cengiz çocukları saraylarında
türkçenin bu ehemmiyetli mevkii, bazı tarihlerin yanlış olarak Moğollar Devri dediği bu devrin hakikatte bir Türk Devri
olduğunu gösteren diğer kuvvetli bir delildir.

[[s. [176v]]]
XXVıı
MıSıR "SURIYE
TÜRK DEVLETLERI
Daha Abbasiler zamanında Suriye ve Mısırd a k i a s k e r î k u v v e t l e r arasında Türkler mühim bir ekseriyet teşkil ediyorlardı. Yukarda
anlatıldığı veçhile iptida Tulunlular sora Ahşitler (yahut Ihşitler)
Devletlerinin kurulması, bu sahalarda türk unsurunun ehemmiyetini artırdı. Fatimiler Devleti Mısır ve Suriyeye hâkim olduktan sora da, Türklerin bu ehemmiyeti devam etti. Fatimilerin ordularında yalnız Türklerden mürekkep mühim askerî
kıt'alar mevcuttu. Her halde, daha Selçuk İmparatorluğunun
kuruluşundan evel, Mısır ve Suriyedeki Türkler, Fatimî ordularında ve devlet teşkilâtında, bir nevi askerî aristokrasi
teşkil etmek üzere, oldukça ehemmiyet kazanmışlardı. Selçuk
İmparatorluğunun kuruluşundan sora garba gelen kuvvetli
Oğuz kütleleri sayesinde Suriyede Türkler büsbütün çoğaldılar; Mısırda Fatimiler Devleti yıkılarak Salâhaddini Eyyubî
tarafından Mısır ve Suriyeye hâkim büyük bir Türk Devleti
kuruldu; gerek bu Devlet zamanında, gerek onun yerine kaim
olan Memlûkler İmparatorluğu zamanında, Mısır ve Suriyede
maddeten ve manen daima türk nüfuzu hâkim olmuştur.
A. EYYUBILER DEVLETİ
Eyyubiler Devletini kuran Salâhaddin, iptida
S A L Â H A D D İ N VE Selçukların sora Musul Atabeyi Zenginin
TISBKURULUSÜ" hizmetinde bulunan bir aileye mensuptur.
Babası Eyyup ve amcası Şirkuh, Atabey
Zenginin oğlu meşhur Nureddin Mahmud un ilerigelen emirle

[[s. 249]]
MISIR — SURİYE 249
rindendi. Nureddin, bu iki kardeşin de yardımile Şamı zaptettikten sora (1154), bu şehrin valiliğini Eyyuba, Humus (Hıms)
eyaletini de Şirkuha vermişti. Sinaaan Fırata kadar islâm memleketlerini idaresi altında toplıyan, Haçlılara ve Suriyede kurulan Lâtin Devletlerine karşı büyük muvaffakiyetler kazanan
Nureddin, Mısır işlerine müdahale ve nüfuzunu orada da tesis
için bir fırsat bekliyordu. O sırada, Mısırdaki Fatimiler Devleti
son derece zayıf bir halde bulunuyordu. Dışardan, Kudüsteki
bıristiyan kırallarm hücumları, içerden türlü emeller peşinde
koşan emirler arasındaki mücadeleler, bu büyük devletin
artık son günlerini yaşadığım gösteriyordu. Nihayet, iktidar
mevkiinden düşmüş olan Fatimî Veziri Şaver in talebi üzerine, Nureddin, Mısıra Şirkuhun kumandası altında bir ordu
gönderdi; Şaver bu sayede rakiplerini mağlûp ederek tekrar
vezir olduktan sora, Kudüs Kiralının yardımile, Şirkuhu Mısırı
bırakmağa mecbur etti (1164). Salâhaddinin de iştirak etmiş
olduğu bu sefer, Nureddine Mısırın nekadar kolaylıkla elde
edilebileceğini anlatmıştı. 1167 de Şirkuh kumandasındaki
bir ordu tekrar Mısıra taarruz etti. Salâhaddin bu sefere de
iştirak etmişti. Bir taraftan Mısırlılarla diğer taraftan Kudüs
Kiralı imorinin kuvvetlerile uzun müddet çarpıştıktan sora,
nihayet vaziyete hâkim oldular; Şirkuh, Fatimî halifesi tarafından vezir tayin edildi (1169); iki ay sora ölünce, Salâhaddin
vezir oldu; yani Mısırın hakikî hâkimiyetini eline aldı. Rakiplerini mağlûp ederek mevkiini sağlamladıktan sora, ölüm
halinde bulunan son Fatimî halifesini halederek hutpeyi Bağdat Abbasî Halifesi namına okuttu (1171). Bu suretle, Fatimî
devrinde Mısırın resmî mezhebi olan Şiilik yerine Sünnilik kaim oluyor, Salâhaddin Sünnî müslüman âleminde büyük bir
manevî mevki kazanıyordu. Salâhaddinin maddî ve manevî bu
kadar nüfuz kazanması Nureddinin canını sıktı; fakat Salâhaddinin ve bilhassa babası Eyyubun ince siyasetleri ve Salâhaddinin Nureddini daima metbu olarak tanıması, vaziyeti muhafaza ediyordu. Nureddin, Salâhaddine hücum etmek için hazırlandığı bir sırada birdenbire öldü (1174). Artık Salâhaddin için
korkacak bir rakip kalmamış, Eyyubiler Devleti kurulmuştu.
Nureddinin yerine geçen oğlu İsmail henüz
E S NYÜKSEL S Í E " o n b i r y a ? ı n d a b i r çocuktu. Salâhaddin iptida onu metbu olarak tanıdı. Fakat bunun
hiçbir filî kıymeti yoktu. Suriyede biribirlerile mücadeleye giri

[[s. 250]]
şen islâm emirlerinin daveti üzerine Salâhaddin Şama girdi
(1174). Salâhaddin, İsmaile vasi olmak ve böylece Nureddinin
saltanatını da filen elde etmek istiyordu. Lâkin İsmailin emirleri
ve Zengî ailesi bunu kabul etmediler. Salâhaddin istiklâlini
ilân ederek onlarla mücadeleye girişmeğe mecbur oldu.
Rakiplerini kat'ı surette mağlûp ederek Suriyeyi zapttetti.
Abbasî halifesi bir menşur ile onun Mısır, Yemen, Hicaz,
Mağrip, Palestin ve Suriyedeki saltanatını tasdik etti (1175).
Maamafih Halebi Nureddinin oğlu İsmaile bırakarak ancak
onun ölümünden sora ilhak etti (1183); ve 1185 te Musulu
da zaptederek Fırata kadar Elcezireye hâkim oldu.
O zamana kadar Suriye ve Palestindeki franklarla birtakım
harpler yapmış olan Salâhaddin, onlara kat'î bir darbe indirmek için fırsat bekliyordu. Nilden Fırata kadar islâm memleketlerini büyük bir imparatorluk halinde birleştirdikten
sora, artık maksadını icraya hiçbir mâni kalmamıştı. 1187
de Taberiye gölünün garbındaki Bittin Muharebesini kazanarak Kudüs kırallığımn bütün kuvvetlerini mahvettiği
gibi, üç ay sora da Kudüsü aldı. Bu suretle Haçlı harplerinden garp hıristiyanlarının elde ettikleri neticeler mahvolmuş,
hıristiyanlarm elinde yalnız Sur kalesi kalmıştı. Salâhaddinin
bu büyük zaferi Üçüncü Haçlılar harbine sebep olmuşsa da,
bu da vaziyette o kadar büyük ve esaslı bir değişiklik yapamamıştır. Salâhaddin bu harplerden biraz sora öldü (1193).
Salâhaddin daha ölmeden evel Devletini
kardeşi ve çocukları arasında taksim etmişti.
L«£ı £ 1W1IM £ .f-k.Jtvlç//^" i •• j
LANMASI Ölümünden sora bunlar arasında mücadeleler başladı. Mezopotamyaya hâkim olan
kardeşi Melikülâdil Seyfeddin yavaş yavaş İmparatorluğun
vahdetini yeniden kurarak hakimiyetini diğer aile efradına tasdik ettirdi; fakat o da Salâhaddinin hareketini taklit ederek İmparatorluğu tekrar aile arasında taksim etti; ve 1218 de ölümünden sora mücadeleler daha kuvvetle başladı. Mısırdaki en kuvvetli şubeden başka, Şamda, Hamada, Halepte, Humus (Hıms)
ta, Balebekte, Mezopotamyada, Yemende muhtelif Eyyubî
sülâleleri vardı. Mısır Eyyubileri arasıra diğer Eyyubî sülâlelerine hakimiyetlerini tanıtabiliyorlardı: Melikülkâmil (12181238) ve Meliküssalih (1240-1249) Haçlıların muhtelif hücumlarına karşı muvaffakiyetle mukabele ettiler. Fakat bu son

[[s. 251]]
zamanlarda bütün nüfuz türk kumandanlarının eline geçmişti.
Bu türk kumandanlar Meliküssalihin oğlunu öldürdüler;
Meliküssalihin dul zevcesi Şecerüddür hükümdar ilân edildi
(1250.) 1254 senesine kadar hutpede Eyyubî ailesinden Meliküleşref Musanm ismi zikredildi. Fakat bütün nüfuz 1250
denberi sultan unvanını almış olan türk kumandanı Aybey in
elinde idi. Aybey nihayet Eyyubilerin Mısırdaki bu şeklî
hakimiyetlerine de nihayet verdi ve onunla Türk Memlûkler devri başladı.
Diğer Eyyubî şubelerine gelince, Şam, Halep, Mezopotamya
Eyyubileri 1260 ta İlhanlılar istilâsında münkariz olmuşlardır.
Maamafih Türk Memlûk hükümdarları, aşağıda göreceğimiz
veçhile, Mısır-Suriye Türk İmparatorluğunu yeniden kurmağa
muvaffak oldular.
Eyyubiler Devleti, ilk bakışta, baştan başa
EYYUBİLER DEy- jj e m ücadelelerile geçen bir tarihî vakıa
LETININ TARİHİ ,, . , v, ., ,
ROLÜ g ° r u n u r - Fakat Ortazaman cihan tarihinde bu İmparatorluğun büyük bir rolü
olmuştur: Nureddinin başında bulunduğu Türk Devleti,
Haçlıları Suriye ve Palestinde müşkül bir vaziyete sokmuştu.
Mısırdaki Şiî Fatimiler Devletini ortadan kaldırarak Nilden
Fırata kadar islâm dünyasını türk hakimiyeti altında tekrar
birleştiren Salâhaddin, Haçlılara karşı zaferlerile hıristiyan
dünyasını telâşa düşürdü. Eyyubiler İmparatorluğu olmasa,
Haçlılara karşı Mısır ve Suriyenin müdafaası kabil olamazdı.
Eyyubî ailesi arasındaki mücadeleler, Suriye ve Palestindeki
hıristiyan beyliklerinin büsbütün ortadan kalkmasına mâni
oldu; fakat hiçbir zaman bu hıristiyan kuvvetleri islâm
dünyasına karşı esaslı bir muvaffakiyet kazanamadılar. Eyyubiler Devletini kurmak için lâzım olan maddî ve manevî
unsurlar nasıl Nureddin Devletinden intikal etmişse, MısırSuriye Memlûk İmparatorluğu da Eyyubiler saltanatına
varis olmak sayesinde vücuda gelmiştir.
Nureddinin Devleti büyük Selçuk İmparaEYYUBILER DEV- torluğunun bir şubesinden başka bir şey
LETINDE TEŞKI- . , ^ . . . . . , . .. , .
L Â T * MEDENÎ °l m a dıgı 1(îın> idare ve ordu teşkilatında
FAALİYETLER doğrudan doğruya Selçuk an'anelerine sadık
kalınmıştı. Bu Türk İmparatorluğunun bir
devamı olan Eyyubiler Devleti de, devlet teşkilâtında ayni

[[s. 252]]
esasları takip etti. Türk devlet an'aneleri Eyyubilerle Mısıra
girdi; ve Mısırda Fatimiler devri teşkilâtından büsbütün
farklı yeni teşkilât vücuda getirildi. Askerî kuvvetleri en
ziyade Oğuz Türklerinden mürekkep olan, ordularında
ve saraylarında türkçe konuşulan Eyyubiler İmparatorluğunu,
Salâhaddinin muasırı müverrihler ve şairler bile sadece bir
Türk Devleti olarak telâkki etmişlerdir. Eğer Eyyubî ailesi
arasındaki mütemadi harplerde, mütemadi Haçlılar seferlerinde o kadar mebzul türk kanı dökülmemiş olsaydı, Eyyubiler
İmparatorluğu Mısırda ve Suriyede çok kesif bir türk kütlesine, yani çok sağlam bir millî esasa istinat etmiş olurdu.
Selçuk İmparatorluğunda mevcut hükümet teşkilâtı ve askerî
tımarlar sistemi, Eyyubiler devrinde Mısırda da tatbik olundu.
Bundan başka türk memlûklerinden askerî kıt'alar teşkili usulü
de tatbik edilmişti. Bu sayede Eyyubiler daima muntazam
ve kuvvetli bir orduya malik oldular.
Eyyubî Devletile, Mısır ve Suriyede medeniyet noktasından yeni bir devir açıldı ki, bu devre doğrudan doğruya Türk Devresi demek lâzımdır. Bu devirde vücuda getirilen bütün mimarî eserlerinde, san'at mahsullerinde türk
ruhu gayet barizdir. Eyyubî hükümdarları memleketin terakkisi için birçok medenî faaliyetlerde bulundular; kanallar
açarak, setler yaparak Mısırda ziraatin terakkisine sebep
oldular. Garp devletlerile ticaret muahedeleri yaparak ticarî
faaliyetleri teşvik ettiler. Sanayiin inkişafına yardımda bulundular. Her tarafta medreseler, mektepler, kütüphaneler, hanlar,
kaleler yaptırdılar. Haçlılar Harbi esnasında, Avrupalılar, Eyyubiler devrindeki bu türk medeniyetinden birtakım iktibaslarda bulunmuşlardır. Eyyubiler devri, medeniyet tarihi noktasından, Selçuk devrinin parlak bir devamından başka bir
şey değildir.
B. MEMLÛKLER DEVLETİ
(1250 - 1517)
M E M L Û K L E R E y y u b î hükümdarları çoğu Oğuz ve Kıpçak
olan gençlerden askerî kıt'alar, ve bilhassa
muhafız alayları teşkil ederlerdi; Bunlar arasında şecaat

[[s. 253]]
ve zekâlarile yükselenler, yavaş yavaş devletin en büyük
askerî ve idarî mevkilerine geçerler, büyük nüfuz ve servet
kazanırlardı. Mısırdaki son Eyyubî hükümdarları zamanında
bu türk askerlerinin ve onların başında bulunan kumandanların nüfuzu pek çoğaldı; hakikî hakimiyet onların eline geçti.
Bunlar arasından yetişen ve daha Meliküssalih zamanında
büyük bir mevki kazanmış olan Aybey ismindeki Türk
emîrinin Eyyubiler hakimiyetine nihayet vererek Sultan
unvanını alması ve Memlûkler İmparatorluğunu kurması,
işte bu sayede olmuştur [1]. Eyyubilerden sora Mısır ve
Suriyenin siyasî vahdetini yeniden kuran bu Memlûk Sultanları, Memlûk emîrleri tarafından intihap olunurlardı; sultanlığın babadan oğula kalması pek nadirdi. Kuvvetine ve
zekâsına güvenen her kumandan sultan olabileceği için, bu
hal, emirler arasında rekabetlere, mücadelelere meydan
açıyor, memleketin dahilî sükûnunu sık sık bozuyordu.
Fakat buna mukabil, birtakım yüksek şahsiyetlerin hükümet başına geçmesine meydan bırakıyordu. Ortazamanda
Mısır ve Suriyenin medeniyet ve siyaset itibarile en yüksek
devri, Türk Memlûk Sultanlarının hakimiyetine tesadüf eder.
Bu devletin en büyük hükümdarları Sultan Beybars
(1260-1277), Kalamin (1279-1290), ve Nasıriddin Mehmet
(1293-1294, 1299-1309, 1310-1341 senelerinde üç defa tahta
geçti) tir.
Akdenizin şark kıyılarında kurulmuş olan
M E M L Û K L E R D E V - Memlûkler İmparatorluğu, hıristiyan dünyasının hücumlarına karşı durmak ve şark
R A K A R Ş ı Z A F E R - Lâtinlerile uğraşmak mecburiyetinde ıdı.
L E R I Fakat bu sırada İlhanlılar tarafından gönderilen büyük istilâ orduları, Suriye ve
Palestini istilâdan sora, Mısıra yürümek üzere hazırlanıyorlardı. Beybars ın kuvvetli kumandası altındaki muntazam türk
ordusu Aynıcalût harbinde İlhanlılar ordusunu müthiş bir hezi[II Eyyubî Devletinin daha merkeziyetçi bir devamı olan ve Eyyubilerin türk ordusunun türk kumandanları tarafından kurulan bu İmparatorluğa şark ve garp tarihçileri tarafından umumiyetle Memlûkler
Devleti adı verildiğinden biz de bu ismi kullanıyoruz. Maamafih buradaki Memlûk kelimesi, bildiğimiz köle manasında kullanılmış bir
kelime değildir; Memlûk tabirile, hakikatte, Mısır ve Suriyenin hâkimi
olan askerî aristokrasi kastedilmektedir.

[[s. 254]]
mete uğrattı; mütemadi zaferlerle Suriyeyi gerialdı (1260).
Bu büyük zaferin verdiği kuvvetle tahta geçen Beybars,
Şark Lâtinleri meselesini de temizlemek istedi; Hayfa, Yafa,
Antakye şehirlerini zaptetti (1265 — 1268). İlhan Abaka mn
Suriyeye gönderdiği elli bin kişilik bir ordu, otuz bin kişilik
lâtin ordusile birlikte Suriyeye tekrar hücum etti; fakat
Sultan Kalavun Humus (Hıms) civarında bu orduyu mahvetti
(1281). Kalavun dört sene sora Trabulusşamı zaptettiği gibi,
halefi Meliküleşref te Lâtinlerin Suriyede son sığındıkları
kale olan Akkâyı elegeçirmek suretile Suriyede Haçlılar
seferlerinin son bakiyelerini de ortadan kaldırdı. Maamafih.
İlhanlılar Suriyenin istilâsı fikrinden bir türlü vazgeçmiyorlardı; Gazan zamanında gönderilen bir istilâ ordusu iptida
bazı muvaffakiyetler kazandı ise de, Memlûklerin Mercüssoferdeki galebeleri Suriyeyi tekrar İlhanlılar istilâsından kurtardı
(1303). Memlûkler bundan sora, Haçlılar himayesinde kurulmuş olan Küçük Ermenistan Kırallığına karşı da hücumlara
başlıyarak XIV. asrın son nısfında onu da ortadan kaldırdılar.
Kıbrıs Kırallığını da müteaddit hücumlarla hırpaladılar.
Kuvvetli idare teşkilâtına ve çok muntazam
M E M L Û K L E R D E V - bir orduya malik olan Memlûkler İmparatorL E T ı N ı N _ Y Ü K S E L - luğu, İlhanlıların hücumlarını muvaffakiyetle
M E S ı , I N K ı R A Z ı b e r t a r a f ettikten ve Şark Lâtinlerile Ermenilerin siyasî mevcudiyetlerine nihayet verdikten
sora, Şarkî Akdenizde büsbütün ehemmiyet kazandı. Sur, Akkâ,
Yumurtalık gibi başlıca limanlar ellerine geçtiği için, İskenderiye eski ticarî ehemmiyetini yeniden kazandı; Mısır, tekrar
Hintten ve Hint Denizi vasıtasile Uzakşarktan gelen kıymetli
ticaret mallarının yegâne pazarı oldu. İmparatorluğun coğrafî
mevkiinin bahşettiği bu iktisadî imtiyazdan Memlûkler çok
istifade ettiler. Memleketlerine giren ve çıkan mallardan malın cinsine göre bazan yüzde elliye kadar yükselen bir gümrük resmi aldıkları halde yine müşterisiz kalmıyorlardı. Akkâmn sukutundan sora, Papa, Memlûklerle iktisadî münasebetlerde bulunacakları aforozla tehdit ettiği halde, iktisadî zaruretler ve ihtiyaçlar karşısında bunun hiç hükmü
olmamıştı.
Memlûkler İmparatorluğunun hudutları, en ziyade genişlediği zamanlarda şöyle idi: Garpta Berkaya kadar Bingazi çölü,

[[s. 255]]
cenupta Musavvaa kadar Nubi kıt'ası; Suriye hudutları, şarkta
Fırata, şimalde Toroslara, cenupta Arabistan çöllerine kadar
uzanıyordu. Mekke ve Medine Memlûk Sultanının hakimiyeti altında idi (Harita. 36 a).
Memlûk sultanları XIV. asır sonunda Timur istilâsına
karşı da müdafaa mecburiyetinde kaldılar. Fakat bu, gelip
geçen bir sel gibidi. XV. asırda diğer civar devletlerle meselâ Karakoyunlular ve Akkoyunlular la bazı mücadelelerde
bulundularsa da bu da mühim birşey değildi. XV. asrın
bilhassa ikinci nısfında Memlûkler Devletini işgal eden en mühim mesele, günden güne kuvvetlenen Osmanlı İmparatorluğunun kendi hudutlarına doğru genişlemesi idi. Her iki taraf,
mücadeleye girişmekten çekmiyorlardı; fakat bu mücadele
zarurî idi. Osmanlı Hükümdarı Bayazıt II. devrindeki MısırOsmanlı harpleri, Memlûklerin muvaffakıyetile neticelendi.
Lâkin Yavuzun hücumlarına karşı Memlûkler mukavemet
edemediler ; Mercidâbık Meydan Muharebesini kazanan (24
Ağustos 1516) Yavuz, Suriyeyi zaptettikten sora Mısıra yürüyerek (22 Nisan 1517) de Kahireye girdi ve Memlûkler
Devletine nihayet verdi.
Memlûkler Devletinin bu kadar çabuk ve kolaylıkla ortadan kalkması, muhtelif sebeplerden ileri geliyordu: mütemadi harpler, dahilî mücadeleler, emîrler arasındaki rekabetler ve ihtiraslar, bu büyük Devletin manevî vahdetini bozmuştu; Suriyedeki müstahkem mevkilerin, kumandanları tarafından Osmanlılara hemen hiç mukavemet göstermeksizin
teslimi bunu gösterir. Memlûklerin maliyesi de son derece
bozuktu: mütemadi harplerin idaresi için sarfedilen büyük paralardan başka, sarayın ve emirlerin israf ve sefaheti de hazineyi boşaltmıştı. Vergi sistemi çok bozulmuştu: büyük
arazi sahiplerinden vergi alınamıyor, fakir halk ağır vergiler
altında eziliyordu. Eskiden Devletin hemen en büyük varidat
membaı olan Hint ticareti, deniz yolunun keşfinden sora
ehemmiyetini kaybetmeğe başlamıştı. Dışardan parlak ve
azametli görünen bu çürük bina, işte bu sebeplerden dolayı,
Osmanlılar tarafından o kadar kolaylıkla yıkılabildi.
D E V L E T T E Ş K I L Â T ı Memlûk İmparatorluğu muntazam teşkilâta
malik bir devletti, devlet işleri, Sultanın riyaseti altında en büyük Memlûk emirlerinden mürekkep bir
meclis tarafından idare olunurdu. Merkezî idarenin muhtelif

[[s. 256]]
şubelerinin başında bulunan bu emirler mutlaka Memlûklerden olurdu; diğer unsurlara mensup olanlar için bu
vazifelere geçmeğe imkân yoktu. Binaenaleyh bu suretle bir
nevi Memlûkler aristokrasisi teşekkül etmişti. Şam, Halep,
Trabulusşam, Hama, Safad valileri ve Şam ile Halep kale
kumandanları, vazifelerinin ehemmiyetine mebni, doğrudan
doğruya Sultan tarafından intihap olunurdu. Vilâyet merkezlerindeki idare şubeleri, Kahiredeki merkezî teşkilâtın daha
küçük mikyasta bir taklidi idi; ve valiler adeta küçük bir
sultan hüküm ve nüfuzuna maliktiler. Zengin mukataalara
malik olan bu askerî ricalden başka, sivil memurlar ve
ulema sınıfı da büyük bir ehemmiyeti haizdi.
Devletin askerî kuvveti bilhassa Memlûklere istinat ediyordu. Türkmen ve bilhassa Kıpçak gençlerini hükümet
namına satınalmağa memur hususî bir teşkilât mevcuttu. Bu
gençler iptida Kahire kalesindeki hususî bir mektepte terbiye
gördükten sora muhtelif kıt'alara dağıtılarak mükemmel bir
asker olarak yetiştirilir, sora, ya emirlerin maiyetine yahut
hükümdar maiyetindeki kıt'alara tayin olunurlardı. Ordu,
hükümdarın ve emirlerin hassa askerlerinden başka halka
askeri namı verilen ücretli veya tımarlara sahip diğer bir
sınıftan teşekkül ederdi. Bedeviler ve Suriyedeki Türkmen
kabileleri de reislerinin kumandası altında orduya iştirak
ederlerdi. Resmî posta teşkilâtı fevkalâde muntazamdı; hatta
Suriye ile Mısır arasında güvercin postaları bile vardı.
Hulâsa, Memlûkler Devleti, Ortazamanın en muntazam
ve sağlam teşkilâta malik bir Türk Devleti idi. Osmanlı Devletinin birtakım müesseseleri, Memlûkler teşkilâtını taklit
suretile kurulmuştur.
„ . . Memlûkler devrinde Mısır ve Suriye meden^et itibarile çok yükseldi; ziraatin ilerleMEMLUK DEVRİNİN . . . , „ , , , , J ¿1 1
TÜRK ABİDELERİ m e s ı i?111 Mısırda arklar açıldı, setler yapıldı; sanayiin inkişafı için de çok çalışıldı.
Ticaret ve bilhasa Hint transiti Mısıra büyük bir servet temin
ediyordu. İmparatorluğun bu kadar mebzul varidat membalarma malik olması neticesinde, sair türk imparatorluklarında olduğu gibi, Memlûklerde de çok büyük bir inşa ve
imar faaliyeti göze çarpah Mısır ve Suriyede bugün hâlâ
mevcut olan muazzam abidelerin en çoğu bu devre aittir:
Kahire, Halep, Şam kaleleri, türk askerî mimarlığının birer

[[s. 257]]
şaheseridir. Ayrıca birçok türbeler, çeşmeler, medreseler,
hamamlar, camiler, hep bu devrin yadigârıdır. Memlûk sultanları ve emirleri tarafından Mısır ve Suriyede yaptırılan abideler (Res. 65) arasında Sultan Kalavun Camisi (Res. 66) (1283),
oğlu Mehmedin yaptırdığı cami, Sultan Hasan Camisi (Res. 67)
(1362), Sultan Barkukun türbesi (1410), sora Sultan Kayıtbayın türbe ve camisi (Res. 48, 68)(14744475) Mısır-Suriye türk
san'atinin muhteşem şaheserleridir. Memlûkler devrinde Mısır
ve Suriyede tunç, bakır ve cam işleri, oymacılık, dokumacılık fevkalâde terakki etmişti.
Memlûkler devrinde Mısır ve Suriyede
MEMLÛKLER DEV- R*MDE TÜRK LİSAN e s e r e r ı n ı , • • a r a P ? a yazan birçok , • , turk , alım 1,.
VE EDEBİYATI v e müverrihleri yetişmişti. Fakat ordu ve
saray lisanı türkçe olduğu için, bu devirde
türk dili Mısır ve Suriyede büyük ehemmiyet kazanmıştı.
Memlûk sultanları ve emîrler arasında arapca bilenler çok
azdı, Binaenaleyh bunlar namına Türkmen veya Kıpçak
lehçelerile birtakım eserler yazıldığı gibi, Anadoluda veya
Altınorduda yazılmış türkçe eserler de bunların kütüphaneleri
için büyük bir itina ile istinsah ettiriliyordu. Mısır ve Suriyedeki Türklerin Anadolu ve Altınordu ile yalnız siyasî ve
ticarî değil, edebî ve fikrî münasebetlerde de bulunduklarını gösteren bu gibi deliller pek çoktur. XIV-XV. asırlarda Mısır ve Suriyede yazılan birçok türkçe eserler arasında
Mercidâbık muharebesinde ölen Sultan Kansunun türkçe
şiirlerini de saymak lâzımdır. Memlûk Sultanlarının türkçeyi
resmî lisan olarak ta kullandıklarını yine Kansunun Sultan
Selime gönderdiği bir mektuptan öğreniyoruz. Mısır ve Suriyede Memlûkler devri, türk kültürünün sair şubeleri gibi,
türk lisan ve edebiyatı için de bir inkişaf devresi olmuştur.

[[s. 258]]
XXVııı
ORTAZAMANDA
ANADOLU TÜRK DEVLETLERI
. Abbasiler, Bizansla birçok mücadelelerde buABBASÎLER DEV- RİNDE ANADOLU- ' u n duktan sora, bugunku Adana,Tarsus hava- , , . , ' , .. , .. . , ~ ,
DA TÜRKLER lisini kat'î surette zaptetmişlerdi. Abbasilerin
Anadolu harplerini yapan ordularında Türkler mühim bir kuvvet teşkil ettikleri gibi, Avasım namı verilen
bu hudut eyaletinde de mühim miktarda Türkler vardı[l]. İslâm memleketlerinin Bizansa karşı müstahkem hududunu teşkil eden bu eyaletin en mühim askerî merkezi Tarsustu; İslâm
memleketlerinin her tarafından Bizanslılarla harbetmek maksadile buraya gönüllüler gelir, hatta içlerinden bir kısmı buralarda yerleşirdi. İşte bu suretle Kilikya havalisine gelip yerleşmiş olan Türkler arasından Ebu Süleymanüttürkî gibi birtakım maruf emirler de yetişmiş, hatta bazıları kendi isimlerile
paralar bile bastırmışlardır. Bu saha Nicephorus Phocas (Nikeforus Fokas) kumandasındaki bizans ordusu tarafından zabıt
ve islâm ahali imha olunduktan sora bile (961-965), Kilikyanın
sarp ve dağlık noktalarında türk kütlelerine tesadüf olunuyordu. Selçuk orduları Anadoluyu zaptettikleri zaman, bu müslüman Türklerden başka, Bizanslıların muhtelif maksatlarla Rumeliden Anadoluya naklederek muhtelif yerlerde yerleştirmiş
oldukları Oğuz, Peçenek, Kıpçaklara mensup gayrimüslim
Türklere de tesadüf etmişlerdi.
[1] Harun Reşit devrinde Abbasî Devletile Bizans Devleti arasındaki
hududu Malatyadan geçmek üzere Tarsustan Erzincana çizilen bir hat
teşkil ediyordu.

[[s. 259]]
Gazneli Mahmudun Horasana geçirmiş olSELÇUK DEVLETİN- duğu bir kısım oğuz aşiretleri, gerek onun
DEANADOLUDAKI zamanında gerek oğlu Mes'ut zamanında,
OĞUZLAR gördükleri zulümlere dayanamıyarak garba
doğru ilerlediler (102,9); ve İranı geçerek
Azerbaycana yürüdüler. Oradaki yerli emirlerle birçok harplerde bulundular; nihayet bunlardan mühim bir kütle Bizans
hudutlarına yerleşerek, Ermeniler, Gürcüler ve Bizanslılarla
mücadelelere başladılar: 1037 de bu Oğuzlar Van Gölü kenarında büyük bir Bizans kuvvetini mağlûp ederek 24 bin
süvari öldürdüler. Biraz sora Horasanda Selçuk Devletinin
kuruluşu, bu Oğuzları büsbütün ümide düşürdü; 1041-1042
de Ermenilere karşı muvaffakiyetli taarruzlarda bulundular.
Diyarbekir ve Musuldaki islâm emîrlerile de harplerde bulunan bu Oğuzlar, ağır zayiata oğramışlar ve yorulmuşlardı.
Lâkin bu sırada, Selçuk İmparatorluğunun süratli inkişafı
sayesinde, asıl büyük Oğuz kuvvetleri, Selçuk reislerinin maiyetinde garba doğru ilerlemekte idiler.
A. SELÇUKLARIN ANADOLUYU İSTİLÂSI
Horasan ve İranda yerleşen Selçuk Devleti,
MALAZGİRT HAR- Maveraünnehirden mütemadi surette gelen
ÇUK -KBİZANSSMÜ- ° ğ u z kabilelerini garp hudutlarına gönderCADELELERİ mek ve onları yeni zaptedilecek memleketlere yerleştirmek siyasetini takip ediyordu.
Tuğrul Bey, Selçok ailesinden Kutulmuş ve İbrahim İnal
kumandasında büyük oğuz kuvvetlerini Azerbaycan ve Elçezire ile, Şirvan, Gürcüstan, Cenubî Kafkasya fütuhatı için garba
göndermişti. Daha evel bu taraflara gelmiş olan Oğuzlar da
bu yeni kuvvetlere iltihak ettiler. 1047 - 1049 senelerinde
Ermenistan Türkler tarafından çiğnendi; Türkler bizans ordularını mağlûp ederek Erzuruma kadar ilerlediler. Tuğrulun
o aralık bazı dahilî işlerle ve isyanlarla meşgul olması, Bizansa karşı olan bu hücumları bir müddet gevşetti. Maamafih
1052 de Kars ın tahrip edildiğini, 1053 - 1054 te Van Gölü
civarının ve Ermeniler ile Gürcülerin tekrar türk hücumlarına maruz kaldığını görüyoruz. Bu hücumlardan telâşa
düşen Bizans, Rumelideki ordularını da Anadoluya geçire

[[s. 260]]
rek Türklere mukavemete çalıştı. Fakat türk akınlarım menetmek imkânsızdı: 1056-1057 de Ermenistan yeni bir akma
maruz kaldığı gibi, Malatya da tahrip edildi. Dahilî karışıklıkları tamamen temizliyen Tuğrul Bey, artık Bizansa karşı
daha serbest hareket edebilirdi; 1059 da Sivas hücuma uğradığı gibi, Garbî Anadoluya doğru da türk akınları başladı.
Alp Aslanın cülûsundan sora, Bizansla mücadele daha ziyade hararetlendi: Türk kuvvetleri 1064 te Aras şimalinde
Ani şehrini tahrip ettikleri gibi, 1065 - 1067 de Urfadan
Antakyaya kadar olan sahalara da hücuma başladılar; 1067 de
Kayseri, 1068 de Niksar ve Amorium, 1069 da Konya, 1070 te
Honas Türklerin şiddetli hücumuna uğradı. Bu akınlar, daimî
surette tekerrür etmekle beraber, henüz kat'î bir istilâ, bir
yerleşme mahiyetinde değildi. Fakat Bizans İmparatorluğu
büyük bir telâşa düşmüştü. 1067 de imparator olan meşhur
kumandan Romanus Diyogenis, bütün gayretlerine rağmen,
Anadoluya olan bu türk akınlarını durdurmaktan âciz kalmıştı.
Anadoluyu tehdit eden bu türk tehlikesinr Î ' ^ N E T ^ E l S i d e n k u r t u l m a k iÇin İmparator Bizansın bütün kuvvetlerini topladı; iki yüz bin kişiye
yakın büyük ordusile Selçuk İmparatorluğuna kat'î bir darbe
indirmek istiyordu. Frikya, Kapadokya kolaylıkla türk kuvvetlerinden kurtarıldı; ordusunu toplamaya vakit bulamıyan
Alp Aslan, sulh teklifinde bulundu ise de mağrur İmparator
bunu kabul etmedi. Alp Aslan maiyetinde bulunan 20-30
bin kişilik küçük ordusile harbi kabule mecbur oldu.
26 Ağustos 1071 de Malazgirt te vukua gelen büyük harp, Alp
Aslanın kat'î .galebesile neticelendi; İmparator esir düştü.
Alp Aslan İmparatora karşı çok alicenaplık gösterdi; onu serbest bıraktığı gibi, rakiplerine galebe ederek tekrar İmparatorluk tahtına geçebilmesi için yanma askerî bir kuvvet te
verdi. Fakat Bizanslılar arasında müthiş bir tefrika başlamış,
dahilî harp bütün şiddetile baş göstermişti. Bizansın son bir
gayretle çıkardığı büyük ordu mahvolmuş, bütün Anadolu
Türkler karşısında adeta müdafaasız kalmıştı. Bu zaferden birkaç ay sora türk süvarileri Üsküdara kadar geldiler. Alp Aslan Kızılırmağa kadar olan memleketleri maiyetindeki Türkmen emirlerine taksim etti; onlar da Anadolunun o zamanki
vaziyetinden istifade ederek birtakım beylikler kurdular ki,
bunların en mühimleri Saltuklar, Mengüçler, Danişmentlilerdir.

[[s. 261]]
B. İLK SELÇUK FEODALİTESİ
SALTUKLAR Alp Aslan, emirlerinden Ebülkasım ı Erzu(1071-1201) rum taraflarının zaptına memur etmişti. Vazifesini muvaffakiyetle yapan Ebülkasım,
Erzurum merkez olmak üzere küçük bir devlet kurdu. Selçuk İmparatorluğunun yüksek hakimiyetini tanıyan bu Devlet, Ebülkasımın Torunu Saltuka nispetle Saltuklar veya
Saltukoğulları ismini almıştır. Gürcülerle birçok muvaffakiyetli harpler yapan Saltukoğulları, Anadolu selçuk hükümdarlarile sıkı münasebetlerde bulundular ; onların yüksek hakimiyetini tanıdılar. Nihayet Anadolu Selçuk Sultanı
Rükneddin Süleymanşah 1201 de Erzurumu zaptederek bu
Devlete nihayet verdi.
TîENCfiriFR AİP Aslanın maiyetindeki türkmen emîrle(1071-1252) rinden Mengüç Gazi, Malazgirt zaferinden sora, merkezi Erzincan olmak üzere Mengüçler Devletini kurdu. Kemah, Şarkî Karahisar, Divriği şehirlerini zaptederek nüfuzunu genişletti. Soraları bu devlet
iki şubeye ayrıldı: Erzincan ve Kemah Şubesi, Divriği
Şubesi. Anadolu selçuk hükümdarlarile daimî münasebetlerde bulunan Mengüç ailesinin hakimiyeti, Anadolu Selçuk
Hükümdarı Birinci Alâeddin Keykubat tarafından ortadan
kaldırıldı (1228). Bunların Divriği Şubesi bir müddet daha
yaşayabildise de 1252 den sora buraları da Anadolu Selçukları tarafından zaptedildi. Divriği de Mengüç ailesi tarafından yaptırılmış olan birtakım mimarî şaheserleri, bunların
medenî seviyelerinin yüksekliğine şehadet etmektedirler. 69).
DANİŞMENTLİLER Danişmentliler Devletini kuran, Alp Aslan
(1071-1177) maiyetindeki turkmen beylerinden Melik
Danişment Ahmet Gazi dir. Büyük bir kahraman olan Danişment Gazi Bizanslılara karşı birçok muvaffakiyetler kazanarak, merkezi Sivas olmak üzere kuvvetli
bir devlet kurdu. Amasya, Çankırı, Çorum, Niksar şehirlerini ve havalisini kâmilen zaptetti. Elbistan ve Malatya havalisi de ona tâbi bulunuyordu. 1084 te ölen bu büyük hükümdarın yerine oğlu Melik Gazi Gümüş Tekin geçti. Bizanslılara karşı birçok muvaffakiyetler kazanan Gümüş Tekin
zamanında Danişmentliler Devleti büyük bir nüfuz ve kuvvet sahibi oldu. Gümüş Tekin Selçuk Hükümdarı Birinci

[[s. 262]]
K ı l ı ç Aslanla birlikte Godfrua dö Buyyon kumandasında Anadoludan geçen Haçlılara karşıda zaferler kazandı (1097); ve
1100 de Antakya Prensi Boemondu Malatyada mağlûp ve
esir etti. Sora Bizanslılara harp açarak Kastamonuyu aldı.
1126de Gümüş Tekinin yerine geçen oğlu Mehmette Bizansl ı l a r l a birçok harpler yaptı; bunların Kilikyaya yerleştirdikleri Ermenilerden birçok yerleri aldı. Kayseri şehri de ona tâbıdi. Vefatında 1142-1143 Danişmentliler Devleti parçalandı:
Kardeşi Yağı Basan Amasya ve Ankara şehirlerile hayalisine hâkimdi; Kayseriye ve Sivas Mehmedin oğlu Zünnunun elinde idi. Malatya da bu aileden Aynüddevle nın
elinde bulunuyordu. Zünnun Selçuk Sultanı Kılıç Aslan Il.ye
istinat ettiğinden, Yağı Basan da Bizans İmparatoru Manuelle
birleşerek 1158 de Kılıç Aslana karşı harp açtı. Bu suretle Selçuk nüfuzunu kırarak Anadoluda büyük bir kuvvet sahibi
oldu. Yağı Basan bir aralık Selçuklarla Bizanslılar aleyhine
birleştise de, bu ittifak uzun süremedi. 1166 - 1167 de vefatından sora, Danişmentliler Devleti tekrar zâfa uğradı; Zünnun bir aralık kaynatası Nureddin Zenginin himayesinde
mevkiini muhafaza edebildi; fakat onun ölümünden sora
Selçuk Devleti birer birer bütün Danişmentliler şubelerinin
hakimiyetine nihayet verdi (1174-1177).
Danişmentliler Devleti ilk zamanlarda Bizanslılara ve Haçlılara karşı mühim muvaffakiyetler kazanarak Anadoluda
türklüğün hâkim olmasına büyük hizmetler etmişti. Fakat
soradan aile kavgaları ve bilhassa Anadolu Selçuklarma karşı
Bizansla birlikte hareket etmeleri, Selçuklarm Anadoluda
türk vahdetini kurabilmelerini epey bir zaman geciktirmiştir.
Danişmentliler, hâkim oldukları yerlerde birçok medenî
tesisat vücuda getirmişler, camiler, medreseler, köprüler yaptırmışlardır. Onlardan kalan birhayli mimarî eserleri, Anadolu
türk san'atinin birer şaheseri olarak hâlâ yaşamaktadır.
C. ANADOLU SELÇUK İMPARATORLUĞU
(1077 — 1308)
Selçuk torunlarından Kutulmuş, Tuğrul Bey
Û ^ T ^ n m ^ ı S f zamanında Anadolu fütuhatına iştirak ettikıLILFAKA 1 UKLUBÜ- , , , , . . . A 1 «
NUN KURULUŞU ten sora, Selçuk tahtına geçmek için Alp Aslana karşı açtığı harpte ölmüştü. Oğlu Süleyman, babasına tâbi olup Birecik ile Urfa arasında yaşayan

[[s. 263]]
türkmen kabilelerinin başına geçti. Melikşah tahta geçince,
Süleymanı Bizanslılarla harbe memur etti ve Anadoludaki
bütün türkmen kuvvetlerinin kumandasını ona verdi. Bu sırada Anadoluda Bizans kumandanları arasında dahilî harpler
şiddetlenmişti; ahali büyük arazi sahiplerinin elinde adeta
köle vaziyetine düşmüş, bundan kurtulmak için bir çare
arıyordu. Süleyman, idaresi altına geçen memleketlerde, hafif bir vergi vermek şartile herkesin hürriyetini temin ettiği
için, Bizans idaresindeki memleketler halkı da onun hakimiyeti altına girmek arzusunu besliyorlardı. Bizansm resmî
dini olan Ortodoks kilisesi tarafından şiddetli takibata uğratılan
sair mezheplere mensup ahali de, din ve mezhep serbestisini
tamamen temin eden türk idaresini tercih ediyorlardı.
İşte bu vaziyet, Anadoluda türk fütuhatını kolaylaştırdı. îsaac
Komnenus (İsak Komnenus) kumandasındaki bizans ordusu
Kayseri civarında mağlûp ve kumandanı esir edildi (1073). Bu
sırada RomanusDiyogenis maiytindeki ücretli Norman askerlerinin kumandanı Rusl dö Bayyöl Kapadokya, Frikya, Bitinya
sahalarında bir lâtin devleti kurmak istedi: Fakat Bizans
İmparatoru Mihal VII. 1074 te Süleymanla birleşerek bu
isyanı bastırdı; ve Süleymamn zaptettiği yerleri ona bıraktı.
Türk kuvvetleri asilerin reisi Dukası İzmit civarında mağlûp
ve esir ettiler. 1079 da İmparatorluk tahtını ele geçirmek istiyen Nicephorus Melissenis (Nikeforus Melisenis) Süleymanla
ittifak ederek türk kuvvetlerinin zaptedeceği yerleri ona bırakmağa razı oldu. İşte bu fırsatlardan istifade eden Süleyman, yalnız Orta Anadoluyu değil Garbî Anadolunun mühim bir kısmını da ele geçirdi; Alaşehir, İzmir, Ayasluk,
Edincik ve İznik gibi mühim merkezler artık Türklerin
elinde idi (1081). İstanbulu almak maksadını besliyen Süleyman, İznik şehrini merkez yapmıştı. Aleksis Komnenus, Bizans
tahtına geçtikten sora (1081), Bizansm dağınık kuvvetlerini
toplamağa ve anarşiyi kaldırmağa muvaffak oldu. Süleyman
bunun üzerine şarka dönerek Antakyayı zaptetti (1085). Fakat
bu hâdise, onunla Halebe hâkim olan Ukayl oğlunun arasını
açtı ; Antakya civarındaki bir harpte düşmanını mağlûp eden
Süleyman Halep üzerine yürüdü; Fakat Suriye Selçuk Hükümdarı Tutuşla yaptığı bir harpte mağlûp oldu ve öldü

[[s. 264]]
Süleymanın ölümünden sora Büyük Selçuk
î u P A R A r o f ^ İmparatoru Melikşah Antakyaya kadar geleNUN KUVVETLEN- rek Anadolu ve Suriye işlerim tekrar tanzim
MESİ; HAÇLILARA etti ve Süleymanın henüz küçük olan oğlu
VE BİZANSLILARA Kılıç Aslan I. i beraber alarak Iraka göKARŞI ZAFERLER türdü. Süleymanın Antakyaya giderken İznıkta bıraktığı Ebülkasım, sora onun yerine geçen Ebülgazi, Bizansa karşı türk fütuhatını muvaffakiyetle muhafaza ediyorlar,
hatta yeni muvaffakiyetler kazanıyorlardı. Maamafih merkezî
idare kuvvetli olmadığından Anadolunun muhtelif yerlerinde
az çok müstakil birtakım türk emirleri türemişti. Danişmentliler bunların en kuvvetlisi idi.
Melikşahın 1092 de vefatından sora yerine geçen Berkyaruk, Kılıç Aslan I. i Anadoluya yolladı.Kılıç Aslan
İzmir ve civarında kuvvetli bir beylik kurarak muntazam
bir donanma teşkil eden Türk Emîri Çaha Beyin kızını aldı;
ve onun da yardımile yine İznik merkez olmak üzere babasının devletini tekrar kuvvetlendirdi. Kılıç Aslan zamanında Haçlıların seferleri başladı: Anadoludan geçen büyük
hıristiyan kütlelerine ve o fırsattan istifade ederek kaybettiği
memleketleri gerialmağa çalışan Bizanslılara karşı, Kılıç
Aslan mütemadi harplere mecbur oldu. Payitahtı olan İznik
Bizanslıların eline düştü ; Selçuk toprakları müteaddit istilâlar
gördü; fakat bu kahraman hükümdar, bilhassa Danişmentlilerle beraber, Haçlı sürülerini Anadoluda büyük mağlûbiyetlere, müthiş zayiata uğrattı (HaçlılarHarbi bahsine müracaat).
Haçlılar tehlikesi geçtikten sora Selçuklularla Danişmentliler arasındaki eski rekabet yeniden uyandı; Kılıç Aslan Danişmentlileri mağlûp edereK Anadoluda tekrar büyük bir nüfuz
kazandı. Berkyaruk öldükten sora yerine geçen Sultan Mehmedi metbu tanımadı; ve Şarkî Anadolunun bazı mühim
merkezlerini ona tâbi beylerin elinden alarak 1107 deMusulda
hutpeyi yalnız kendi namına okuttu. Nihayet İran ve Suriye
Selçuk ordularına karşı mağlûp olarak Habur çayında boğuldu (1107). Danişmentliler, Bizanslılar bundan istifade ederek
Selçuk memleketlerinden bir kısmını zaptettiler.
Lâkin oğlu Mes'ut (1116—1156) bunlarla birçok harplerden
sora Selçuk Devletinin nüfuzunu tekrar iadeye muvaffak oldu;
saltanatının son zamanlarında Anadolu tekrar Haçlı ordularının
hücumuna uğradı; Sultan Mes'ut Haçlıların başında bulunan

[[s. 265]]
Alaman İmparatoru Konradın ordusunu Tarsus geçitlerinde
mağlûp ettiği gibi, Fransa Kiralı Lui VII. kumandasındaki
orduyu da İçel dağlarında perişan etti.
Kılıç AslanlI. zamanında (1156 — 1192) Selçuk Devleti
Da, işmentlilerle birçok harplerden sora nihayet Anadolu
Türklerini kendi hakimiyeti altında topladı. Fakat Bizans
İmparatoru Manüel Komnenus bundan hiç hoşlanmıyarak
Kılıç Aslan üzerine yürüdü ; Çardak civarında Muriokefalondaki harp Bizanslıların müthiş bir hezimetile neticelendi
(1176); Niksar üzerine yürüyen diğer bir Bizans Ordusu da
perişan edildi. Artık bundan sora Anadulu Selçuk İmparatorluğu için Bizans tehlikesi kalmamıştı. Lâkin şimdi de dahilî
mücadeleler başlıyordu: ihtiyarlığında memleketini on bir
oğlu arasında taksim eden Kılıç Aslan II., daha ölmeden,
bu hatasının neticelerini gördü. Birçok kanlı mücadelelerden sora Sultan Rükneddin Süleyman kardeşlerini mağlûp
ederek Anadolunun vahdetini tekrar iadeye muvaffak oldu
Kardeşi Rükneddinin henüz küçük yaşındaki
^™TTORLUGUÎ ° & l u n u ı s k a t ederek Konya tahtına geçen
NUN YÜKSELİŞ " Griyaseddin Keyhusrev I. kudretli bir hükümDEVRESİ dardı. Cenubî Anadolunun çok mühim bir
limanı olan Antalyayı zaptederek (1206)
Venediklilerle ticarî münasebetlere girişti. Halep hükümdarile birlikte Kilikya Ermenilerine hücum ve Pertus kalesini
zaptetti (1208). Lâkin Teodor Laskaris le Honas ta icra ettiği
harpte maktul düştü (1210). Yerine geçen îzzeddin Keykâvus I.
kardeşi Keykubatla amcası Erzurum Meliki Tuğrulşah a
karşı saltanatını muhafaza için Bizanslılarla sulh etti. Ermeniler de bu fırsattan istifade ederek hücuma kalkıştılar. Fakat
İzzeddin bütün bu gaileleri muvaffakiyetle atlattı; kardeşini
esir ve hapsetti. Trabzon Rum İmparatorluğundan Karadenizde mühim bir ticaret merkezi olan Sinopu aldığı
gibi, İmparatorluğu senelik bir vergi vermeye de mecbur
etti (1214). O aralık hıristiyan şövaliyelerinin de yardımile
Türk kale muhafızlarını öldüren Antalya ahalisi tedip edilerek şehir tekrar zaptolundu. Kilikyaya hücum eden İzzeddin,
Ermenileri de müthiş bir mağlûbiyete uğrattı; Kilikya geçitlerindeki birtakım mühim kaleleri Türklere bırakmak ve
senelik bir vergi vermek şartile Ermenilerin sulh talebini

[[s. 266]]
kabul etti (1216). İzzeddin, İmparatorluğunun şark ve cenubuşarkt hudutlarını da genişletmek istedise de, yaptığı harplerde muvaffak olamadı ve 1219 da öldü.
Yerine geçen kardeşi Alâeddin Keykubat I. zamanında
Anadolu Selçuk İmparatorluğu en haşmetli devrine vâsıl
oldu: eyi bir idare adamı, tedbirli bir kumandan, mahir diplomat olan Alâeddin, İmparatorluğu büyültmek ve yükseltmek
için hiçbir fırsatı kaçırmadı: Ermenilerle Antakya prensliği
arasındaki ihtilâftan istifade ederek Akdeniz kıyılarında Erm e n i l e r i n elindeki mühim müstahkem mevkileri aldı; bunlardan bilhassa Kandelor u tahkim ederek ve yeni binalarla süsleyerek ismini Alâiye ye çevirdi; ve kendisine kışlık
merkez yaptı. Ermeniler onu metbu olarak tanımağa ve
senelik vergiden başka türk ordusuna yardımcı asker de
vermeğe mecbur oldular (1220 — 1221).
Yeni Diyarbekir ve Hısnıkeyfa Beyinin Eyyubilerle birleşerek hutpeden kendi ismini kaldırmak istemesi üzerine Kâhta ve Çemişgezeği zaptetti (1222). Yardıma gelen Eyyubî ordusunu mağlûp ettisede, Eyyubilerle hoş geçinmek siyasetini
takip edeceği için esirlere karşı büyük bir nezaket gösterdi.
Ve biraz sora Eyyubî ailesinden bir kızla evlendi. 1225 te
Erzurum ve Erzincan emirlerinin vefatı üzerine, buraları da
Selçuk İmparatorluğuna ilhak için birtakım harplere girişti;
Eyyubilerle müttefik olarak, Celâleddin Harzemşaha karşı
Erzincanda büyük bir zafer kazandı (10 Ağustos 1230). Ve
bunun neticesinde Erzurumu da zaptetti.
Bu sırada Cengiz orduları tekrar şark hudutlarında görünmüş, Celâleddinin ölümünden sora başsız kalan muhtelif kumandanlar maiyetinde Harzemli Türklerden mürekkep kütleler de her tarafa dağılmıştı. Alâeddin bu fırsatı da kaçırmak
istemedi: Eyyubiler tarafından zaptedilmiş olmakla beraber o
aralık müdafaasız kalan Ahlatı ve civarım zaptetti; ve Harzemlileri kendi hizmetine alarak buraların müdafaasına da onları memur etti. Ahlâtın zaptı üzerine Eyyubî ailesine mensup
muhtelif hükümdarlar Alâeddine karşı birleştiler; fakat aralarındaki rekabetle bu ittifakın uzun zaman sürmesine ve müspet bir netice elde edilmesine mâni oldu; Alâeddin bundan istifade ederek Harput u da zaptetti (1234). Bundan sora Eyyubilere ait birtakım şehirleri daha almak teşebbüsünde bulundu ise
de, devamlı bir netice elde edemedi ve 1237 de yeni bir harbe

[[s. 267]]
hazırlandığı sırada birdenbire öldü. Alâeddin, Eyyubî ailesine mensup zevcesinden olan küçük oğlunu veliaht yapmıştı.
Bundan mütessir olan büyük oğlu Gıyaseddin Keyhusrevin
babasını zehirlediği rivayet olunmaktadır. Alâeddinin vasiyeti
hilâfına olarak yerine Gıyaseddin Keyhusrev II. geçti.
Keyhusrev, Keykâvus ve bilhassa Alâeddin Keykubat
devirleri, Anadolu Selçuk Devletinin kemal devresidir. Antalya ve Sinobun fethi, Anadoluyu cihan ticaretine açmış, hudutların emniyeti ve yolların asayişi Anadoluya asırlardanberi görmediği bir refah temin etmişti. İstanbulu Lâtinlerin
zaptı üzerine merkezi İznik olmak üzere teşekkül eden İznik ve Trabzon rum devletleri, Kilikya Ermenileri, Selçuklara
her yıl vergi veriyorlar, yardımcı asker gönderiyorlardı. İmparatorluğun cenubuşarkî hudutlarmdaki şehirlerde hüküm
süren Eyyubî ve Artuk ailesine mensup hükümdarlar, Selçuk imparatorlarını metbu olarak tanıyorlar, hutpede ve sikkeleri üzerinde onların ismini zikrediyorlardı. Keykubat I.
Cengiz ordularının hücumu ihtimaline karşı Anadolunun
büyük merkezlerini tahkim etmekle beraber, mahirane bir
politika takip ederek, bu orduların Selçuk topraklarına taarruzuna meydan vermemişti. Yalnız siyasî ve iktisadî
noktalardan değil, medeniyet tarihi noktasından da bu devir
Anadolu Türklerinin en parlak devirlerindendir.
Gıyaseddin Keyhusrev II. Selçuk ordusunA N A D O L U S E L Ç U K d a k i beylerin bir kısmı ve hıristiyan kıt'alarıı M P A R A T O R L U G U - .. , , , . . . , U U
N U N Z A Y ı F L A M A S ı - n ı n y ar dımıle tahta geçtikten sora, babasının
D A H I L Î I S Y A N L A R tecrübeli kumandanlarına ve büyük ricaline
karşı emniyetsizlik göstermeğe başladı. Sadeddin Köpek isminde hilekâr bir emîrin de teşvikile kardeşlerini ve üvey anasını öldürttü. Alâeddin Keykubadm muvaffakiyetlerine büyük yardımlarda bulunmuş olan Harzemli emirler, Keyhusrevin ve Sadeddin Köpeğin kendilerine fenalık edeceklerini anlamışlardı. Binaenaleyh maiyetlerindeki Harzemlilerle birlikte Selçuk topraklarından çıktılar ve civarda Eyyubilere tâbi sahaları yağmaya başladılar. Sora Eyyubilerin
hizmetine girerek 1244 senesine kadar Elcezirede, Suriye ve
Palestinde birçok hareketlere iştirak ettiler. Keyhusrev, cenubuşarkideki küçük islâm devletlerine, hatta Halep hükümdarlarına kendisini metbu olarak tanıttı. Fakat, imparatorluğun bu azametli manzarasına rağmen, inhitat başlamıştı:

[[s. 268]]
1241 de Baba İshak isminde bir türkmen şeyhi, kendisini
peygamber tanıyan kuvvetli türkmeıı aşiretlerine kıyam emrini verdi: Şumayşat (Şamşat), Malatya havalisinde başlıyan
bu göçebe isyanı birdenbire korkunç bir hal aldı; büyük şehirler ahalisi ve onlarla beraber selçuk orduları mütemadi mağlûbiyetlere uğrayorlardı. Keyhusrev büyük bir tel: ş içinde
Konyayı bırakarak Kubadabat kalesine kapandı; Selçuk ordusu Baba İshakı yakalayıp idam etmekle beraber, Türkmenlere karşı tekrar mağlûp oldu. Nihayet Erzurumda hudut muhafazasında bulunan ve büyük bir kısmı hıristiyanlardan
mürekkep olan selçuk ordusu, bu isyanı kanlı surette bastırdı.
Bu sırada Selçuk İmparatorluğu şarkta
ANADOLU SELÇUK yeni ve büyük bir tehlike karşısında kalIMPARATORLUGU - D Bayçu kumandasında bir moğol orduNUN C E N G İ Z ÇO- 1 , 1 ¿ı • • ~ , - , ,
CUKLARININ NÜFU- s u ' s e l ? u k kuvvetlerim mağlup ederek
ZU ALTıNA GIRMESI Erzurumu aldı (1241). Keyhusrev, selçuk
ordusunu kendisine tâbi devletlerin gönderdiği yardımcı kuvvetlerle de takviye ederek ilerledi; fakat bu karışık, intizamsız ordu Sıvasın 60 kilometre kadar
şarkındaki Kösedağ harbinde Bayçu ordusuna karşı fena bir
hezimete uğradı (26 Haziran 1243). Sivas müdafaasız teslim
oldu; fakat Kayseri hücumla zaptedildiği için tahrip edildi
ve halk kılıçtan geçirildi.
Keyhusrev bu mağlûbiyetler karşısında mukavemetin imkânsızlığını anladı; ve her yıl vergi vermek şartile Bayçu ile
sulha mecbur oldu. Bu hadiseler esnasında Ermenilerin hıyanetini görmüş olan Keyhusrev bir ordu göndererek Kilikyayı
çiğnedi; Ermenilerin eline geçen yerleri gerialdığı gibi onları
tekrar vergi vermeye mecbur etti (1245). Fakat biraz sora öldü.
Yerine geçen oğlu Keykâvus II. zamanında bütün nüfuz
Vezir Sahip Şemseadin in elinde idi; bu sırada Keyhusrevin diğer oğlu Rükneddin Kılıç Aslan, Cengizoğullarından
Küyükü Büyük Han intihap edecek kurultaya iştirak etti(1246).
Küyük, Kılıç Aslanı Selçuk tahtına tayin ettiği gibi, Sahip
Şemseddinin idamını da emretti; ve evelce Keyhusrevle Bayçu arasında kararlaştırılmış olan sulh şartlarını da şu şekle
koydu: Büyük Hana her sene 1,200,000 altın, 5 0 0 parça altın
sırma ile işlenmiş ipek kumaş, 5 0 0 at, 500 deve, 5 0 0 0 koyun ve bundan başka hemen bu kıymette münasip hediyeler verilecekti. Kösedağı mağlûbiyeti, Anadolu Selçuk İmpa

[[s. 269]]
ratorluğunu, hükümdarları bile Büyük Han tarafından intihap
edilen ehemmiyetsiz bir devlet şekline sokmuştu!
Kılıç Aslan IV. Anadoluya gelince sultan olarak tanındı
ve Sahip Şemseddini idam etti (1249). Fakat bu sırada Büyük
Hakanın ölümü haberi geldiğinden, Selçuk emirleri, kardeşler
arasındaki mücadeleye nihayet vermek için, İzzeddin Keykâvus, Rükneddin Kılıç Aslan ve Alâeddinin müştereken saltanat
sürmelerini kararlaştırdılar; ve Celâleddin Karatay idareyi
eline aldı. Fakat bir müddet sora, memuren Büyük Han nezdine giden Alâeddin Erzincanda öldü. Hükümet Rükneddin ile
İzzeddinin elinde kaldı. Bu müşterek idareden doğan karışık
vaziyet, 1254 e kadar devam etti. Nihayet İzzeddin Keykâvus, Rükneddini hapsederek yalnız başına saltanat sürmeğe
başladı. Fakat Bayçu ordusu ile yaptığı harpte mağlûp olunca, İznik İmparatorluğuna kaçtı (1256). Bunun üzerine Rükneddin hapisten çıkarılarak tahta geçirildi. Fakat Bayçu kuvvetleri, Halâgû ordusuna iltihak için geridönünce İzzeddin
tekrar geldi. Nihayet birçok müzakerelerden sora Hulâgûnun
da tensibi ile Anadolu ikiye ayrıldı: Kızdırmağın şarkındaki
memleketler Rükneddine, garbindekiler İzzeddine ait olacaktı.
İki kardeş, ordularile birlikte Hulâgûnun Suriye seferine iştirak ettikten sonra, Anadoluya döndüler. Lâkin Rükneddinin Veziri Muinüddin Süleyman Pervane, İzzeddinin Memlûk
Sultanlarile gizli münasebetlerde bulunduğunu Hulâgûya
bildirdi ve tedibine emir aldı. Bunun üzerine İzzeddin Antalya tarikile İstanbula kaçmağa mecbur oldu (1261). Selçuk
tahtı artık Rükneddine kalmıştı; fakat hakikatte bütün nüfuz,
Hulâgûnun naibi makamında bulunan Pervanenin elinde
toplanmış, Anadolu, İlhanlıların bir vilâyeti hükmüne girmişti.
Rükneddinin kendisine karşı eyi hisler beslemediğini öğrenen
Pervane, Mısır Sultanı Beybars ile münasebeti olduğunu
behane ederek onu öldürttü (1264). Yerine henüz altı yaşındaki oğlu Gıyaseddin Keyhusrev III. tahta çıkarıldı.
İLHANLILARIN HA- Muinüddin Pervanenin tahakkümü ve İlhanKİMİYETİNE KARŞI hlar kumandanlarının birtakım hareketleri
ANADOLUDA İS- Anadolu Türkleri arasında hoşnutsuzluğu
YANLAR; SELÇUK artırıyordu. Sulçuk Emirlerinden bazıları,
İMPARATORLUĞU- İlhanlılarla Mısır Sultanları arasındaki düşNUN İNKIRAZI m a nlıktan ve müslüman Anadolu Türklerinin putperest İlhanlılara karşı besledikleri dinî nefretten

[[s. 270]]
istifade etmek istediler. Bu beylerden Hatiroğlu Şerefeddin Mes'ut ve kardeşleri Memlûk Sultanı Beybarsm muzahereti ve Karamanoğullarmın yardımile, İlhanlılar hakimiyetine karşı bir kıyam hareketine taşebbüs ettilerse de mağlûp
oldular. Fakat Karamanlıların tamamile itaat altına alınması
kabil olamadı. Beybars Anadoludaki bu cereyanlardan istifade etmek maksadile İlhanlılara harp açtı; ve Elbistanda
İlhanlılar ordusunu müthiş bir mağlûbiyete oğrattıktan sora,
Kayseriye geldi. Muinüddin Pervane, Sultan Keyhusrevi de
alarak Tokata çekildi. Beybars Selçuk Devletini putperest
tahakkümünden kurtarmak için geldiğini söyliyerek Sultanı
ve Pervaneyi Kayseriye davet ettise de, icabet etmediler.
Bunun üzerine Beybars Kayseride büyük merasimle Selçuk
tahtına cülûs etti (1277). Fakat ordusu çok yıpranmış ve
Anadoluda umduğu yardımı görmemişti. Binaenaleyh Kayseride on günlük bir ikametten sora süratle geridöndü.
Elbistan harbinde selçuk beylerinin hiç mukavemet göstermeden firar etmeleri ve kendi ordusunun büyük zayiata
uğraması İlhan Abaka yı çok hiddetlendirdi. Suriyeye hücuma
cesaret edememekle beraber, Anadoluda iki yüz binden fazla
adam kestirdi; ve Sultan Gıyaseddinle Pervaneyi beraber alarak
Tebrize döndü; orada, Beybarsla gizli münasebetlerde bulunduğunu ileri sürerek Muinüddin Pervaneyi de idam ettirdi
(1277). Anadoluda büyük bir nüfuza malik olan Pervanenin
idamı, mevcut karışıklıkları bir kat daha artırdı. Selçuk
Hükümdarı ve Pervane Tebrize gittikleri esnada, Karamanoğlu Mehmet Bey Anadoluyu ayaklandırmak için yeni bir
fırsat buldu: İzzeddin Keykâvusu II. nin çocuklarından olduğunu iddia eden ve selçuk tarihlerinde tezyif için Cimri
diye zikredilen birini sultan olarak tanıdı; Konya üzerine
yürüyerek zaptetti ve Cimriyi Selçuk tahtına oturttu (1277).
Süratle Anadoluya dönen Gıyaseddin Keyhusrev, İlhanlıların
yardımile Konyayı gerialdıktan ve Karamanlıları tedip ettikten sora, Develi Karahisar civarındaki harpte Cimriyi katil
ve ordusunu perişan etti. Fakat Anadolu Türkmenlerinin bu
mütemadi kıyamları, sırf İlhanlıların Kongurtay kumandasındaki askerî kuvvetleri sayesinde bastırılmış olduğundan,
Selçuk sultanlarının artık hiçbir nüfuzu kalmamış, Anadolunun muhtelif yerlerindeki türkmen kabileleri beyleri arasında istiklâl hareketleri belirmeğe başlamıştı.

[[s. 271]]
Gıyaseddin Keyhusrev (1283) te İlhanın emrile idam
olunduktan sora, yerine Gıyaseddin Mes'ut 11. tayin edildi.
Anadolu müthiş bir anarşi içinde yuvarlanıyor, kıyamlar,
tenkiller biribirini takip ediyordu. İlhan Gayhatu Anadolu
işlerini tanzim için kuvvetli bir ordu ile gelerek Kastamonu
taraflarındaki kıyam hareketlerini kanlı surette bastırdı
(1292). Bazan İlhanlılar tarafından gönderilen kumandanlar
da kendi metbularma karşı isyandan çekinmiyorlardı.
İlhan Gazan, İlhanlıların umumî Anadolu valisi olan
Baltu nun isyan hareketini epey zorlukla bastırdığı gibi,
Gıyaseddin Mes'udu da ona taraftarlığından dolayı azlederek, Alâeddin Keykubat III. ü Selçuk tahtına oturttu
(1298). Bu sırada İlhanlıların Anadoludaki orduları kumandanı
Sülemiş, Mısırlıların ve Karamanlıların yardımile isyan ettise
de muvaffak olamadı. Keykubat, Gazanın emrile Isfahana
götürülerek idam edildi (1301); bir müddet sora Gıyaseddin
Mes'ut II. hapisten çıkarılarak Kayseride Selçuk tahtına
oturtuldu (1303) ise de, Selçuk Hükümdarlığının maddî ve
manevî hiçbir nüfuz ve ehemmiyeti kalmamıştı. Mes'ut II. nin
1308 de Kayseride vefatile Selçuk Sultanlığı ismen de nihayet
buldu.
Anadolu epey zamandanberi İlhanlıların askerî kumandanları tarafından idare edilmekte olduğundan, Selçuk Sultanlığının inkırazı hiç hissedilmedi. Bilhassa 1303 tenberi
İlhanlılar Anadoluyu doğrudan doğruya kendilerine tâbi
bir vilâyet gibi bir valii umumî ile idare ediyorlardı. Maamafih İlhanlıların nüfuzu daha ziyade Orta ve Şarkî Anadoluda
kuvvetlidi. Garp ve garbıcenubî hudutlarında, Karaman
havalisinde mahallî türkmen beylikleri kurulmuştu. Anadolu
valilerinden yalnız Emir Çobanoğlu Demirtaş Bey uçlara
kadar hakimiyetini tevsi edebilmişti. Emîr Çoban ailesinin
imhası ve Demirtaşın Mısıra firara mecbur olması üzerine
(1327), Anadoluda İlhanlıların nüfuzu çok zayıfladı ve yalnız
Orta Anadoluya münhasır gibi kaldı. İlhan Ebusaidin vefatından
sora ise (1335) Anadoludaki türkmen beylikleri artık kendi
başlarına kaldılar; ve Osmanoğulları tarafından Anadolu
türklüğünün siyasî birliği yeniden kuruluncıya kadar, bu
küçük beylikler arasında mücadeleler eksik olmadı.

[[s. 272]]
D. ANADOLU BEYLİKLERİ
(İKİNCİ SELÇUK FEODALİTESİ)
Selçuk Devletinin son zamanlarında uç
A N A D ° LE L? E Y L I K " ümerasından olan Karaman, Germiyan,
Eşref, Hamitoğulları yarı müstakil bir halde
bulunuyorlar ve hatta bunlardan ilk üçü metbularile mücadeleler bile yapıyorlardı. Bunlardan sora Menteşe ve Candaroğulları ile, on dördüncü asrın ilk nısfında Sivas ve havalisine yerleşen Ertena Alâeddirı in Beyliği de ilk zamanlarında
İlhanlılara merbut olarak tarih sahnesinde görülmektedir.
Oğuz boylarından olan Karamanlılar SelKARAMAN BEYLİĞİ . , , T T O • ı I R
çuklular tarafından Uç Beyi olarak Ermenak havalisine yerleştirilmişlerdi. Bunlar Kerimüddin Karaman
zamanında Ermenilerin zararına olarak arazilerini tevsi eylemişler ve hatta metbuları Selçuk ordularını bile mağlûp
eylemişlerdi.
Karamanoğulları bundan sora bütün siyasî hadiselerden
istifade etmişler ve Karamanoğlu Mehmet Bey meşhur Cimri
isyanında Konyayı zabıt ile Cimri nin Selçuk hükümdarı evlâdından olduğunu iddia eylemiş ve hükümdarlığa geçirmiştir (1277).
Selçukluların inkırazından sora doğrudan doğruya İlhanlılarla karşılaşan Karaman beyleri bunlarla yaptıkları mücadelelerde kâh galip ve kâh mağlûp olmuşlar, ve nihayet azimlerinin mükâfatını görerek hükümetlerini esaslı surette
kurmuşlardır (1327).
Karamanoğulları komşuları olan Eşref ve Hamitoğulları
arazisinden de istifade ile epeyce büyümüşlerse de karşılarına
çıkan Osmanlılara karşı duramamışlardır. Karamanoğulları
Osmanlıların tehlikeli zamanlarında fırsatı kaçırmamışlar, ve
hükümetlerini bir müddet için muhafaza eylemişler ve hatta
bir aralık Bursa havalisine kadar akm yapmak suretile Germiyan ve Osmanlı arazisini çiğnemişlerdi.
Nihayet Karamanoğlu İbrahim Beyin vefatından sora
oğulları arasındaki saltanat mücadeleleri ve Osmanlı ve Akkoyunlu hükümetlerinin müdahaleleri neticesinde hükümetleri tamamen sönmüş ve nihayet 1487 de münkariz olmuştur.

[[s. 273]]
. . .Anadolu Beyliklerinin kudretlilerinden olan
GERMIYAN BEYLİĞİ „ İ L , . ~ , , ,
Germıyan Türkleri ve Germıyan emirleri
evelce Malatya taraflarında bulunurlarken, soradan Ankara ve
Kütahya taraflarına yerleştirilmişlerdi. Bunlardan iptida hükümdar olarak gördüğümüz zat Alişiroğlu Yakup Beydir.
Yakup Bey ümerasından olan Aydın, Saruhan, ve Karasi
Beyler kumandasile Garbî Anadoluya sevkettiği ordular Ege
Denizi sahillerine kadar gelmişler ve bilâhare Aydın, Saruhan, Karasi Hükümetlerini kurmuşlardı.
Bizanslılarla epey zaman uğraşan Yakup Beye oğlu Mehmet
Bey halef olmuş ve bu zat ta bazı muvaffakiyetler kazanmıştır.
Mehmet Beyden sora Karaman ve Osmanlı Beylikleri arasında
sıkışan bu hükümet Osmanlılara kız vermek suretile inkırazını
geri bırakmış ve daha sora Osmanlıların himayesine girmişti.
Ankara harbinden sora istiklâlini tekrar kazanan Germiyan Beyliği yine Osmanlıların himayesi sayesinde mevcudiyetini muhafaza etmiştir. Bu devletin son hükümdarı İkinci
Yakup Bey Hükümetini hemşiresinin torunu Osmanlı Hühümdarı İkinci Sultan Murada vasiyet etmiş ve vefatında
arazisi Osmanlı mülküne ilâve edilmiştir (1428). Germiyan
Hükümeti on dördüncü asrın ilk nısfında Anadolu Beyliklerinin en kuvvetlisidi.
Selçuk varislerinden Eşrefoğulları Hükümeti
E^RIBEYLYĞİ'ARI Beyşehir ve havalisinde teşekkül etmiştir.
İlk zamanlarında inkişafa kabiliyet gösteren
bu devlet 1324 tarihinde İlhanlıların Anadolu Valisi Çobanoğlu Demirtaşm darbesile yıkılmıştır.
Yine bu zümreden olarak İsparta, İğridir ve
HAMİTOĞULLARI A n t a l y a h a v a l i s i n d e meydana çıkan Hamitoğulları Hükümeti iptidaları Demirtaşın darbesile sarsılmışsa da, ondan sora kendini toplamış, İğridir
ve Antalya merkez olmak üzere ikiye ayrılmıştır.
Bunlardan birincisinin arazisi 1390 da ve ikincisi 1426daOsmanlılara intikal eylemiştir. Tarihlerin yanlış olarak Tekeoğulları dedikleri Beylik, Hamitoğullarmın Antalya şubesidir.
İlk emirlerinden Menteşe Beyin ismine izaM*NTEFROGUL- f e t l e Menteşeoğulları dediğimiz Beylik te
Selçuk varislerindendir. Bunlar soraları,
Ege Denizi sahillerine kadar dayanmışlar ve hatta 1300

[[s. 274]]
senesinde Rumlardan Rodosu bile almışlardı; sora burayı
Sen Jan şövaliyeleri zaptetmişlerdi. Menteşe Beyliği dahilinde
de Rumlardan Aydını fetih ile şimale doğru kol atmışlardı.
Bunların merkezi Milas, Beçin kasabaları idi.
Menteşe Beyliği 1375 ten az evel İbrahim Beyin vefatile
oğulları arasında parçalanmıştır. Bunlardan birinin merkezi
Balat diğerinin merkezi Milâs yanındaki Beçin idi. Bunlardan Balat Emirliği 1410 dan sora Osmanlıların himayesine
girmiş ve Beçin Emirliği ise Hükümdarı Emir Ahmet Gazinin vefatına yani 1391 senesine kadar mevcudiyetini muhafaza edebilmiştir. Osmanlı Padişahı Bayazıt I. bu Beyliğin
istiklâline de nihayet vermişse de, Timur istilâsında yeniden
kurulmuş, fakat uzun zaman yaşayamıyarak tekrar Osmanlıların eline düşmüştür.
Şimalî Anadoluda ehemmiyetli bir hükümet
CANDAR- kuran Candaroğullarına gelince, bunlar
OĞULLARI Selçukluların son zamanlarında İlhanlıların
Anadoluda kudretlerini eyice gösterdikleri sırada onların muzaheretile Kastamonu ve havalisinde
beylik kurmuşlar ve zamanını bulunca istiklâllerini ilân
»eylemişlerdi. Candaroğullarmdan Süleyman Paşa I. Sinop, Zafranbolu, Çankırı ve havalisini istilâ ve halefleri
Samsun, Bafra taraflarını ilhak eylemişlerse de, Kötürüm Bayazıt Bey ismindeki Candarlı Hükümdarının oğulları arasındaki münaferet dolayısile bu devlet Sinop ve Kastamonu ve
daha sora da Çankırı şubelerine ayrılmıştır. Bunlardan Kastamonu ve Çankırı şubeleri Osmanlı himayesinde idiler.
Candaroğlu İsfendiyar Bey bir aralık Osmanlıların eline
geçen Kastamonu ve Çankırıyı, Timurun Ankara harbinden sora Osmanlılardan istirdada muvaffak olmuş ise de, bilâhare Çankırıyı terke mecbur kalmıştır. Candaroğlu İsmail
Bey zamanında Candaroğulları Hükümeti Osmanlılara geçmiştir (1459).
Bu Hükümeti tesis eden Aydınoğlu Mehmet
AYDINOGULLARI D „ , 1 0 RW
Bey, Germıyan ümerasından ıdı. 1307 ve
1308 senelerinde Birgi, Ayasluk ve müteakiben Tire taraflarını
elde eden Mehmet Bey Germiyanlıların hakimiyetini tanımak
suretile bir Beylik kurmuş ve İzmir taraflarını da Cenevizlilerden almak suretile beyliğini tevsi eylemiştir (1326).

[[s. 275]]
Ailenin ittifakile Mehmet Beye halef olan ikinci oğlu
Umur Bey, babası zamanından başlıyarak, kuvvetli donanması sayesinde Ege ve Yunan denizlerine hâkim olmuş, civardaki adalara, Rumeli sahillerine, Agriboz adasile Moraya
ve hatta Eflâk taraflarına kadar deniz akınları yapmış, ve
bundan başka Bizans İmpraratorluğu işlerine de müdahale
ederek dostu Kantakuzenin imparatorluğu elde etmesine
yardım etmişti.
Umur Beyin akınlarından ürken Papa, Venedik, Kıbrıs,
Rodos donanmaları müttefikan İzmiri zabıt ile Umur Beyin
donanmasını yakmışlardır. Bu felâket üzerine içerdeki Eski
İzmire çekilen Umur Bey Sahil İzmiri istirdat için frenklerle
muharebe ederken şehit düşmüştür (1347).
Umur Beyden sora Aydınoğulları hükümetinin riyasetini
Mehmet Beyin büyük oğlu Hızır Bey işgal ettise de, frenklere
karşı ağır bir muahede imzalamağa mecbur olan bu zatın
vefatında, ehemmiyetini kaybeden Aydınoğlu Hükümeti küçük
kardeşi İsa Beye intikal eylemişti.
İsa Bey zamanında Osmanlı istilâsı Aydınellerine kadar
dayanmış ve İsa Bey mecburen Osmanlıların Tire Beyliğini
kabul etmişti. Ankara muharebeden sora İsa Beyin halefleri
meydana çıktılarsa da, Osmanlı istilâsının önüne duramadıklarından hükümetleri nihayet buldu (1403).
SARUHANOĞULLARI Saruhan Hükümetinin müessisi olan Saruhan Bey de Germiyan Beylerindendi.
1305 te Germiyandan garba doğru sevkedilen Saruhan Bey,
Bizanslılardan mühim kasabalar almış ve 1313 te Manisayı
da zaptederek kendisine merkez yapmıştı. Saruhan Bey
Manisa, Menemen, Foça taraflarını da elde ettikten sora mühim bir donanma ile deniz seferlerine girişmiş ve bazı seferleri Aydınoğullarile beraber yapmışlar ve yine Aydınoğullarile birlikte Bizanslılara yardım etmişlerdi.
1345 te vefat eden Saruhan Beye oğlu İlyas Bey ve ona
da İshak Bey halef olmuşlar ve fakat zamanlarında ehemmiyetli bir hareket olmamıştır. 1388 de ölen İshak Beyin yerine büyük oğlu Hızırşah Bey geçti ise de 1390 da Osmanlı
hükümdarı Yıldırım Bayazıt bu Hükümete nihayet vermiştir.
Ankara muharebesinden sora memleketini tekrar elde eden
Hızırşah Bey, Çelebi Mehmet tarafından öldürülmüş ve memleketi Osmanlılara geçmiştir (1410).

[[s. 276]]
. Hükümetine ismini veren Karası Bey de
KARASı BEYLIĞI G e r m i y a n ordusu kumandanlarından olup
kendisi Danişmentliler Devletini kuran Melik Danişment Gazi
torunlarmdandı. Karasi Bey, Anadolu fütuhatını ikmal için
garbışimaliye doğru yürümüş Balıkesir, İdincik, Turova, Edremit ve Candarlı, Bergama taraflarını elde etmişti. Çanakkale sahillerile Candarlı limanında bir donanma vücuda getirerek kendisine merkez olarak şimdiki Balıkesir kasabasını
tesis eden Karasi Beyin vefatından soraDemirhan ismindeki
oğlu Balıkesirde ve Yahşi Bey ismindeki oğlu da Bergama
ve Gölmarmarası taraflarında Beylik etmişlerdi. Bunlardan
Yahşi Beyin deniz seferleri Umur Beyin seferleri gibi gerek
Bizanslıları ve gerek Frenkleri pek ziyade yıldırmıştı. Osmanlılarla hudutları birleşen Karasi Beyliğinin Balıkesir, Bergama kısımları 1341 de ve Turova taraflarındaki küçük parçası da 1345 ten sora Osmanlıların eline geçmiştir.
Bu saydığımız Anadolu Beyliklerinden
DIGER BEYLİKLER B A Ş K A ^ S I N O P T A pervaneoğulları v e Afyon
Karahisarmda Sahipoğulları ve Denizlide İnançoğulları Beylikleri varsa da, ehemmiyetleri üçüncü derecedei di.
İlhanlıların Anadolu Valisi olan Demirtaşın 1328 de Mısıra firarından sora Sivas ve havalisine İlhanı ümerasından
Erterıa Bey sahip olmuş ve bu zat İlhanlıların son zamanlarında ve Ebu Saidin vefatından soraki mücadelelerde gayet
mahirane bir siyasetle ve bazan Mısırlıların himayesine girmek suretile mevcudiyetini muhafaza edebilmiştir.
Ertenanm 1352 de vefatile yerine geçen oğulları zamanında Hükümetleri ümera elinde kalmış ve nihayet Sivas ve
havalisi sultanlığı Kadı Bürhaneddin Ahmedva eline geçmiştir
ki, onun devletine de Yıldırım Bayazıt tarafından nihayet
verilmiş (1398) ve memleketi Osmanlıların eline düşmüştür.
E. MEDENİYET
Ortazaman Anadolu Türk Devletleri, gerek
DEVLET VE HUKÜMDAR kuruluşları gerek mahiyetleri itibarile biribirine çok benzer. Bunların en mühimleri
olan Anadolu Selçuk Devleti ve Danişmentliler, büyük Selçuk
İmparatorluğunun birer şubesi demektir; XIV. asırda içle

[[s. 277]]
Tinden bazıları büyük ehemmiyet kazanan Anadolu Beyliklerine gelince, bunlar da Anadolu Selçuk İmparatorluğunun
şubelerinden başka bir şey sayılamaz. Bu itibar ile, Anadolu
Türk Devletlerinin siyasî teşkilâtını ve bunlar zamanındaki
medenî faaliyetleri umumî surette tetkik etmek daha doğrudur. Anadolu Türk Devletleri, merkeziyetçi olmaktan ziyade
feodal bir mahiyette idiler. Devletin başında sultan unvanını
taışyan bir hükümdar bulunmakla beraber, hükümdar ailesine mensup ve melik unvanını haiz muhtelif prensler
idare ettikleri vilâyetlerde yarı müstakil bir halde yaşıyorlar, kendi şahıslarına bağlı bir ordu besliyorlardı. Ailenin
reisi demek olan asıl büyük hükümdar kuvvetli oldukça,
devletin vahdeti muhafaza edilebiliyor, meliklerin tayin ve
azli onun emrile oluyordu. Saltanat veraseti usulünün muayyen olmaması da, her hükümdarın ölümünden sora büyük karışıklıklara sebep oluyor, haricî düşmanlar bundan
istifade ediyorlardı. Fakat bütün bunlara rağmen, bir taraftan iktisadî zaruretler, diğer taraftan Anadolu Türklüğünün
manevî birliği, Selçuklar devrinde Anadolu Türklerinin
siyasetçe de birleşmelerini intaç etmişti. Bu siyasî birlik,
İlhanlıların tahakkümü neticesinde bozulmuş ve XIV. asırda
Anadolu muhtelif türk beylikleri arasında parçalanmışsa da,
bu hal çok sürmemiş, ve yukarda saydığımız amiller tesirile,
Osmanlı İmparatorluğu tarafından tekrar tesis edilmiştir.
İDARE TEŞKİLÂTI A n a d o l u Selçuk Devletinin idare teşkilâtı,
tamamile büyük Selçuk İmparatorluğundan
alınmıştır. Merkezde divan teşkilâtı, devletin idarî, malî, askerî
bütün işlerini idare eden muhtelif şubelerden terekküp eder.
Divana vezir riyasat eder; hükümdarın vekili mutlakı ve
bütün işlerin nâzımı odur. Divana dahil olan diğer büyük memurlar, naip, pervane, çaşnigir, beylerbeyi, emiri meclis, emiri
ahur, emiri şikâr, müstevfi, emiri dal, münşii has, emiri ârız,
tuğracı gibi devletin büyük ricalidir. Bu unvanlardan bir
kısmı saray hizmetlerinden alınmıştır ki, diğer Ortazaman
türk devletlerinde de böyledir. Naip, pervane, çaşnigir,
beylerbeyi, daha ziyade askerî memurlardır; müstevfi maliye
işlerine bakar. Emiri ârız ordunun idarî işlerine bakar;
devletin resmî muhaberelerini münşii has idare eder;
hükümdarın tuğralı emirnamelerini tanzim etmek tuğracı ya
aittir. Naip ve çaşnigir ekseriya ordu kumandanlığı vazi

[[s. 278]]
fesini görürler. Bu unvanlar yalnız muayyen bir memuriyet ismi ifade etmiyerek, taltif için bir rütbe gibi de
verilir. Adliye işleri kadılara aittir; merkezde ve şehirlerdeki kadılardan başka ordularda da ordu kadısı bulunur. Vilâyetlerin idaresi mülkî ve askerî salâhiyeti haiz olan
subaşılara aittir; ayrıca her şehrin muhafazasına memur
şahne veya dizdar unvanlı memurlar da bulunur. Bahriye
işleri için biri Akdenizde Antalyada, diğeri Karadenizde Sinopta iki büyük em'ır bulunur ki bunlara emirüssevahil derler; bunların maiyetindeki ilerigelen bahriye memurlarına
reis unvanı verilir.
Vilâyetlerdeki selçuk şehzadelerinin maiyetinde tıpkı merkezde olduğu gibi fakat ondan daha küçük mikyasta divan
ve saray teşkilâtı mevcuttur. Selçuk Devletinin kuvvetli zamanlarında çok muntazam işleyen bu idare makinesi, XIII.
asrın son yarısında İlhanlıların tahakkümü altında bozuldu;;
İlhanlıların yeniden yapmak istedikleri teşkilât, Selçuk teşkilâtının yerini tutamadı; ve yalnız Orta Anadoluda muntazam
bir şekilde işleyebildi. XIV. asırda Anadolu beyliklerinin idare teşkilâtı, Selçuk teşkilâtının küçük bir mikyasta taklidinden ibaret olup, buna biraz İlhanlıların ve Memlûkler Devletinin idarî an'anelerinden bazı şeyler de karışmıştır.
. - Anadolu Selçuk Devleti askerî teşkilâta daORDU TEŞKİLATI - m a büyük bir ehemmiyet vermiştir. Selçuk
ordusu başlıca şu kısımlardan terekküp ederdi:
a) Doğrudan doğruya sultanın şahsına merbut olan ve
daima merkezde bulunan kuvvet. Bu hassa kuvveti 3-5 bin
süvari ile bir miktar piyadeden mürekkepti.
b) Kayseri başta olmak üzere Sivas, Şarkî Karahisar,
Harput, Niksar, Malatya, Erzincan, Niğde, Lâdik, Honas gibi
mühim askerî merkezlerde daimî surette bulunan muhafaza
kuvveti. Bu merkezlere tâbi olan civar mıntakalardaki tımar
erbabı, ve sair bütün askerî kuvvetler o mıntakanın subaşı
unvanını taşıyan kumandanına tâbi bulunurdu.
c) Büyük tımarlara malik devlet ricalinin maiyetlerinde
kendi şahıslarına merbut bulunan ve teçhiz ve iaşesi onlara
ait olan efrattan ve ücretli askerlerden mürekkep kuvvet.
Bu ricalin bir kısmı merkezde bir kısmı da kendi tımarlarında yaşarlar, ve harp halinde, merkezden aldıkları emir
üzerine ordunun toplanma yerine gelirlerdi.

[[s. 279]]
d) Uçlarda yani hudutlarda uç beylerinin yani hudut
muhafızlarının maiyetinde bulunan kuvvet. Ekseriyetle uçlara
yerleştirilmiş türkmen kabilelerine mensup efrattan teşekkül
eden bu kuvvetler, fırsat buldukça düşman memleketlerine
akın yapmaktan hali kalmazlardı.
e) Harp zamanında ihtiyaç görüldüğü vakit ekseriyetle
türk kabilelerinden ve kısmen imparatorluk dahilinde ve
haricindeki muhtelif dinlere mensup ahaliden ücretle
tutulan efrat.
f) Selçuk sultanını metbu olarak tanıyan veya herhangi
bir muahede mucibince harp vukuunda muayyen bir imdat
kuvveti göndermeği taahhüt etmiş bulunan müslüman ve
hıristiyan komşu devletlerin gönderdikleri yardımcı kuvvetler. XIII. asırda İznik ve Trabzon imparatorlarile, ermeni
ve gürcü kıralları, Suriye ve Elceziredeki bazı islâm hükümdarları selçuk ordusuna muavin kuvvetler gönderiyorlardı.
İşte bu suretle teşekkül eden selçuk ordusu, kemiyetçe de
büyük bir ordu idi. Kösedağ harbinde selçuk ordusu, 8 0
bin süvariden fazla idi. Ordunun büyük kısmını süvari kuvveti teşkil etmekle beraber, ayrıca piyade kıt'aları ve lâğımcı,
mancınıkçı kıt'aları da vardı; muhasara harplerinde bunlardan istifade edilirdi. Selçuk ordusu yalnız şark islâm devletlerinde ve Bizansta kullanılan harp aletlerine değil, garpta
kullanılan harp aletlerine de malikti.
Evelce Büyük Selçuk İmparatorluğunda ve daha sora
Osmanlı İmparatorluğunda gördüğümüz askerî tımarlar ve
muayyen kıymette tımarlara malik olanların o kıymetle
mütenasip olarak asker tedarik etmeleri usulü, Anadolu
Selçuk Devletinde ve bütün Anadolu beyliklerinde mevcut idi.
Selçuk İmparatorluğunun büyük ordusunu
V^ÎDİTDEMEMBİN beslemek, harpleri idare etmek, tantanalı
LARI, VERGİLER bir hayat geçiren sultanların ve büyük
emirlerin masraflarını tedarik eylemek,
Anadoludaki inşa ve imar faaliyetinin icap ettirdiği büyük
paraları temin etmek için kuvvetli bir maliyeye ihtiyaç vardı.
Selçuk Devleti, Kösedağ mağlûbiyetine kadar, daima zengin,
muntazam bir devlet hazinesine malikti. Bilhassa XIII.
asrın ilk yarısında, memleket iktisaden çok yükselmiş olduğu
için, varidat fevkalâde artmıştı. Varidat membaları muhtelifti:

[[s. 280]]
a) Ziraî mahsulâttan alınan öşür, gayrimüslimlerden
alman cizye ve haraç, hayvan sürülerinden alman rüsum.
b) Hudutlarda giren ve çıkan eşyadan alınan gümrük
resmi. Antalya ve Sinopun fethinden sora Anadolunun Akdeniz ve Karadeniz memleketlerile sıkı ticarî münasebetlere
girişmesi bu varidatı çok ziyade artırmıştı.
c) Pazar yerlerinde alımsatımdan alman resim.
d) Madenlerin, memlehalarm işletilmesinden elde edilen
varidat.
e) Civar devletlerden (İznik ve Trabzon rum imparatorlarından, ermeni kırallarmdan) alman yıllık maktu vergiler.
t) Harplerde alınan ganimetlerin beşte birinden hasıl
olan varidat; müsaderelerden, cezayinaktilerden elde edilen
paralar; sultanlara verilen cülûs hediyeleri; sultan bir şehire
gittiği zaman şehir halkının vermeğe mecbur olduğu vergi;
Ve daha bu gibi, mahallî veya umumî ihtiyaçlara göre tarhedilen fevkalâde vergiler.
Kösedağ mağlûbiyetinden ve bilhassa İlhanlıların tahakkümünden sora, Anadolu varidatının mühim bir kısmı Tebriz
sarayına, İlhanlıların Anadoludaki işgal kuvvetlerine sarfolunduğu cihetle, maliye işleri fenalaştı; mütemadi isyanlar,
ihtilâller, dahilî harpler, iktisadî vaziyet gibi malî vaziyeti de
günden güne daha müşkül bir hale getirdi; son selçuk sultanları zamanında malî işler doğrudan doğruya İlhanlıların
memurları tarafından idare ediliyordu. XIV. asırda Anadolu beyliklerinin varidat membaları (e maddesi istisna
edilecek olursa) Selçuklar devrinden hemen hemen farksız
gibidi. Maamafih bazı kuvvetli beylikler, meselâ Germiyanoğulları, daha sora Osmanoğulları, Bizanslılardan yıllık
maktu vergi alıyorlardı.
Bizanslıların Emeviler ve Abbasilerle, daha
İÇTİMAİ HAYAT: S Q r a Selçuklularla mütemadi harpleri, AnaŞEHIRLER, KOY- d o l u y u harap etmişti. Anadoluda Selçuk
LfcK, UUlftKtLtK , , .
Devleti kurulduğu zaman, şehirler harap,
ahaliden mahrum, tarlalar bakımsız ve metruk bir halde idi.
Şarktan mütemadi gelen türk kütleleri. Anadoludaki nüfus
kesafetini yeniden çoğalttı; birçoğu eski türk kabile isimlerini taşıyan yeni yeni köyler kuruldu; şehirler yeniden canlanmağa başladı. Anadoludan geçen Haçlı ordularının ve haricî
dahilî mütemadi harplerin tahribatı bile bu büyük inkişafı

[[s. 281]]
durduramadı. XII. asrın son nısfında kuvvetlenen bu
inkişaf, XIII. asırda büyük Alâeddin Keykubat I. zamanında Anadoluyu o devrin en zengin ve mes'ut memleketi
haline getirdi: Konya, Kayseri, Sivas, Niğde, Erzincan gibi
büyük merkezlerde şehir hayatı yükseldi; Cengiz ordularından kaçan birçok kabileler anadoluya geldikleri gibi, Maveraünnehir, Harzem, Horasan, İran şehirlerinde yaşamaktan
korkan birçok şehir halkı da menkul servetlerile Anadolu
şehirlerine gelip yerleştiler.
Kuvvetli surlarla çevrilmiş olan büyük Anadolu şehirlerindeki halk, muhtelif içtimaî sınıflara ayrılıyordu: din
âlimleri, devlet memurları ve askerler, tacirler ve san'atkârlar.
Sanayi ve ticaretle uğraşanlar, her şehirde ayrı ayrı loncalar
halinde teşkilâta maliktiler; her loncaya mensup olanlar arasında sıkı bir meslek tesanüdü ve maddî ve manevî bir
murakabe vardı. Şehrin çarşısında yani ticaret merkezinde
her meslek erbabının yerleri ayrılmıştı; kendi kendilerini
sıkı bir murakabeye tâbi tutan bu meslek teşekkülleri üzerinde devletin fazla bir murakabesine ihtiyaç kalmadığından
yavaş yavaş birtakım hukukî imtiyazlar da kazanmışlardı.
Büyük şehirlerde küçük ticaret ve sanayile geçinen bu sınıftan başka, büyük sermayeye sahip ve muhtelif memleketler arasında ticaret kervanları işleten tacirler de vardı.
Karışık zamanlarda şehirlerdeki bu kuvvetli teşekküller
anarşiye oldukça mâni olabiliyorlardı.
Köyler ziraatle ve hayvan sürüleri yetiştirmekle geçiniyorlardı. Şehirlere yakından köyler, daha müsait bir vaziyette
idiler. Köylerde öküzle çift sürülüyordu. Köylüler mahsullerini
civardaki şehirlere getirerek pazarlarda satıyorlardı. Basit ve
mahdut ihtiyaçlarını kendi evlerinde kendi vasıtalarile
temin eden köylüler, alelâde zamanlarda, rahat yaşıyorlardı.
Mültezime veya tımar sahibine verdikleri öşürden (yani onda bir vergisinden) başka bir vergi ile mükellef değillerdi.
Ancak, harpler, dahilî iğtişaşlar, istilâlar, bazı kıtlık seneleri,
köylüler için çok felâketli oluyordu.
Selçuk sultanları, Anadoluya gelen türk kabilelerini küçük parçalara bölerek ayrı ayrı yerlerde yerleştirmek suretile
onları hem toprağa bağlamış oluyorlar, hem de bu suretle
eski kabile asabiyetini yavaş yavaş ortadan kaldırıyorlardı.
Hayvan sürüleri yetiştirmekle ve halıcılıkla geçinen bu

[[s. 282]]
göçebeler, mevsime göre yaylâlarda ve kışlaklarda yaşıyorlardı.
Selçuklarla beraber Anadoluya gelen türk
DİNÎ HAYAT: DİN kütleleri hemen umumiyetle müslüman idiVTARİKATLERR' l e r ; binaenaleyh müslümanlık Anadoluda
hâkim din oldu ; büyük Selçuk İmparatorluğunun takip ettiği Sünnilik siyaseti ve Abbasî halifelerile
dostane münasebetler, Anadolu sultanları tarafından da takip
edildi. Diğer dinlere mensup ekalliyetler, ayinlerini serbest
surette yapabildikleri için selçuk idaresinden çok memnun
idiler. Büyük şehirlerde kurulan medreseler, Sünnilik propagandası için din âlimleri yetiştirmekle uğraşıyordu. XIII.
asırda Anadolu şehirlerinde tarikat propagandası da kuvvetlendi: Kadirî, İshakî, Kalenderi, Hayderî, Rufaî gibi türlü
tarikatlere mahsus tekkeler açılmağa başladı; hatta mevlevilik te iptida Anadoluda kuruldu.
Şehirlerde dinî hayatın Sünnilik şeklinde inkişaf etmesine mukabil, köylerde ve bilhassa türkmen kabileleri arasında dinî hayat büsbütün başka bir şekil almıştı:
kendilerini samimî müslüman addetmekle beraber en
ziyade eski Şamanî an'anelerine tâbi olan bu türkmenler,
müslümanlığı, şehirlerdekinden başka bir şekilde anlıyorlardı.
Eski türk hayatında mühim mevkii olan kadının umumî
hayat haricine çıkarılmak istenmesi, eskidenberi kabile an'-
anesinde mevcut olan ve şölen adı verilen sazlı ve şaraplı
umumî ziyafetlerin şeriat tarafından menedilmesi, oruç,
namaz, haç gibi türkmen an'anesine uymayan sıkı birtakım
hükümler, türkmenlerin hayatına uymuyordu. İşte bu sırada
birtakım türk sofuları, türkmenler arasında onların anlayabileceği şekilde basit bir tasavvuf propagandası yaptılar;
daha doğrusu Şamanî an'anelerine uygun bir islâmlık şekli
yarattılar. Sünnilikten ziyade müfrit şiî akidelerine yakın
olan bu şekil, Anadolu türk kabileleri arasında türlü türlü
isimler altında asırlarca yaşadı: XIII. asırdan son zamanlara kadar Babailer, Bektaşiler, Kızılbaşlar, Tahtacılar, Çepniler gibi isimler taşıyan muhtelif dinî zümrelerin esası budur.
Anadoludaki müslüman Türkler arasında böyle türlü mezheplerin ve tarikatlerin yayılmış olması, Anadolunun manevî
vahdetini bozmak suretile asırlarca büyük fenalıklara sebep

[[s. 283]]
olmuş, ve yalnız Selçuk Devleti değil daha sora Osmanlı
Devleti de bu yüzden büyük gailelere uğramıştır.
Alâeddin Keykubat I. zamanında Anadolu,
^İ^AAT^ANAYİ' İ k t İ S a d e n Ç o k y ü k s e l m i ? v e dünyanın en
TİCARET ' z e n §'i n bir memleketi olarak tanınmıştı. Akdenizde Antalya, Alâiye (Res. 70-72) ve Karadenizde Sinop gibi mühim ticaret merkezlerine malik olan Selçuk Devleti, İtalyan tacir ve gemicileri vasıtasile Akdeniz ve Karadeniz memleketlerile ticarî münasebetlere girişmişti. Anadoluda sulh ve asayişi temin eden Selçuk idaresi sayesinde
ziraî istihsal çoğalmış, mahallî senayi inkişaf etmiş, madenler
ve memlehalar muntazam surette işletilmeğe başlanmıştı. Keykubat I. haricî ticarete büyük ehemmiyet verdiği için, dahilî
yolların emniyetini temine çok çalıştı; kervanların muhafazası
için kale kadar metîn büyük kervansaraylar yaptırdı (Res. 73-77);
tacirlere birçok imtiyazlar verdi; hatta malları yollarda zayi
olacak tacirlerin zararlarım tazmin etmeyi taahhüt etti. Anadoludan şap, tuz, hububat, kereste, tiftik, v. s. gibi mebzul ham
maddelerden başka kumaş ve halı da ihraç olunuyordu.
Türkmen aşiretlerindeki halıcılık an'anesi Anadolu halılarına
haricî ticarette büyük bir ehemmiyet vermişti. Anadolu kumaşları Mısırda pek makbuldü.
Kösedağ mağlûbiyetinden sora Anadoluda sükûn ve asayişin
bozulması, istihsal faaliyetini kısmen azalttı. Fakat, İlhanlıların
hakimiyeti altına geçen Anadolu, Akdeniz memleketlerile İlhanlılar arasındaki büyük iktisadî münasebetler sebebile, mühim bir transit sahası oldu. Konya ve Sivas iktisadî ehemmiyetlerini hiç kaybetmediler; bilhassa Sivas, bir aralık Küçük
Ermenistan denilen mıntakanın en mühim limanı olan Yumurtalık limanile şarkın en mühim ticaret merkezi olan Tebriz arasındaki kervan yolunda en mühim merhale olduğundan, büsbütün ehemmiyet kazandı. Böylece mühim bir ticaret merkezi haline gelen Sıvasta şark memleketlerile büyük
muameleler yapan tacirler, ticarethaneler, depolar (hanlar)
vardı. İlhanlılar, bilhassa Cenevizlilerle dostça münasebetlerde
bulunduklarından Sıvasa bazı Cenevizli tacirlerde gelmiş,
hatta XIII. asır sonunda bir de Ceneviz konsolosu gönderilmişti. Anadolu tacirleri Mısır ve Suriye ile, Kırım limanlarile de büyük işler yapıyorlardı. Emîr Çobanoğlu Demirta

[[s. 284]]
Şili Anadolu Valiliği esnasında Anadoluda sükûn ve asayiş
temin edildiğinden, ziraat hayatının da tekrar inkişafa başladığı anlaşılıyor.
XIV. asırda Anadolunun garp tarafındaki beylikler,
Ege kıyılarındaki ticaret şehirlerini ele geçirdikten sora Avrupalılarla iktisadî münasebetlerde bulundular. İzmir ve
Ayasluk gibi mühim ticaret merkezlerine malik olan Aydınoğulları, kuvvetli donanmalarile Ege Denizine hâkim oldular; Menteşeoğulları Palatya = Balat, Saruhanoğulları Foça
gibi ticaret merkezlerine hâkim oldukları için kuvvetli birer donanma yaparak ticaretlerini himaye ettiler. Adalarla ve
İtalyan ticaret şehirlerile bu beylikler iktisadî münasebetler kurarak ticaret faikıyetini artırdılar, ve zenginleştiler.
Candaroğulları da Sinopu ve Samsunu zaptettikten sora
Karadeniz ticaretinden istifade etmek suretile kuvvetlendiler. Antalya ve Alâiyenin Mısır ve Suriye ile ticareti
XIV. asırda kuvvetle devam etti. Bu iskelelerde alınan
gümrük resmi, muhtelif devletlerle yapılan mukavelelere
göre değişiyordu; Saruhan, Aydın, Menteşeoğulları, ticarî
münasebetlerde bulundukları İtalyan şehirlerinde dahi tedavül eden sikkeler bastırdılar.
. . XII. asrın son yarısından başlıyarak
FIKI^HAYATİ A T Anadoluda fikir ve san'at hayatı kuvvetli bir
inkişaf gösterdi; her tarafta medreseler açıldı; Bu devirdeki selçuk sultanları ilmî ve edebî yüksek
tahsil görmüş insanlardı; bundan dolayı Anadoludaki fikir ve
san'at hareketlerini himaye ve teşvik ettiler; XIII. asırda
Anadolunun siyasî ve iktisadî inkişafı, büyük şehirlerde ilim
ve san'at hayatını büsbütün kuvvetlendirdi. Cengiz ordularından kaçan birçok türk âlimleri, şairleri, mutasavvifleri
Anadoluya gelerek yerleştiler; birçok mühim eserler
yazıldı; İslâm tasavvufunun ve acem edebiyatının en
maruf simalarından Muhiddini Arabi, Konyalı Sadreddin,
Kermanlı Evhadi, Ferganalı Sadeddin, ve bilhassa Mevlâna
Celâleddini Rumi, bu devirde Anadoluda büyük şöhret kazanmışlardı. Mesnevisi ve sair eserlerile bütün islâm dünyasında haklı bir şöhret kazanan Mevlâna Celâleddin, halis bir Türk
olmakla beraber, eserlerini o zamanın modasına göre farisî
yazıyordu ; onun türkçe şiirleri pek azdır. Devlet işlerinde bile
arapça ve acemcenin resmî dil olarak kullanıldığı selçuk dev

[[s. 285]]
rinde, Anadolu Selçuklarma ait tarihî eserler de acemce yazı--
lıyordu. XIII. asırda Anadolu Türklerinin vücuda getirdikleri
fikir ve san'at mahsullerinin arap ve acem dillerile yazılmış
olduğuna bakarak bu devrin fikrî faaliyeti hakkında yanlış hükümler vermemelidir, Bu devirde Anadoluda yetişen türk âlim
ve filosofları serbest ve geniş düşüncelerile temeyyüz etmişlerdir. Anadolunun büyük merkezlerindeki bu fikir ve san'at cereyanları, XIV. asırda da kuvvetle devam etmiş, ve Anadolunun yerli beylikleri tarafından daima himaye görmüştür.
.. ,„, İlk selçuk istilâsından itibaren Anadolu
TÜRK LİSAN VE „.. . . T , , ,, ,
EDEBİYATI Türkleri arasında zengm bir halk edebiyatının mevcut olduğu tabiîdir. Anadolu fütuhatı ve Danişment Gazinin kahramanlıkları, Türkler arasında
Battal Gaziye Danişment Gazi hikâyelerinin yayılmasına sebep'
oldu. Ozan denilen oğuz halk şairleri ellerinde kobuzlarile
bu kahramanlık destanlarını halk içtimalarmda, ordularda
terennüm ediyorlardı. Türk halkı arasında tasavvuf cereyanı kuvvetlendikten sora, birtakım derviş şairler, sair halk şiirleri tarzında ilâhiler, dinî ve sofiyane şiirler yazmağa başladılar.
İslâm an'anelerinin tesiri altında Hamza, Ali, Ebumüslim gibi
kahramanlara ve Peygamberin hayatına ve menkıbelerine
dair manzum ve mensur destanlar, hikâyeler de yazılmağa
başlandı. Bu türlü eserler heryerde zevkle okunuyordu. Harzern ve Maveraünnehir Türkleri arasında millî kahraman olarak hatırası asırlarca yaşayan Ebumüslimin menkıbeleri, öyle
görünüyor ki Anadoluya gelen Oğuzlar arasında da ehemmiyetini kaybetmemişti. Fakat bu halk hikâyeleri arasında en çok
sevilenler Türk - Bizans mücadelelerini canlandıran Battal
Gazi ve Danişment Gazi destanlaridi. Bunlar Selçuk Saraylarında da zevkle okunmakta idi.
XIV. asırda, saraylarında acem kültürüne fazla mevki veren
Selçuk Devleti yerine Anadolunun muhtelif yerlerinde müstakil beyliklerin kurulması, türk diline büyük bir ehemmiyet
verdirdi. Yine Türklerin arap ve acem dillerinde yazmış oldukları eserlerden yüzlercesi türkçeye tercüme olundu.
Anadoluda birçok kıymetli türk şairleri yetişti. Münevver
sınıflar arasında da acem edebiyatı yerine türk edebiyatı
moda olmağa başladı. XIII-XIV. asırlarda yetişen bu
şairler arasında, son Selçuk Hükümdarının kasidecisi Hoca
Dehhani, Kırşehirli Şeyh Gülşehri, Âşık Paşa, Hoca Mes'ut, Şeyh

[[s. 286]]
oğlu Nesimi, Ahmedi büyük şöhret kazanmışlardır. Yunus Emre de halk şiirlerinden farksız ilâhilerile Anadolu halkının
hatırasında asırlarca yaşamıştır. Bunlar ve daha bu gibi san'-
atkârlar, muharrirler sayesinde türkçe XIV. asır sonunda Anadoluda yabancı dillerin hakimliğine nihayet vermiştir.
GÜZEL SAN'ATLER Anadolu Türk Devletleri, hâkim oldukları
büyük merkezlerde camiler, medreseler,
türbeler, hanlar, hamamlar, kaleler yaptırarak memleketi muazzam san'at abidelerile süslediler. Konya, Kayseri, Sivas,
Divriği, Niğde, Erzurum gibi büyük merkezlerde ve sair küçük Anadolu şehirlerinde muhtelif Anadolu Türk Devletlerine
mensup hükümdarlar ve rical tarafından yaptırılan bu abideler, asırların tahribatına rağmen hâlâ haşmetle göze çarpar
(Res. 78 - 86). Anadolu türk san'atinin XII. asırda başlayan bu
inkişafı XIII. asırda Anadolunun siyasî ve medenî terakkisile
mütenasip olarak en yüksek san'at eserlerini meydana getirdi. Bu inkişaf İlhanlıların hakimiyeti zamanında devam ettiği gibi, XIV. asırda Anadolu beyliklerinden bazıları da muazzam abideler vücuda getirdiler; ve selçuk devri türk san'atini
devam ettirdiler: Selçuk Saltanatının varisleri arasında en kuvvetlisi olan Karamanoğulları, sora Aydınoğulları, Menteşeoğulları muazzam mimarî abideleri bırakmışlardır. Bütün bu
Anadolu türk abideleri, Ortaasyada, Horasanda, İranda, Mezopotamyada mevcut türk mimarî eserlerindeki umumî vasıfları
gösterir; tezyinî motifler arasında hendesî ve nebatî şekillerden
başka canlı şekiller (hayvan ve insan şekilleri) de mevcuttur
(Res. 87,88,94). Anadolu Selçukları zamanında, islâm taassubunun menetmiş olmasına rağmen, böyle canlı şekillere, hatta
kabartma ve oyma olarak insan resimlerine ve ayrıca bazı
heykellere tesadüf olunması, Anadolu Türklerinin taassup
hislerinden ve dar düşüncelerden nekadar uzak olduğunu
gösterir. Bu devirlere ait birçok mezartaşları, lâhitler, tahta
oymaları, (Res. 89-91) demir ve bakır işleri, çiniler, halılar,
kumaşlar, işlemeler (Res. 92,93,95), Anadolu Türklerinde bediî
hissin, san'at duygusunun nekadar yüksek olduğunu anlatmaktadır. Anadolu Türkleri, hayatın en basit ihtiyaçlarını
temin edecek basit eşyayı bile yüksek bir san'at eseri haline
getirecek kadar yüksek bir medeniyete sahiptiler. Her halde,
Ortazaman Anadolu san'ati, türk san'ati tarihinin çok parlak
devirlerinden birini teşkil etmektedir.

[[s. 287]]
XXIX
ORTAZAMANDA HİNT ALEMİ
Milâttan evel I. asırda Sakaların AfganisSAKA-HİNT VE KUŞ- tan, Pencap, Raçputana ve Gurcara yı ihtiva
" etmek üzere kurdukları imparatorluk bir
TORLUKLARININ PARÇALANMASI a s ı r devam etmişti. Kuşhanlar , , . T . , F . , idaresinde . ,
Yueçilerin Hindistam istilâ ve Gandara ve
Pençabı zaptetmeleri (M. S. 50) Saka İmparatorluğunu parçaladı. Kuşhanlar, Fergana, Soğut, Baktriyan, Afganistan ve
Pencap kıt'asım ihtiva etmek üzere büyük bir Türk İmparatorluğu kurdular.
Saka (İskit) İmparatorluğunun parçalanmasından sora,
Sakaların Hindistandaki hakimiyeti nihayet bulmuş değildi.
Suraştra ve Maharaştra mıntakalarındaki Sakalar, İmparatorluklarının zevalinden sora da, iki kırallık halinde hakimiyetlerini daha uzun müddet devam ettirdiler.
Suraştra ve Malva Sakalarının kırallarına (Res. 96) büyük
Satrap manasına Kşatrapa denirdi. Merkezleri Ucayini idi. Bu
Türk sülâleden Rudraman kayalar üzerine kitabeler yazdırmıştır. Daha cenupta Maharaştra kıt'asında yine Sakalardan Kşaharata sülâlesi hâkimdi. Bu Saka Kırallıklarının her ikisi de
Kuşhanlar dan Kanişka ya tâbidi.
Yueçiler, milâdî V. asra kadar, Baktriyan, Afganistan,
Gandara ve Pencapın bazı kısımlarında hâkimdiler. V.
asrın başında Kuşhanlar İmparatorluğu cenuptan ve şimalden
vukubulan taarruzlarla sarsıldı ve parçalandı. Cenupta Hindistanda Morya İmparatorluğunu ihya ederek gittikçe kuvvetleşen Hintli Gupta imparatorlarından Çandragupta II.
(380-415) Kuşhanlara tâbi yukarda ismi geçen Saka Krallıklarını (Kşatrapa ve Kşaharata) zabıt ve ilhak etti. Baktriyanda

[[s. 288]]
hükümet süren Kuşhanlardan Kidara (425) dahi Akhunların
taarruzile ülkesini kaybederek Gandaraya çekildi. Hunlar,
burasını da alınca Kuşhanlar, dağlık Gilgit havalisine sığındılar.
Akhunların VI. asır ortalarında mağlûbiyetinden ve Hindistandan çekilmelerinden sora iltica ettikleri yerlerden çıkan
Kuşhanlar, Gandara mıntakasının bir kısmını tekrar elde
ettiler Ve IX. asra kadar burada hâkim oldular.
Morya İmparatorluğundan sora Magadha kıt'-
GUPTORLUĞURA" a s ı m i I a t t a n s o r a i l k üç asır zarfında ehemmiyetli bir rol oynamadı. Fakat, 318-535 ta
rihlerinde bu mıntakada hüküm süren Gupta sülâlesi, Morya
İmparatorluğunu ihya etti.
Bu yeni Hint İmparatorluğu, ilk hükümdar zamanında
bütün Ganj vadisine hâkim olmuş ve IV. asır nihayetlerine
doğru da ikinci Hükümdar, Dekkan kavimlerini vergiye bağlamıştır. Bununla beraber Gupta Devleti, İndus havzasına
hâkim olamamıştır.
Gupta İmparatorluğu aşağıda görüleceği üzere Akhunların istilâsile yıkılmıştır.
Morya İmparatorluğunu ihya eden Guptalar zamanı, Hint
medeniyetinin en parlak devridir. Edebiyat, mimarî, resim,
ilim ve san'atte pek kıymetli eserler meydana geldi. Brahmanlığın, en meşhur dua kitabı (Brahmasutra) ve dram ve
komedi sahasında ölmez eserler bu devirde yazılmıştır. Arap
rakamları denilen bugün kullandığımız rakamlar da bu devirde Hindistanda icat olundu. Ve Türkler vasıtasile Harzemli
Musa nm lâtinceye tercüme edilen bir eseri ile garba yayıldı.
Bilhassa şehirlerde hindu cemaati çok inceldi. Fakat ahlâk
ta düştü; Gupta devrinin sonlarında hint hayatı Romanın
İmparatorluk ve Venediğin XVIII. asırdaki sefahet ve ahlâksızlıklarile mukayese olunabilir.
Akhunlar, garba doğru muhaceretlerinde
SSSFSÜS. <385-42<?>«7 ®?KYETİ triyanı (425) işgal ve buralarda yerleştiler.
İrana yaptıkları taarruz Sasanilerden Behramgurun mukavemetile akim kaldı (428). Bir müddet sora
Pençap üzerine vukubulan tazyikleri de Guptalardan Skan
Dagupta nm müdafaasile bir semere vermedi (455). Akhun

[[s. [197r]]]
V» tı^U'ı m.-m Tttı-Ulgı-i»! İstilâsından Evvel HİNT
•inagar
TOMARA
•AH'H.
,—r~-\ oCaypurx -emir
o Citpr-'eivahi
ÍOB-AN ((alinca.rs'a MALVA Paramara Benare; '"»/ /rZf, MAGAI PatalİDUtı
UMMAN DENİZİ
' / Konarka
ıÇındra BENGALE KÖR
JALXAVÍ
Vançi
ancor
ı: 30,000,000

[[s. [198r]]]
(Mint) t e l . i n c i m ü s l û m a ı ı türftleı- cle-v-t-i (M. 1 0 0 1 - 1 S 3 S )
KARA HITAY
P - ' - ""ialh BADAHŞA
' Hi Dİ Kuş DAĞL^ÜGUR Kabul
CJazne / Tufan (Tü bet)
GAZNÉIS
Kamrupa
leñares
I ALVA
UMMA N
DENİZİ
Bengal
Körfezi
M. 1:24,000,000
1 0 3 0 Gazneliler hududu ( 9 7 9 — 1 1 8 6 )
1 2 0 3 Gurlular ( 1 1 8 6 — 1 2 0 6 )
SEYLAI — T ü r k Köle Hükümdar zamanında fütuhat ( 1 2 0 6 — 1 2 9 0 )
(Lanka
Kılcı Sülâlesinden ( 1 2 9 0 — 1 3 2 7 ) , Alâeddin 1311 senelerinde
yarımadanın bütün cenup taraflarını da zapt ve yerli Hindu hükümetlerini yıktı. Fakat bunların yerine gelen sülâleler esnasında
HINT DENIZI - 1 3 9 8 ) ; Timurleng imparatorluk yine parçalandı. ( 1 3 9 8 — 1 3 9 9 ) beg küçük a y ; ikinci defa Tuglûk B u sülâleler şunlardır: Tuğlûk ( 1 3 2 1
( 1 3 9 9 - 1 4 1 3 ) ; Seyitler ( 1 4 1 4 — 1 4 5 1 ) ; lodiler ( 1 4 5 2 - 1 5 2 5 ) .

[[s. 289]]
ORTAZAMANDA HINT ALEMİ 289
lar, bu muvaffakıyetsizlikler üzerine Baktriyanda kalmağa
mecbur oldular. Merkezleri Bamiyan (Badgis) idi. Baktriyana vukubulan bu Akhun taarruzunda, orada hüküm süren son Kuşhanlar da evvelâ Gandaraya, daha sora Gilgit
mıntakasına iltica ettiler.
Akhunlarm ikinci bir taarruzu (484) ile Sasanilerden
Firuz, Belh şarkında mağlûp edildi. İran mukavemeti
bu suretle kırıldıktan sora hint istilâsına bir mâni kalmamıştı.
Akhun Kiralı Toraman (502 de vefat etmiştir), daha sora
oğlu Mihirakula (502-542) Kişmir dahil olmak üzere bütün
bütün îndüs havzasını zaptettiler. Merkezleri bidayette Pencapta Sakala da idi. Akhunlar, Pencapta yerleştikten sora
istilâlarını daha cenuba, Malvaya kadar uzattılar (500). Bu
taarruzlar Gupta Devletini yıktı. Bundan sora da Guptalar
hükümet sürmekte devam ettiler, fakat menşeleri olan Magadada gittikçe ehemmiyetleri azalan vilâyet beyleri derekesine kadar düştüler. Akhunların bu istilâlarından budist mabetleri ziyade müteessir oldu. Mihirakula zamanında cenuba
yaptıkları diğer bir seferde (528) Multan civarında Ucayini
Racası Yaşadharman ile vukubulan muharebede Akhunlar
mağlûp oldular. Bu muvaffakıyetsizlik üzerine Pençapı ve
daha cenuplarını kaybeden Akhunlar rubu asır kadar daha
Kişmir de hakimiyetlerini muhafaza ettiler. Diğer cihetten
Soğut kıt'asını da Tukyuların ve Sasanilerin taarruzile terke
mecbur oldular (566).
RAÇPÜTLAR Hunlarla birlikte hint istilâsına yine türk
ırkından Gurcara kabilesi de iştirak etmişti.
Bunlar, hun hakimiyetinin Hindistanda zevalinden sora Hindu cemaatine, asilzadeler sınıfı olan Kşatriya olarak girdiler.
Bu asilzadelere Raçputlar yani Beyoğulları ve yaşadıkları
mıntakaya Raçputana ismi verildi. Gurcaralar kısmen daha
cenupta Katiyavar Yarımadasına da yer,eştiler. Burası, kendilerine nispetle Gucarat ismini aldı.
İlerde görüleceği üzere ilk müslüman türk istilâsına en
ziyade karşı koyan Raçputlardı. Babürle başlıyan büyük
Hint-Türk İmparatorluğu (1526-1857) devrinde ise Türk
imparatorları Raçputlarla eyi geçinmek yolunu tercih etmişlerdir.

[[s. 290]]
GUPTA İMPARA- Gupta hükümdarları, İmparatorluğun teşekTORLUĞUNUN PAR- külünden sora zabıt ve ilhak ettikleri memÇALANMASI; RAÇ- leketlerin küçük prens ailelerini tâbi olarak
PTESUHARİTA>3T)İ h a k i m i y e t l e r i altında bırakmışlardı. İmparatorluk, hun istilâsı tesirile parçalandıktan
sora (530) bu küçük devletler, prenslikler tekrar meydana
çıktı. Bunlardan hun istilâsına karşı en çok mukavemet
gösterenler, diğerleri arasında temayüz etti. Bunlar Ucayini
Racalığı, Gucaratta Valaphiler (570-760) ve bugünkü Delhinin şimalinde küçük Tanesvar Racalığı idi.
6 0 6 da tahta geçen Tanesvar Racası Harşavardlıana Bengale kadar bütün Ganj vadisini zaptetti, ve payitahtını Kano ç & nakletti (613). Fakat Harşalar m, Gupta kudret ve azametini iade gayretleri akim kaldı. Tâbi prenslikler, merbutiyetlerini gittikçe gevşettiler. 64 7 de Harşanın vefatile zahirî
vahdet te kalmadı. Hindistanda karışıklık ve parçalanma ile
ifade olunabilen bir devir başladı. İrtibatsız birçok küçük
devletler, prenslikler meydana çıktı. Bunlar mütemadiyen
biribirlerile mücadele ediyor ve hepsi de diğerleri üzerinde
tefevvuk (Hegemonya) elde etmeğe çalışıyorlardı. Valaphilerin yerini 770 te Raçputlardan Çalukya lar aldı.
Harşadan sora Bengalede hakimiyet, Budist Palalara.
(750-1060) ve bunlardan da Brahman Senalara (1060-1202)
geçti. Müslüman Türkler Bingaleyi Senalar zamanında zaptettiler (1202).
Şimalî Hindistan, Harşa hakimiyetinden sora Raçput
denilen Türk beylerinin hakimiyetine geçti. Bu hakimiyet
müslüman Türklerin istilâ ve yerleşmelerine kadar devam
etti. O vakit şimalî Hindistana hâkim olan bellibaşlı Raçput
Beylikleri şunlardır :
Pariharalar
Tomaralar Delhi de
Çobanlar Acmir de
Paramaralar Malva da
Çandelalar Kalincar da
Çohanlar, Delhiyi de alarak bir Delhi-Acmir Devleti yaptılar (XI. asır). Gazne Türklerinin istilâsı bunların zamanında
vukubulmuştur. Türk istilâsı esnasında Acmir ve
Raçputları da biribirlerile muharebeden geridurmuyorlardı.

[[s. 291]]
VI. asırda Raçputlardan Çalukyalar Mahrat
kabilelerini birleştirerek merkezi Badamide
DA DEKKAN V _ , , . ,, ,
olmak üzere bütün Dekkan kıtasını muhtevi kuvvetli bir kırallık kurdular. Maharaştra mıntakası halkına Mahrat yahut Marat denir, bunların esası Dravittir.
Sakalarla ve Hunlarla beraber gelen türk kabilelerile karışmışlardır.
Çalukya ülkesinde VIII. asra kadar buda dini pek ziyade münteşir idi. Acantada meşhur yeraltı mabedinin freskleri
(duvar resimleri) bunların devrine aittir (Res. 97). Çalukyaların Dekkandaki hakimiyeti iki asır kadar Mahrat bir sülâle
olan Raştrakutalarm eline geçmişti. Çalukyalar hakimiyetlerini, bu fasıladan sora istirdat etmişler ve XII. asır nihayetine kadar iktidar mevkiinde kalmışlardır. Bu asır nihayetinde
yerlerini tâbi prenslerden Yadava lar aldılar.
Daha cenupta, Tanjor etrafında Çola ve Madura mıntakasında Pandya namında iki Tamul (Dravit şubelerindendir)
Devleti vardı. Çolaların şimalinde sahil mıntakasma sahip
olan, İskit ırkından Pallavalar VI. asırda komşularını tabiiyetlerine aldılar. Çolalar da X. ve XI. asırlarda Komorin
burnundan Ganj mansıplarına kadar hâkim oldular.
Dekkan kıt'asmda Dravit kavimleri hâkimdi.
Bugünkü Haydarabat mıntakası Dravitlerin Telugu ve
daha cenupları Tamul ve Kanara şubelerine mensuptur.
Müslüman türk istilâsı bütün bu devletleri XIII. ve XIV.
asırlarda biribirini müteakip ortadan kaldırdı. Fakat bu
devletlerin yerini tutan Vicayanagar ismindeki Dravit Devleti iki asır müslüman türk taarruzlarına mukavemet etti.
Vicayanagara kalesi ancak XVI. asrın ortalarında Türkler
tarafından zaptedilebildi.

[[s. 292]]
X X X
MÜSLÜMAN TÜRKLER İDARESİN*
DE HİNT
MÜSLÜMAN TÜRK- H a r § a n ı n vefatından sora, sayısız zayıf devLER DEVRİ l e t l e r elinde kalan, vahdetsiz fakat zengin
1001 -1857 Hint memleketi, evvelâ Arapların ve Afganistanda, İnci ve Öküz ırmakları havzalarında kurulup gittikçe kuvvetleşen müslüman Türk devletlerinin dikkatini çekmekten hâli kalamazdı.
Halife Velit zamanında, Mehmet bin Kasım, Hindistana
bir sefer (712) yaptı. Fakat bu arap istilâsı İndüste mevziî
muvaffakiyetler elde etmekten başka bir netice vermedi.
Müslümanlık bu arap istilâsile Hindistanda yayılamadı.
Tarihtenevelki devirlerde ve tarih zamanlarında Ortaasyada ve Afganistanda kuvvetli reisler idaresinde fütuhat
ariyan muhtelif Türk kavimleri kolaylıkla Kabil vadisi yolu
ile Hindistana girmişler ve asırlarca süren devletler kurmuşlardı. Bilhassa İran yaylâsının şark taraflarında kurulan
müslüman Türk devletlerinin de Hindistanı istilâları kadar
tabiî bir şey olamazdı. Müslüman türk istilâsı, Gaznelilerden
Sevük Tekin ile başlar. Pencap kıt'asından başlıyarak tedricen
bütün Hindistanı kaplıvan türk hakimiyeti, bu memleketin
hayat ve mukadderatı üzerinde birinci derecede müessir
olmuştur.
Hintte müslüman türk hakimiyeti, 1001 den 1857 ye
kadar yani hemen sekiz buçuk asır kadar sürer. Bu devri,
mahiyeti itibarile üçe ayırmak muvafık olur:

[[s. 293]]
1 — İstilâ, teessüs ve mücadele devri.
2 — İstikrar ve şevket devri.
3 — İnhitat, Hindu aksülâmeli ve Avrupalıların,
bilhassa İngilizlerin istilâsı devri.
Bu devir, istilâ muharebeleri, Müslüman
İSTILA, TEESSÜS VE MÜCADELE Hindu mücadelesi ile doludur. Muhtelif sü- . , . . . . . . . , , •
DEVRİ s 1001-1256 laleler h ü k ü m e t v e i d a r e d e b ı r ı b ı r m ı takıp
etmiştir.
Bu devirde Hindistanda kurulan Türk Devletinde biribirini takip eden sülâleler şunlardır (Harita. 38):
Gazneliler 1001-1186
Gorlular 1 1 8 6 - 1 2 0 6
Kölemenler denilen Türk
ümera sülâlesi 1 2 0 6 - 1 2 9 0
Kılciler 1 2 9 0 - 1 3 2 0
Tuğluklar 1 3 2 0 - 1 3 9 8
Timurlengin istilâsından ( 1 3 9 8 - 1 3 9 9 ) sora ikinci defa
Tuğluklar 1399-1413
Seyyitler 1414-1451
Lodiler 1451-1526
GAZNELİLER DEVRİ Hindistanda müslüman türk hakimiyetini
kuranlar, Gazne Turklerıdır. Bu sülaleden
olan Sevük Tekin, İndüse kadar Kâbil vadisini zaptederek
Hint yolunu açtı. Putyıkan şöhretini alan Gazneli Mahmut
(998-1030) ise Afganistandan Hindistana on yedi sefer yaptı.
Şimalî Hindistana hâkim olan Raçputların ordusu hareket
ve manevra kabiliyetinden mahrumdu. Gazneli Mahmudun
ordusu ise en çok süvariden mürekkep olduğu için Raçput
orduları toplanamadan ayrı ayrı mağlûp oluyorlardı.
Mahmut, bu seferlerde biribirini müteakip muhtelif racaları mağlûp ederek Ganj vadisinin orta kısmında Kalincar
ve Gucarat Yarımadası sahillerinde Somnat mevkiine kadar
ilerledi.
İndüs havzası ve Pençap (merkezî Lâhor) Gaznelilerin
Devletine ilhak olundu (1025).
Gaznelilerin Hindistandaki istilâlarının neticeleri büyük

[[s. 294]]
tü. Bu istilâ hareketile Şimalî Hindistandaki racalar zayıflamış ve birçok ganaim alınmış ve müstakbel fütuhat için zemin hazırlanmıştı. Bu ganaimle, Gazne şehri mühim bir
müslüman Türk merkezi oldu. Mahmudun sarayında çalışan
âlim ve şairler arasında Harzemli Elbiruni isimli bir Türkün
o vakit Hindistan hakkında yaptığı tetkikler ve yazdığı kitaplar garp âlimlerince muhtelif lisanlara tercüme olunmuş
ve ancak bu vasıta ile o vakitki Hint ahvali öğrenilebilmiştir.
Elbiruni, bütün garbın ilk hakikî âlimi sayılmaktadır. Hint
felsefe ve tefekkürünü ve Hint dünyasını hakikî çehresile
bütün dünyaya tanıtan Elbiruni olmuştur.
Elbiruni, Hintlileri, dünyanın diğer milletlerile temas
etmedikleri ve haricî âlemi bilmedikleri, barbar addettikleri
diğer insanlarla münasebette bulunmadıkları için şiddetle
muaheze eder.
Elbiruni X. asırda Hindistan ahvalini şu suretle tasvir
etmektedir:
"Memleket birçok devletlere ayrılmıştı. Bunlar ekseriya biribirlerile muharebe ederlerdi. Başlıca devletler, Kişmir, Sint,
Malva ve Kanoç idi. Kastlar ve Kastlar arasında farklar vardı.
Ebeveyn, küçük yaşta çocuklarını evlendirirler; yalnız koca
tarafı, karısına bir hediye verirdi. Kocası ölen kadın ebedî
olarak dul kalmağa mahkûmdu. Halk, birçok ilâhlara tapardı...
Hintlilerin örf ve âdetleri fazilet ve eyiliğe müstenit idi.
Herkes kanun nazarında müsavi değildi. Brahmanlar (din
rüesası) idam cezasına çarpılamazdı. Bir cürüm işliyen
brahman oruç tutmak, ibadet etmek ve hayır işlemekle
cezasını çekerdi. Hırsızlık, çalınan malın kıymetine göre
cezalandırılırdı; bazan hırsızın bir uzvu kesilirdi. Kıral, ziraat
hasılatının altıda birini alırdı. San'atkârlar, tüccarlar, varidatlarına göre vergi verirlerdi. Brahmanlar her türlü vergiden
muaf idiler. Heryerde tasvirlere tapılırdı, memlekette sayısız
mabet vardı. Dul kadınların tekrar evlenmesi memnudu. Kadınların, kendilerini ölen kocalarile birlikte yakmaları âdetti...,,
GORLULAR DEVRI G a z n e î i l e r e h a l e f olan Gorlular [1] sülâlesi
zamanında Gorlu Muizzüddin Delhi şimalinde Panipat ovasında Acmir-Kanoç Racasına karşı kazandığı
[1] Gor, Herat ile Gazne arasındaki dağlık mmtakadır. Buralarda
yaşıyan Türklere, mıntakalarına nispetle Gorlular denir. Gorlular, XI.
asrın bidayetine kadar islâmiyeti kabul etmemişlerdi.

[[s. 295]]
zafer (1191) Türklere Delhiyi (1193) ve bütün şimalî Hindistanı kazandırdı. Gorlu Muizzüddin Delhinin zaptından sora
payitahtı olan Gazneye dönmüş ve seferin devam ettirilmesini ordu kumandanlarına bırakmıştı.
Bahtiyaroğlu Mehmet kumandasındaki ordu Assam ve
Tibete kadar bütün Ganj vadisini ve Bingaleyi zaptetti. Diğer
bir ordu da Ay Bey kumandasında Ganj cenubunu aldı.
Kutbeddin Ay Bey on üç sene Hindistan Ummî Valiliğini
yaptı.
Sultan Muizzüddinin evlâdı yoktu; 1206 da
ILK HINT MÜSLÜ- ö l ü n c e Ay Bey zaten idare etmekte olduğu
M A L î n « Î ı ı ? î f A " Hindistanda istiklâlini ilân etti. Bu suretle
R merkezi Delhi olmak üzere ilk müslüman
Türk-Hint İmparatorluğu kurulmuş oldu. Gazneliler ve Gorlular zamanında Hindistanda fetholunan ülkeler Afganistandaki merkezî devlete tâbi bir vilâyet halinde idare olunurdu.
İlk Delhi Türk Sultanı Ay Bey, oğlunu veliaht yapmadı;
saltanat, ordunun en muktedir kumandanına geçecekti.'
Bunun için Ay Beyle başlıyan ve bir asır kadar süren bu
Türk ümera hakimiyetine Memlûkler Sülâlesi derler.
Türk Ümera Sülâlesi devrinde devletin ülkesi Vindhiya
dağlarına dayanmıştı. Bu sülâlenin en mühim hükümdarı
ÎUutmuş tur. Bu sülâle arasında İltutmuşun kızı Raziye de
üç buçuk sene muvaffakiyetle tahtı işgal etmiştir.
Son Memlûk Hükümdarı Balaban Başvekil ve Kıral olarak yirmi sene demir elle idareyi tanzim, ziraati ıslah ve
sulh ve asayişi ve refahı temin etti.
Türk Devletini, hariç ve dahile karşı koruyan Balaban
büyük bir Türk kumandanı, büyük bir devlet adamı ve büyük bir hükümdardır. Balabanın eyi idaresi sayesindedir kı,
Türk Devleti kendisinden sora gelen sülâle zamanında bütün
Hindistanı zaptedebilmiştir.
. Ümera sülâlesini istihlâf eden Kılcilerden [1]
KıLCILER DEVRI A l â e d d i n ( 1 3 1 1 ) Komorin burnuna kadar
bütün Cenubî Hindistanı zaptetti. Cenuptaki Çola ve Pandya,
Tamul devletleri tâbi oldular ve vergiye bağlandılar.
[1] " H a l a ç = Kalaç„lar Oğuzlarla karabetleri olan eski bir Türk şubesidir Mahmut Kâşgarî 2 4 Oğuz boyundan ikisinin Kalaçlar olduğunu,Kalaçlar ve bunların sair Oğuz boylarından ayrıldıklarını söylüyor.Daha X. asır

[[s. 296]]
Kılciler zamanında, Türk Devleti azamî vüs'atini bulmuştu.
Müslüman Türkleri ve Hindu müslümanlar arasında ordu
yahut Hindistanî dilinin (türkçe, acemce, arapça ve duap
lehçesinin birleşmesinden meydana gelmiştir) vücuda gelmesi bu sıralardadır. Bununla beraber Raçputlar tamamen
itaate alınmamıştır. Hintliler de sık sık isyan ediyorlardı.
Devlet çok zengin olmuştu. Ahlâksızlık ve fuhuş hâkim zümreyi, hatta sarayı istilâ etti. Taht için biribrini öldürmek yüzünden de devlet zayıf düşüyordu. Bu yüzden devlet bazı
vilâyetleri kaybetti. Bu karışıklıklar arasında son Kılci
padişahı öldürüldü ve Tuğluklar iktidar mevkiine geçti
TUĞLUKLAR DEVRI *LK H Ü K Ü M D A R Gıyaseddini öldürüp tahta
geçen oğlu Mehmet Tuğluk (1320-51), ilim
ve san'at seven bir hükümdar idi. Fakat devletin kudreti fevkındeki mantıksız harekâtı yüzünden Delhi (Dehli) Türk Devleti, onun zamanında yıkıldı: gazabını celbeden Delhi ahalisini
Devletabat ismini alan Davagiriye tehcir etti. Devletin vüs'atine göre merkezi Delhiden daha cenuba Davagiriye nakli
doğru idi. Fakat Delhi halkının cebren birkaç gün içinde
tehciri memlekette isyanları tevlit etmekten hâli kalmadı. Delhiyi yeniden iskân için civardan ahali getirmeğe teşebbüs
etti, fakat bu kolay bir iş değildi. Memlûkler ve Tuğluklar
zamanındaki Delhiden bugün hemen bir şey kalmamıştır.
Enkazı bugünkü Delhinin cenubundadır. Bugünkü Delhi
Timurlulardan Şahcihan tarafından XVII. asırda yapılmıştır.
Maddî kıymetinden ziyade devletin teminatına istinat eden
bir para çıkarması da halkı memnun etmiyen diğer bir hadanberi bunların diğer Türklerden daha cenupta oturdukları - b u g ü n k ü
Afganistanm cenubunda, Sistan ve Hint arasında — malûmdur. Bunların
çok eski zamanlarda buraya gelmiş olduklarım arap coğrafyacıları söylerler. Emevî ve bilhassa Abbasilerin Türklerden teşkil ettikleri ordularda Kalaçlar mühim bir kemiyet teşkil ederlerdi. Sora Gaznelilerin,
Selçukluların, Harzemşahların ordularında da bunları görüyoruz. Bugünkü İran sahasında Farsta ve Kaşkailer arasında "Kalaç,, larm bakiyesi
mevcut olduğu gibi, Cenubî Kafkasyada (bugünkü Azerbaycan Sovyet
Cümhuriyeti) da bu ismi taşıyan bazı mevki isimlerine rasgelinir.
Kalaçlar en ziyade, Gazneliler zamanından başlıyarak, Hindistandaki
Türk devletlerinde çok mühim bir rol oynamışlar ve nihayet Kalaç
ümerası arasından yetişen Celâleddin Firuz Şah (Halci) veya (Hilci) diye
maruf devleti kurmuştur.

[[s. 297]]
reketti. Tedavülden topladığı altın paralar yerine bakır para
bastırdı. Fakat bu bakır paralar kolaylıkla taklit edildiği için
büyük bir buhran çıktı ve emir gerialmdı.
Bunlardan başka İran ve Çini zabıt için Tibete sefer
yaptı(1337). Her iki seferde muvaffakıyetsizlikle neticelendi.
Felâket felâketi takip etti. İsyanlar tevali etti. Memleket fakirleşti, ordunun maneviyeti bozuldu.
O devirde Hindistana giden meşhur seyyah Berberistanlı
îbni Batuta mübalâğalı olmakla beraber Tuğluklarm saray hay a t ı n ı ve Hint içtimaî hayatını parlak bir surette tasvir etmiştir.
Mehmet Tuğluk Şahın vefatından sora devlet parçalandı.
Bengale, Sint ve Dekkanda müstakil kırallıklar teşekkül etti.
Bu sırada da Timurlenk, Hindistana akm ederek Delhiyi
zaptetti (18 kânunuevel 1398) . Timur, 1399 senesi bidayetlerinde birçok ganaimle Semerkande döndü.
Mahmut Şah II. nin ( şubat 1412) vefatından sora Tuğluklar sülâlesi de söndü.
Tuğluklardan sora Delhide iktidar mevkiine
SEYLODİLERVE geçen Multan valisi Ş" Devlet Han ın burduğu Seyyitler (1413-51) ve Pencap valisi Behlûl Lodinin Lodiler sülâlesi (1451 - 1526) zamanında devletin
nüfuz ve iradesi Delhinin duvarlarını aşmıyordu.
Beş asırdan fazla süren bu ilk müslüman
İLK MÜSLÜMAN Hint-Türk Devletinde muhtelif sülâleler biTİNİN NETİCELERİ RIBIRINI y ı k a r a k t a k i P e t m i s ? olmakla beraber bu zaman zarfında yine takdirlere lâyık
yüksek eserler vücuda getirmişlerdir.
Müslümanlık, fatih Türkler vasıtasile bu devrin başlarında Hindistana girmiş ve yine Türklerin kılıcile bu kıt'ada
yayılmıştır. Bugün Hindistanda yetmiş milyon müslüman
bulunması sırf Türkler sayesindedir. Müslüman Türklerin
bir ekalliyet olarak, Hindistan gibi muarız din ve cemaatler
arasında asırlarca süren devlet ve medeniyet kurmaları türk
ırkının idare ve temdin kabiliyetinin en parlak misalidir.
Bugün bile eserleri mehaz ve kıymet sayılan şair, tarihçi, âlim ve filozoflar (Firdevsi, Elbiruni, İbnisina...) bu devrin
Türk padişahlarının saraylarında yetişmişlerdir. Bunlar eserlerini ekseriya, âdet olduğu üzere, acemce ve arapça yazarlardı. Nitekim bu zamanlarda Avrupada da lâtince kullanılırdı.

[[s. 298]]
Gorlular ve Delhi sultanları (Ümera sülâlesi) sarayında
yaşamış olan tarihçi Fahreddin Mubarekşah eserinde "türkçeden daha eyi ve daha heybetli hiçbir dil yoktur. Elyevm
bu lisana rağbet eski zamanlardakinden daha fazladır. Çünkü
ümeranın ve sipehsalarların çoğu Türktür, herkesin muhtaç ve talip olduğu devlet ve servet ve nimet anlardadır.
Asiller ve büyükler ve onların evlâtları Türklerin hizmetindedirler ve onların devleti sayesinde mes'ut ve muhteremdirler,, demekle o devirde Hindistanda türk dilinin mevki
ve ehemmiyetini vazıh olarak göstermektedir.
Mimarî sahasında da bu devrin Türkleri yerli hint üslûbile iran türk mimarisini mezcederek yeni bir hint türk
mimarî tarzı vücuda getirdiler. Balaban, Türk ümera sülâlesinden Kutbeddin Ay Bey, İltutmuş memleketin refahını
temin edecek pek mühim eserler (sulama kanalı, yol, hastane ve saire) vücuda getirmişlerdir. Eski Delhide Kutupminar denilen muhteşem cami ve zarif minare bu devir mimarisinin güzel nümunelerindendir (Res. 98-100). İltutmuşHindistanda muntazam bir idarenin sağlam esaslarını kurdu.
İltutmuş ve Balabanın sarayları faal bir san'at ve ilim ocağı
idi. Eski Delhide enkazı bugün bile görülen harabeler o zamanın serveti hakkında olduğu kadar Türk hükümdarlarının ve müslüman Türklerin san'at sevgisini ve zevkini
gösterir (Res.101). Kılcilerden Alâeddin Mehmet Şah 1. Hint
Devlet idaresinde ilk evel lâik bir siyaset takip etmiş ve Hinduları türk idaresine ısındırmağa çalışmıştır.

[[s. 299]]
XXXI
TİMUR
Bundan 570 sene evel, bir adam dünyanın hâkimi olmak
istedi. O, neye teşebbüs ettise muvaffak oldu. O adama Timur
Gürgânî derlerdi.
Timur zamanlarında, Avrupa ile Asya hududu, takriben
Venedikten geçerdi. Avrupa, Asyanın bir baronlar ve esirler vilâyetinden başka bir şey değildi. Orada şehirler, köylerden ve hayat, sefaletten ibaretti.
Timur, Avrupa eşiğinde göründüğü zaman, Avrupa kıralları, Türklerin Hakanı Büyük Timura mektuplar ve sefirlerle
hürmetlerini takdim ettiler.
Timur Semerkant cenubunda Yeşilşehir de
i î ^ r f S t <Keş)> (Cengizden 110 yıl sora) dünyaya
V geldi (11 Mart 1336). Babası, Türk Barlas
kabilesi Reisi Turgay idi; Anasının adı Tekin Hatun dur. Aile
adı Gürgân dır. Bunun için kendisi Timur Gürgânî diye maruftur. Bir kavgada sakatlandıktan sora kendisine Aksak
Timur yahut Timurlenk denmiştir.
Gürgân ailesi, çok asil bir Türk ailesi idi; fakat Timurun
babası fakir düşmüştü. O, mutaassıp hocaları, uyuşturucu
dervişleri dinleye dinleye dünyadan elini çekti; bir medreseye
çekildi, Barlas kabilesinin başında, Timurun amcası Hacı
Barlas kaldı.
17 yaşlarında bulunan Timur, babasını ziyaret ettikçe birtakım hocalar, seyitler ve dervişlerle tanışıyordu.

[[s. 300]]
Çagataydan sora halefleri, devletin idaresinde gevşekliğe
vurdular, av ve eğlence ile vakit geçirmek üzere şimale çekilip orada oturdular. Yalnız zaman zaman, bir isyan bastırmak behanesile, halkın elinde ne var ne yok soymak
için cenuba inerlerdi.
Barlas kabilesinden Kazgan namında bir Türk Beyi Çağatay Hanlarından birinin emîri idi; Semerkantte otururdu.
Hanın fena idaresine ve fena gidişine dayanamadı, isyan etti.
Hanın ölümü ile biten uzun mücadeleden sora Kazgan, Semerkant ve havalisine yalnız başına hakikî sahip oldu (1346);
fakat, zâhiri kollamak için, bir kurultay toplıyarak Cengiz sülâlesinden, kendine tâbi olabilecek birini görünüşte Han yaptırdı. Onun namına Maveraünnehirde Kazgan hüküm sürüyordu. Barlas kabilesinin ileri gelenleri Emîr Kazganın
hizmetine giriyorlardı. Timur da babasının nasihati üzerine
ayni suretle hareket etti.
Kazgan, Cengiz kanından olmayıp Timur gibi Barlaslara
mensup bir Türk ailesinden idi.
Moğollara hürmeti yoktu; onların sadakatine emniyet
edemiyordu. Yalnız Türk olan Timuru kendine yardım edebilecek bir adam görüyordu.
Çünkü o , Timurun bütün tanınmış kahramanlar arasında
yüksek tutulduğunu farketmişti. Timur, gayet zeki ve vakur
idi, fazla neşeli değildi. Timurun asıl dikkati celbeden hali
bir tehlike zamanında sakin ve mülâhazalı kalışı idi. Bu,
büyük iş yapabilmek kabiliyetinde olan adamlarda görülebilir.
Timurun, cismanî enerjisi de çok fazla idi. Bu sayede
gecelerce uykusuzluğa ve at sırtında kalmıya dayanabiliyordu. Eyi ata biner ve eyi silâh kullanırdı.
Timurda bir şef vasıfları vardı. Ve o, kumanda etmesini
seviyordu; kendine çok emniyeti vardı.
Timur, Kazgandan, kendisini dağılmış bir halde olan
Barlas kabilesinin başına geçirmesini istedi.
Kazgan, Timurun henüz genç olduğunu düşünerek "bu
bir gün elbette olacaktır. Biraz beklemek lâzımdır,, dedi.
Kazganın yanında, birçok beyler vardı; fakat, Timurla
kimse meşgul değildi. O, kendi kendini yetiştiriyordu. Fırsat
düştükçe kıymetini, cesaretini gösteriyordu. Bu suretle Kazganın muhabbet ve iltifatını kazanıyordu. Kazgan, Timura:
"Sen, büyük Gürgân ailesindensin; fakat Cengizoğullarından

[[s. 301]]
değilsin. Senin ecdadın Cengizlerle bir mukavele yapmıştır,
buna göre Cengiz ailesi han yetiştirecek, Gürgan çocukları
da ordunun kumandanları olacaklar.,,
Kazgan Timuru, annesi Celayir kabilesinden olan torunu
Olcay Türkân ile evlendirdi.
Timur, Olcay Hatun Ağa ile Yeşilşehirde yerleştiler.
Emîr Kazgan Timuru ordusunda Binbaşı yaptı.
.. .. Kazgan, Timurun yardımile, garp ve cenup
KAZGANıN OLDU- h u d u t l a r m d a y e n i muvaffakiyetler kazandı.
RULMESı Herat Emîri Hüseyin, Emîr Kazgana mağlûp
olarak Herata kapanmış ve sora Kazgana dehalet etmiş ve
Semerkanda getirilmişti. Bu münasebetle Kazganın ümerası
arasında bir münakaşa çıktı. Bunlar eski düşmanları olan
Hüseynin öldürülerek emîr servetinin onlar arasında taksimim
istediler; halbuki Kazgan, Hüseyne hayatı için söz vermiştiEmirlerin ısrar ettiğini gören Kazgan, Hüseyni gizlice Timurun
himayesinde Herata gönderdi; bundan münfeil olan emirlerden ikisi Kazganı öldürdüler. Bunu haber alan Timur, tam
vaktinde yetişip katillerin takibine koyuldu ve onları bularak
her ikisine de lâyık oldukları cezayı verdi (1358).
Kazganın yerine oğlu geçmiş ise de zalim
KARıŞıKLıK VE 0 ı d u ğ u n d a n işler karıştı. Timur, YeşilTUGLUK _ HANıN ş e h r ^ d ö n d ü v e y e n i bir vaziyet karşısında
GELIŞI k a i d ^ T ü r k l e r d e â d e t olduğu veçhile bir
reis öldüğü zaman onun oğlu muktedir değilse yerine geçemezdi. Kurultay toplanır, yeni bir emîr intihap ederdi. Aksı
takdirde iktidar mevkiine geçmek için umumî karışıklık olur
ve en kuvvetli olan idareyi eline alırdı. Türklerin ata sozu
şu idi. "Yalnız kılıç tutabilen el, hükümdar asasını tutabilir.,,
Kazganın oğlu olan genç hükümdar, ümeradan Salduz ve
Timurun amcası Barlas tarafından öldürüldü ; bunun üzerine
Hacı Barlas ve Celayirlerin emîri Semerkanda geldiler. Ve
Türklerin hükümdarlığını istedier. Diğer emirler kendi
yerlerine çekilerek taraftarlarını toplamıya başlamışlardı.
Tam bu sırada Timurun babası Turgay da ölmüştü. Barlas
kabilesinin hemen hepsi Hacı Barlası takip etmişlerdi. Timur
ancak birkaç yüz kişi ile Yeşilşehirde terkolunmuştu.
Hadiseleri dikkatle takip eden Çagataylardan Buyuk Han
yani Tuğluk Timur, şimalden göründü. Ölmüş bir beygire
saldıran kartal gibi kuvvetli bir ordu ile geldi (1359).

[[s. 302]]
TİMUR DİPLOMAT
TIMUR HANIN H a n m gelmesi üzerine emirler müşterek
YANıNDA tehlike önünde çekildiler ve vaziyet aldılar.
Yalnız Celayirlerin emîri, Hanın istikbaline
koştu ve ona hediyeler takdim ile inkıyadını arzetti. Çünkü
bunun merkezi Hoçent idi ve arazisi şimalden gelenlerin
yolu üzerinde bulunuyordu.
Hacı Barlas hiçbir karar veremiyordu; muharebe edecek
yerde kabilesi ve sürüleri ile Yeşilşehirden Herata doğru
cenuba çekileceğini Timura bildirdi; fakat, Timur şimalden
gelen istilâcılar önünde Yeşilşehri sahipsiz bırakmak istemiyordu. Amcasına "istediğin yere git, ben Hanın huzuruna
gideceğim,, dedi. Timur birkaç yüz kişi ile kuvvetli moğol
ordusuna karşı mukavemet etmenin affolunmaz bir akılsızlık
olacağını takdir ediyordu. Maamafih, birtakım hazırlıklara
koyuldu. Ötedenberi tanıdığı hoca ve dervişlerle gizli müzakereler yaptı. Bu sırada Hanın süvarileri Yeşilşehre geldiler;
Timur onlarla anlaşarak bol bol ikramlarda bulundu ve hediyeler de verdi; onlara Hanın yanına gitmek istediğini
söyledi, ve bir kısım süvariler ile hareket etti. Semerkant
önünde Hanın ordusuna vâsıl oldu. Tuğluk Hana kendini
takdim etti ve eyi kabul olundu. Tuğluk, Timuru malûmatlı
bir adam gördüğünden sureti hareketi hakkında onunla
istişare etti; çünkü Almalık taraflarında da karışıklık başlamıştı. Timur, ona avdet etmesini tavsiye etti ve dedi ki; "orada
yalnız bir düşman bulacaksın, burada ise iki; biri önünde,
biri arkanda.,,
Han arkasındaki asileri, cezalandırmak için geriye döndü.
TIMUR TÜMEN BEYI H a n d ö n m e d e n evel Timuru Tümen Beyi
(10,000 kişinin başı) yaptı. Ferman ve mühür verdi. Bu suretle Timur, Hanın tasdikile kabilesinin
başına geçti.
TIMTıUA EJ I«-AC T e h l i k e geçince emirler tekrar mücadeleye
TEŞEBBÜSÜ VE b a ? l a d l l a r - B u hal> üç sene devam etti. Hacı
ANARŞI Barlas ve Celayir reisi yeniden anlaştılar;
ve Timuru katlederek ortadan kaldırmaya
karar verdiler. Timuru, çadırlarına davet ettiler; fakat Timur
vaziyeti sezdi, bir suretle oradan sıyrılıp kaçtı.

[[s. 303]]
Bundan sora amcası Hacı Barlasla muharebe etti ve onu
mağlûben kaçırdı; fakat ertesi gün tekmil adamları kendisim
terkettiğinden yalnız kaldı.
Timur karısı Olcay Türkân Ağanın kardeşi
TİMURUN HÜSEY- Y A N I kayınbiraderi Emîr Hüseyin'in yanına
NIN YANıNA gittj_ E m î r H ü s e y i n kabilelerile Kâbil mınGıTMESı takasında bulunuyordu. Aralarında ittifak
yaptılar. Tuğluğa isyan eden kabileler arasında Tuğluk tekrar
görününceye kadar dahilî muharebe devam etti.
Asi beyler üzerine tekrar gelen Tuğluk bu
TUĞLUK HANıN d e f a d a h a c i d d î Q İ d u ; Celayirlerin Emîri BaICSAATÎ y a z l d l derhal idam ettirdi. Hacı Barlas cenu'ba kaçarken soyguncular tarafından öldürüldü. Han askerlerine karşı durmıya kalkışan Emîr Hüseyin hayatını kurtarmak için kaçmıya mecbur oldu ; Timur, Yeşilşehirde metınane
kaldı. Tuğluk Han, bu muzafferiyetlerden sora oğlu Ilyası
memleketin idaresine memur etti. Mağlûpların itaatini temin
için yanında Jeneral Bikiükü [Beycik = Küçük Bey] bıraktı.
Tuğluk, Timurun ilk fırsatta istiklâle kalkacağından şüphelenerek onu, bu iki Moğol Beyinin idaresi altında olarak Semerkant emîri nasbetti. Buna kızan Timur, bu emirliği kabul
etmedi, kumandanlık ile iktifa etti; fakat Yeşilşehirde
teşkilâtını daha eyi yapmıya koyuldu.
TİMITBITI« ΫYAI«I M ° ğ Q İ İenerali Semerkandı soymıya başlaTıMURUN ISYANı ^ _ ^ ü y a g t a y a ğ m a d a n hoşlanıyordu.
Bu fena hareketleri ihbar için Timur, Hana adam gönderdi,
netice çıkmadı.
Timur Semerkandın kız çocuklarını Moğolların esir olarak sattıklarını işittiğinden, adamlarını topladı, şimale yürüdü, müteaddit esirleri zorla kurtardı. _ .
Hana Timurun bu hareketini isyan mahiyetinde bildirdiler. Tuğluk, onun idamını emretti; Timur haberdar oldu.
Memleketinin harap edilmesinden kalbi kan ağlıyan Timur,
daha fazla politikaya tahammül edemedi ve maksadı kazanmak için atını mahmuzladı.
Bu, mes'ut bir karar oldu; açıktan açığa hareket, onu
hoca ve dervişlerle yaptığı gizli tertibattan daha eyi muvaffak etti.

[[s. 304]]
304 TARİH
TİMURUN İSYAN HAYATI
Timur isyan etmiye mecbur olduktan sora
ILK MÜŞKÜLLER k a n g ı Q I c a y v e 25 atlı ile karısının kardeşi
Emir Hüseyni bulmak üzere hareket etti. O da, hali firarda
bulunuyordu. Buluştuktan sora hep birlikte Hiveye gittiler;
kuvvetleri 60 süvari oldu. Hive valisi onları soymak ve Mogollara satmak hevesine düştü. Timur, bunu hissetti ve derhal cenuptaki çöle, Türkmenler içine kaçtılar. Hive valisi bizzat
süvarileri ile takibe koyuldu. Timur ve Hüseyin kuvvetlerinin nispetsiz derece azlığına rağmen takip edenlerle bir tepenin üzerinde vuruşmıya mecbur oldular; çok zayiat verdiler,
nihayet gece karanlığından istifade ederek kaçtılar. Bundan
sora tanınmamak için Timur ve Hüseyin tekrar birleşmek
üzere biribirlerinden ayrılmıya karar verdiler.
Timurun yanında karısı ve bir adamla yalnız bir binek
beygiri kalmıştı. Ona karısını bindirdi, kendisi ve arkadaşı
yaya olarak yürüdüler; bir türkmen aşiretine tesadüf ettiler;
orada eyi olarak kabul olundular. Oradan tedarik ettikleri
yiyecek ve hayvanlarla Horasan istikametinde yola çıktılar;
Emir Hüseyinle birleştiler; yolda birtakım aşiret efradı
tarafından yakalandılar; Mahanda 62 gün bir ahırda hapsedildikten sora kurtulabildiler. Ali Beıj ismindeki bu aşiret
beyi kendisine yalnız bir deve ve bir de beygir vermiş ve
mütebaki eşyalarını zaptetmişti. Bundan sora Timur tekrar
birleşmek üzere Hüseyinden ayrıldı.
Timurun Hüseyin ile birleşeceği yer KanKAN^EZÍNEMG1Z: dekar civarında idi Timur onunla birleşLI GIRIŞI meden evel bir defa Semerkant civarına
uğramak istedi ve o tarafa döndü. Amu ırmağına geldiğinde Keşte dostlarından bir reisin oturduğu yerde
15 adam ve o kadar beygir buldu. Ondan sora Semerkande doğru yürüdü. Karısını civarda bir yerde bıraktıktan sora
bir gece adamlarile beraber gizlice şehre girdi. Orada hemşiresinin yanında kırk sekiz gün kaldı. Geceleri dostlarının evlerinde gizli toplanmalar yaparak, onları kıyama
teşvik etti; henüz bir şey yapmaya imkân olmadığını anladı; çünkü, Moğollar memleketi kuvvetle ellerinde tutuyorlardı.

[[s. [208r]]]
Hüceyin 1. safha
Y E Ş İ L Ş E H İ R Ertesi g ü n
H. İlyas 1. safha
. , Ertesi günler
Timurun Altmordu ile muharebesi
Timur 1. safha
Altınordu
Timur 2.
Altınordu
T i m u r u n Taşköprü muharebesini S 6 s t e r i r
TAŞkâFRÜ
^Birinci safha Bıkiyuk
n „ Timur
İkinci safha Bikivuk
„ „ Timur

[[s. 305]]
Timurun Semerkant şehrinde olduğunu
TİMUR Moğollar anladılar. Bunu haber alan Timur
KANDEHARDA ^ ^ g e c e l e y i n k a ç t l . Timurun bu defa
yanında serseri ve soyguncu T ü r k m e n l e r d e n mürekkep bır
küçük kuvvet vardı. Bunlarla beraber Yeşılşehır civarında
Mr yere gewT ve orada kondu. Barlas kabilesinin bazı reısferile görüştü, onları isyana teşvik etti. Ondan sora Huseym
bulmak üzere cenuba, Afganistana yurudu. .Hındukuş dağla
rmı geçti, Kâbil civarından dolaşarak Kandehara gitti Ora
da kendisini bekliyen Hüseyni buldu.
fmda Timurunkinden fazla kuvvet toplanmıştı. Bir kış bera
ber orada kaldılar.
Kandeharın garbında (Seistan = Secıstan)
TİMURUN TOPAL k l t > a s m d a bir isyan olmuş ve orasının emin
O L U Ş U birçok kalelerini kaybetmişti. Timur ve Huseyne müracaat ederek mükâfat mukabilinde mu n ^
kabul ettiler. Timur ve Hüseyin asilerden kalelerin
çoğunu aldılar Fakat Hüseyin, köyleri soyarak o ^ kendi adamlarını oturttuğundan ^ bozdu. Bu defa Şeytan
bir trece Timur ve Hüseynin ordugahını bastılar. ^ u r
£ b a İ s a t a L ^ f B u n d a n " o r î HüTefin" ekrîr bu usmak
İLK MUVAFFAKİYET
Timurla tekrar birleşen Hüseyin, onun nasiT A Ş K Ö P R Ü K A R B I h a ü n i d i n iemiyerek Moğolların en yakın bir
ordusile m uharebeye tutucu Hüseynin t k e . T . r S
mıyordu. Bir gece s a b a h a karşı Kem y a k l a ş t l k l a r ı n ı
birtakım süvarilerin k e n d ı s ı n ı b u l m a k u er ?
gördü; bunlar beraberlerinde; b u e ı ^ ^ h a b e r
las reislerinden uç kışı ıd • Bun arla Dineş civarınalındı ki 20,000 kişilik bir mogol ordusu Yeşılşemr

[[s. 306]]
dan bulundukları yere yaklaşıyor. Moğollar her tarafı yağma
ediyorlardı. Bunun için Timur, ırmağın şimalindeki türk kabilelerinin, kendisinin Mogollara karşı faaliyetinden haberdar
olunca kendisile birleşeceklerini kuvvetle ümit ediyordu.
Çünkü henüz kuvveti, Moğol Jenerali Bikicük ordusunun
dörtte biri kadar bile değildi.
Bikicük, ordusunu Amu ırmağı şimalinde bütün geçitleri
kapayacak surette yerleştirdi. Böyle kuvvetli bir ordu karşısında cepheden zorlıyarak geçitleri geçmek neticesiz bir
hareket olabilirdi; fakat Timur ırmağı geçmeksizin hasmını bir
ay meşgul etti. Bikicüğü Amu ırmağının dar ve az derin olan
yukarı taraflarına çekti; buna muvaffak olduktan sora bir
Taşköprü karşısında kuvvetlerini durdurdu (Harita. 42).
Moğollar faaliyetlerinden emin olarak köprüyü geçmiye
lüzum görmediler. Timur bunların karşısında nümayişkârane birtakım tertibat aldı. O günün gecesi emniyet ettiği
zabitlerinden biri ve Hüseynin muavinlerinden Emir
Musa kumandalarında olmak üzere 500 kişilik bir kuvveti
köprüyü ve ordugâhı muhafaza etmek üzere bıraktı ve kendisi kuvvetlerinin külli kısmile oradan uzaklaştı ve Moğolların ordugâhı yakininde ırmağı geçerek durmaksızın moğol
ordusu gerisinde bulunan tepeleri tuttu. Bu tepeler, merkezi
ırmakta olan yarım daire teşkil ediyordu. Ertesi gün Bikicük kuvvetli bir hasım müfrezesinin ırmağı geçtiğini anladı.
Fakat ayni zamanda Timurun ordugâhında kuvvetler azalmamış gibi görünüyordu.
Bikicük köprüye taarruz ettiği takdirde Timurun zabitile
Emîr Musa köprüyü şiddetle müdafaa edecekler, Timur da arkadan Mogollara hücum eyliyecekti. Halbuki tehlikeyi anlayan Bikicük o gün yerinden kıpırdamadı. Gece olunca Timur,
askerini birçok kısımlara ayırarak mümkün olduğu kadar
Moğol ordugâhının üç tarafında çok ateşler yakmak suretile
tertibat aldı. Bu ateşleri gören Moğollar sabah olmadan mevkilerini acele terkettiler. Askerlerini tekrar toplıyan Timur
bunların üzerine hücum etti. İntizamını kaybeden Moğollar
Timurun takibi altında kaçmıya başladılar. Henüz muharebeye karışmamış olan Emir Hüseyin kuvvetli bir kıt'a ile
Timura yetişti; mağlûp bir orduyu takip etmek fena bir
tabiyedir diyerek nasihat eder bir vaziyet almak istedi; fakat
Timur daha mağlûp olmadılar diyerek takibe devam etti.

[[s. 307]]
Moğolların ricat ettiği yerlerde birçok türk kabileleri Timurla birleştiler. Timur, geceleri uyumıyarak askerlerini
tanzim ediyor ve ölenlerin ailelerine ve yaralılara mükâfatlar
dağıtıyordu ; ayni zamanda mütemadiyen at üzerinde kalarak süvarilerinin harekâtını idare ediyor ve mukavemet görülen noktalara bizzat yetişiyordu. İşte Timurun bu şedit
takibatı neticesinde Moğollar Amu ve Sir (Seyhun) ırmakları
arasındaki bütün memleketi tahliye etmek mecburiyetinde
kaldılar. Ancak Sir ırmağı şimalinde ordusunu toplıyabilen
İlyas Hoca babası Tuğluğun öldüğü haberini aldı. Bunun
üzerine büyük merkezleri olan Almalık şehrine gitti. Bikicük ile diğer iki Moğol jenerali, bir müsademede bizzat
Timur elile esir edildiler. Timur bu eski zabitlere kendi
çadırında bir ziyafet hazırlattı, onları Hana sadakatlerinden
dolayı takdir etti ve kendinden ne istediklerini sordu;
karar senindir dediler. Timur onlara hediyelerle beraber
hürriyetlerini verdi. Ondan sora Timur doğduğu Yeşilşehre
dahil oldu; müttefiki Hüseyin, Timuru, para ve birtakım
imtiyazlar vermiye mecbur etmiye kalkıştı. Hüseynin
tahakküm tavrı takınmasından müteessir olan Timur, samimiyetinden şüphe ettiği Hüseyne dostluklarına sadık kalacağına dair yemin ettirmiye mecbur oldu. Hüseyin yemin
etti; fakat kendini tahkir olunmuş addetti.
Bundan sora Timur, Hüseyin ile yanyana
Y A 5 R U M E Y L D A N D A m o & o 1 ordusuna karşı Sir şimalinde muhaMUHAFFFIBESİ r e b e etti- Hüseynin hasedi yüzünden muvaffak olunamadı.
İlyas Han, tekrar Sir ırmağı şimalindeki ovalarda muntazam ve eyi teçhiz olunmuş bir ordu ile göründü. Timur,
bu orduyu Sir ırmağı şimalinde karşıladı. Bu ordu, Timurun
türk ordusundan fazla değildi; fakat Timur onun muharebe
kıymetini biliyordu. Bütün türk kuvvetleri muharebe meydanında toplanmışlardı: Barlaslar, Celayirler ve Hüseyinle
beraber Gorlar ve Afgan gönüllüleri hep gelmişlerdi. Timur,
ordusunu sağ cenah merkez ve sol cenah olmak üzere tertip
etti. (Harita 40) Bu kısımların herbiri de muharebe kıt'ası ve
ihtiyat olmak üzere ikiye ayrılmışlardı. Sağ cenah takviye
edilmiş olduğu halde Hüseynin kumandasında idi. Düşmana en çok maruz bulunan ve en zayıf olanfsol cenahı Timur bizzat kumandasında bulunduruyordu.

[[s. 308]]
Timur ve bütün Türkler muzaffer olacaklarından asla şüphe etmiyorlardı; fakat, bu sırada müthiş bir yağmur yağmıya
başladı; şimşekler ve gökgürültülerile büyük bir fırtınanın
içinde kalındı. Yerler bataklık haline geldi. Buna rağmen
Moğollar, Türk ordugâhına ilerlediler; bunlara karşı Timur
yürüdü; Timur ordusunun sol cenahı Moğolların sağ cenahına hücum etti, Türkler derhal bozuldular ve geriye
atıldılar. Moğollar kesif kıt'alarla onların takibine koyuldular;
Timurun ihtiyat süvarileri de sarsıldı.
Timur bütün orduya hücum emri verdi. Ve kendisi de
Barlaslarla birlikte ileri atıldı. Çamur denizi üzerinde bütün alaylar biribirinden ayrıldı. Ve intizamsızlığa düştü.
Oklar rütubetten kullanılamaz oldu; yalnız kılıç kullanılıyordu.
Atların kişnemesi ve türk muhariplerinin "Dağar, Dağar! [1]„ avazeleri muharebe meydanını bir çılgınlar ovasına döndürüyordu.
Timur, Moğol sağ cenahının bayrağına doğru atıldı,
Moğol jeneraline yaklaşmak istiyordu. Moğollar ricate başladılar. Bu çamur deryasında ricat muntazam olmuyor ve
moğol süvarileri kaçıyorlar, dağılıyorlardı. Timur atını dörtnala sürerek bir tepenin üzerine çıktı ve diğer taraflardaki
vaziyeti gözden geçirdi. Gördü ki Emir Hüseyin fena vaziyette ve iki ordunun merkezleri biribirine karışmış haldedir. Bunun üzerine ordusuna toplanmaları için işaret verdi;
fakat bu hareket yavaşlıkla yapılıyordu, Kendisi en yakın
süvari bölüklerini alarak Hüseyne taarruz eden Moğolların
sağ cenahına hücum etti. Bu esnada İlyas Han ricate hazırlanıyordu ; bu büyük bir fırsat idi.
Timur yakın adamlarından birini çabuk toplanıp hemen
ilerlemesini söylemek üzere Hüseyne gönderdi. Hüseyin,
"ben bir alçak mıyım, beni askerlerimin önünde tahkir ettiriyor,, diye bağırdı. Timurun gönderdiği adamın suratına vurdu ve hiçbir cevap vermedi; zaman geçiyordu. Timur hiddetine galebe çalarak Emir Hüseynin akrabasından iki zabiti ona vaziyeti izah etmek için gönderdi; Hüseyin onlara
hakaretle, "kaçtım mı? neden ilerlemek için beni tazyik
ediyor ? askerlerimi toplamak için bana zaman bırakın,
dedi.
[1] Dagar=kavga demektir.

[[s. 309]]
Hüseyin, gerek kıskançlık ve gerek ileri gidememek
yüzünden yerinden kımıldamadı; Timur gece olmadan evel
çekilmiye mecbur oldu. Muharebe meydanında ordugâhını
kurdu; teessüründen çatlıyordu; Hüseyni görmek ve gönderdiği adamları kabul etmek istemedi; bir daha Hüseyinle yanyana muharebe etmemiye yemin etti.
Ertesi günü hâlâ yağmur yağıyordu. Timur acı içinde
İlyasa yalnız olarak taarruz etti. Moğol ordusu tarafından
sarıldı ve çekilmiye mecbur oldu. Hüseyin Hindistana giderek uzaklaşmak teklifile Timura zabitler gönderdi. Timurun verdiği cevap şu oldu: "Hindistana, isterseniz cehenneme kadar gidiniz !„
Timur Semerkande çekildi. Oranın bir müddet kendini
müdafaa edebilmesi için tertibat aldıktan sora yeni bir ordu
toplamak üzere Yeşilşehir civarına gitti; Yeşilşehirde karısı
Olcayın ölmüş ve evinin bahçesine gömülmüş olduğunu
gördü.
Olcaym ölümü, Timur ile Hüseyin arasınHÜSEYNİN _ FIR- d a k i b a ğ j ç ö z dü; Timur, Olcaydan olan oğlu
f^JT^J^JH1^!^ Cihangiri alarak kendi kabilesi adamlarile
İLE MEVKİ KAP- MASI beraber Amu ırmağı sahilinde bir yere çekildi. , . , , MJDiğer taraftan Semerkande gelen Moğollar
gördükleri mukavemetten, bilhassa ordularında hasıl olan
vebadan çekilip gitmiye mecbur olmuşlardı. Hüseyin bundan
istifade ederek Semerkande girdi. Çok sevinç içinde bulunan
halk, kendisini büyük nümayişlerle karşıladılar.
Artık Hüseyn ve Timur filen Hindistandan Aral gölüne
kadar bütün memleketlerin hâkimi, olmuşlardı. Timurun
manen Hüseyne muadil bir hakkı vardı; çünkü ordunun
hakikî Reisi olmuştu ve ikisinin kuvvetleri biribirlerine muadil
idi. Hanlığın mutlak surette Cengiz ailesinden olmasını an'ane
olarak kabul eden halkın arzusunu nazarı dikkate alan Hüseyin, Cengiz sülâlesinden zahiren bir Han intihap ettirdi ve
onu merasimle kendi sarayına yerleştirdi; onun namına
kendisi icrayi hükümete başladı. Timur, vaziyetin zarurî
kıldığı hale binaen Hüseynin madunu olmuştu.
Hüseyin, akrabasından Musayı "Keş,, şehrine
KUMANDANI b i r k u v v e t l e yerleştirmişti; şehrin etrafı surla
çevrilidi. Bu hale tahammül edemiyen Timur bir müddet sora aldığı tertibat sayesinde küçük bir

[[s. 310]]
kuvvetle bir gece Keşe girdi ve oradaki kuvvetleri mağlûp
ederek hâkim oldu.
Birçok seneler devam eden dahilî mücadele neticesinde
Hüseyin, hisseti ve halktan ağır vergiler istemesi yüzünden
nefreti celbederken Timur, çok şöhret ve muhabbet kazandı.
Herkes onun kahramanlığından ve adaletinden başka bir şey
konuşmuyordu.
Hüseynin askerleri, beyleri kaçıp Timurla birleşiyorlardı.
Büyük türk kabileleri onun tarafını tuttular; Timur, altı sene
içinde bir ordu sahibi oldu.
TİM URUN EMİR OLMASI
Timur gibi metîn bir kumandan tarafından idare olunan böyle bir ordunun karşısında, Hüseynin iktidarı kargibi eridi. Amu (Ceyhun) ırmağının cenubuna püskürtüldü;
Belhte sarıldı; şehir derhal düştü. Gizlenen Hüseynin
arzusu üzerine Hicaza gitmesine müsaade edilmiş ise de Hüseyin bir hasmı tarafından öldürüldü.
Timur, Belhte resmen ve türk âdeti üzere ak keçe üzerine oturtularak hükümdar ilân olundu(1369); 34 yaşında idi.
Moğol an'anesine göre Hanın Cengiz sülâlesinden olması
lâzımdı, buna riayet ile bu sayede Moğolları elinde tutan
Timur, vefatından az evele kadar da ismen Han yapmak suretile bu an'aneye sadık kaldı. Timurun askerden ve hocalardan olan taraftarları onu emîr intihap etmek istiyorlardı.
Semerkantte büyük bir kurultay oldu; her taraftan büyük
küçük her kabilenin murahhasları iştirak ettiler. Timur, oğlu
ile beraber hariç kaldılar. Kurultayda gürültülü münakaşalar
oldu ; Timurun intihabına muarız olanlar bulundu. Nihayet
Timur taraftarları kazandı. Timur bütün Türklerin emîri
intihap olundu (Res. 102). Timur, ertesi günü, hükümetini tesis
etti. Valiler ve kumandanlar tayin eyledi. Her nasihati dinliyerek ve fakat kimseye tâbi olmıyarak devletin idaresine
başladı.
Timur, Sir ırmağının ötesindeki Moğol idaH1 2îS T F L 4fîîtS E " resine karşı NIŞLETILMEal ^ ^ ^ ^ daimî taarruzu, en ^ ^ ^ N i h a y e t münasip h u d u d a
yakın olan Moğollar, uzaklaşmıya mecbur oldular. Ondan

[[s. 311]]
sora Timur, bir vesile ile Buharaya sahip oldu. Herata
yürüdü, orasını da zaptetti; Herat, büyük bir payitaht
idi ; 250,000 nüfusu, yüzlerce mektebi, hamamı ve 10,000
kadar dükkânı, (Bu tarihte Londra ve Parisin herbirinin 60,000 den fazla ahalisi yoktu. Tarih, onlarda hamam olduğundan ise bahsetmez) birçok yeldeğirmenleri
vardı.
Bu hareketler küçük olmakla beraber, Timurun eşsiz bir
reis ve kendini tehdit edenleri derhal parçalamıya hazır
bir kumandan olduğunu tanıtmıya yaradı.
Bu tarihte garpta İlhanlılar Devleti çökmüş,
BU SİKADA TİMUR m e m ieketi anarşi içinde; Çinde Kubilây sü^ I T l ^ J ^ lâlesi kovulmuş, Moğollar şimale, eski vatanFINDAKI VAZIYET ^ ^ ç e k ü m i ş _ Ç i n d 6 ) ç i n milliyetçiliği
uyanmış ve Çagatayoğulları, Timur tarafından Almalık civarındaki dağlara atılmış bulunuyordu (1375) .
1370-1380 tarihleri arasında eski Moğol İmparatorluğunun dörtte üçü haritadan silinmiş ve fakat, dörtte biri ve en
korkuncu ayakta olup bu da Timur ülkesinin şimalindeki Altınordu Devleti idi. Bu devlette yalnız hükümdar ailesi Moğoldu.
Üst tarafı Kıpçak, Kanıklı, Kazak, Kırgız, Bulgar, Alan hulâsa
Avrupalıların Sit umumî namı altında yadettikleri Türklerdi.
Bu Türkler Timurun mensup olduğu Türklerle akraba
idiler. Bunlar para kesiyorlar ve kâğıt yapıyorlardı. Ruslar
bunların emirleri altında haraca bağlı idiler.
Avrupanm siyasî muvazenesini tutan bu Altınordu Türkleri idi.
Altınordu, yegâne muvaffakıyetsizliğe Moskova Prensi
Dimitri tarafından duçar edilmiş ve Dimitri, 150,000 kişilik
bir ordu toplayarak Don ırmağı üzerinde Altmorduya galebe
çalmıştı.
Bu tarihte Kırım Hanı bulunan Toktamış
TOKTAMIŞIN İLTİ- adında bir Moğol Prensi Altınordu Hanı
CASI VE TİMURUN U r u s u n 0 ğ i u n u öldürerek Timura iltica etti.
î ™™» ™ 1 ' U r u s " T o k t a m ' Ş ' , e S " m . ^ ^ i ğ i takdirde
OLUŞU harbedeceğini, bir sefir göndererek Tımura
bildirdi. Timur sefire şu cevabı verdi: "Toktamış, benim himayeme girdi, onu size karşı müdafaa edece

[[s. 312]]
ğim, Urus Hanın yanma dön ve söyle, sözlerini işittim ve
hazırım.,,
Timur, Toktamışa şimal hududu üzerinde iki kale ve yardım etmek üzere zabitler, kuvvet ve her türlü teçhizat verdi.
Bununla beraber Toktamış, Altmordu tarafından güzelce
bir dayak yedi.
Timur, tekrar Toktamışı teçhiz ve takviye etti. O, yeniden tekrar mağlûp oldu. Yalnız olarak Timurun yanma kaçtı.
Bundan sora Toktamışın talii değişti. Urus Han öldü; Toktamış, Timurun verdiği kuvvetlerle Altınordunun payitahtı
olan Saray şehrine hâkim oldu; hükümdarlığını kabul ettirdi.
Moskovayı zaptederek tekrar Rusları idaresi altına aldı.
TOKTAMIŞIN NANKÖRLÜĞÜ VE ALTINORDU
DEVLETİNİN AKIBETİ
Toktamış, artık eski mülteci Toktamış deSEMETOCAVÜZ I L K Südi; Timura karşı minnettarlığını unuttu.
Kumandanları ona, "Timura karşı minnettarlığı unuttunuzsa bile taliin yine bir aksiliği karşısında tekrar
ona müracaat ihtimalini düşününüz,, dedilerse de dinlemedi.
Azerbaycanı tahrip ederek habersizce Timurun aleyhine döndü.
Timurun meşgul bulunduğu Hazar Denizi taraflarına bazı
müfrezeler gönderdi. Bu sırada Semerkantten gelen haberde
Toktamışın asıl ordusile Sir ırmağını geçtiği ve Semerkant
yakınlarına kadar ilerlediği bildiriliyordu.
Timurun Horasan yolu üzerinden dönmesi o kadar çabuk oldu ki, Toktamış Semerkande gelmeden evel Timur
muharebe meydanında göründü.
Bu esnada vaziyet şu idi:
Timurun oğullarından Ömer Şeyh, Toktamış ordusu üzerine atılmış kanlı bir muharebe vererek büyük kahramanlıklar göstermiş fakat mağlûp olmuş ve askerleri dağlara
dağılmış ve Toktamışın fırkaları da henüz muvaffakiyeti tamamlamamış dağınık bir halde..
Timurun geldiği anlaşılması üzerine Toktamış, Sir ırmağının gerisine çekildi. Fakat memleketin bu kısmı tahrip
sdilmişti.

[[s. 313]]
Toktamış, istepler içinde kayboldu. Yeni darbeyi nereden
yapacağı bilinemiyordu.
TOKTAMIŞIN İKİN- T o k t e m \ Ş ' y e n i ^ d e n . . m Ü î İ Ş ^ ordu ile Sir
Cİ TECAVÜZÜ ırmağı üzerinde göründü. Mevsim şiddetli
kış idi. Timurun ümerası cenuba çekilerek
ordunun diğer kuvvetlerinin tamamen toplanmasını beklemek fikrinde bulundular.
Timur bağırdı: "Beklemek! neyi beklemek! yarını beklemek zamanı mıdır?,,
Timur, bizzat kuvvetlerinin başında olarak Sir ırmağına
doğru yürüyüşe geçti. Toktamış ordusunun ileri karakollarına taarruz etti. Düşman fırkalarının aralarından sıyrılarak
gerilerine düştü. Toktamış hemen ricat etti. Timur, bir kısım
kuvvetle teması kollamak üzere takip ettirdi.
İlkbaharda Timur evvelâ garba yürüdü. Urgenç şehrini
hücumla zaptetti ve yaktı, ahalisini Semerkande getirdi.
Durmaksızın şarkta Almalık Moğolları üzerine yürüdü.
Onları ezerek senelerce hududu tehdit edemiyecek kadar
uzaklaştırdı.
Timur, bu suretle şark ve garp cenahlarını temin ettikten
sora, ordusunu topladı ve Altmordu üzerine yürüdü.
ALTINORDU YO- T i m u r ' o r d usile şimale yürüdü; Sarısu, ToLUNDA " b o 1 ır maklarından sora Ural ırmağına geldi.
Toktamış ordusu bunun gerisinde idi. Timur
beklenmiyen bir yerden, iki günde ordusunu karşıya geçirdi. Toktamış Timuru daha güç vaziyete sokmak için, evvelâ garba ve sora şimale çekilmiye başladı. Nihayet Timur,
Toktamışı Volga garbında muharebeyi kabule mecbur edecek veçhile yakaladı (Harita 41).
. . Toktamış durdu, ordusuna muharebe tertiIKI ORDU ARASIN- b a ü a I d ı r d l . Timur da onun karşısında orduDA MEYDAN MU- , , , _ , , , .
HAREBESİ sunu durdurdu. Fakat muharebe nizamı aldırmadı, çadır kurdurdu ve nekadar yiyecek kalmışsa onlarla askerlerin ve hayvanların karınlarının
doyurulmasını ve istirahat ettirilmesini emretti. Ordu yorgundu. On sekiz haftadanberi yüzlerce kilometre yol yürümüştü.
Gece oldu. Ordu dikkatli bir emniyet hattı içinde istirahat ederken Timur çadırında sönük bir ışık altında yarınki
muharebenin plânın yapıyordu.

[[s. 314]]
Timur sabahı beklemedi; ordusuna geceden bütün tertibatı aldırdı.
Muharebe iki tarafın biribirine hücumu ile başladı.
Herkes kanının son damlasına kadar vuruşuyordu. İki
ordu karıştı.
Timur ordusunun sol cenahı, adetçe düşmandan dun idi.
Bütün gayretlere rağmen bu cenah bozuldu, geriye atıldı.
Toktamış bu noktaya atıldı, Timur ordusunun merkezinin
gerisine kadar girdi. Merkezin harekâtım takip eden Timur,
Toktamışm sancağım farketti; hayvanını o tarafa çevirdi, bütün ihtiyatlarile üzerine atıldı; Toktamışm yanını parçaladı.
Toktamış, bir şiddetli çarpışma ile beraber, Timurun muhafız süvarilerinin yaklaşmakta olduğunu görünce, facianın
yakın olduğunu hissetti. Yanındaki beylerle beraber arkasına bakmaksızın, henüz muharebe eden ordusunu düşünmeksizin garba doğru kaçtı. Onun firarile, Altınordu Devletinin büyük sancağı yere düştü.
Toktamışm garba firarından sora, ordusu
I K I Î K S S ? m a & l û p v e p e r i ? a n o l d u ; 1 0 0 - 0 0 0 k i ş i ö l d ü "
' " rüldü. Timur, ordusile Volga aşağısına indi.
Altınordu şehirlerinde ordusunu yerleştirdi. Bütün memleket
çiğnendi. Rusya içerlerine akınlar yapıldı.
Sekiz ay sora Timur, orduyu, başında bir kumandanla
orada bırakarak kendisi Semerkande döndü.
Timurun avdetinden üç sene sora, Toktamış memleketinin garp vilâyetlerinde kendisini toplıyarak Volgaya dönmüş ve tekrar vaziyete hâkim olmuştu. Toktamış Hazar
Denizi şimaline kadar ilerletilmiş olan Timurun hudutları
üzerinde tehdidatta bulunuyordu.
Timur, Toktamış üzerine ikinci bir sefer yapmaya mecbur
oldu. Bu defa Altınordu Devletine nihayet verdi. Toktamış
şimal ormanlarına kaçtı. Tebaası parçalandı ve kütleler halinde
bir kısmı Kırıma, diğer kısımları Edirneye hatta Macaristana
kadar hicret ettiler; birçoğu Timura iltihak etti. Saray şehrinin
akıbeti feci oldu. Astrahan (Ejderhan) hücumla zaptolundu.
Timur, Don ırmağına indi. Moskova ahalisi heyecan içinde kaldı; fakat Timur daha ileri gitmedi.
Bundan sora Cengiz sülâlesinin Gobi çöllerinden başka
her tarafta hakimiyetleri mahvolmuş oldu.

[[s. 315]]
L R ÜZE T i m u r ' Altınordu ülkesinden Kafkaslar
KRİM1MM AVBETE" y ° l i l e döndü; bu istikamette birçok kaleleri ciddî muharebelerle zaptedip İranın
dağlık mırıtakalarına hâkim oldu ve Horasan üzerinden
Semerkande döndü.
Bu çetin seferde Timur, evlâtlarından bazılarını ve birçok
kıymetli kumandanlarını kaybetti.
IRANIN ZAPTI
İlhanlıların inkırazından sora İranda muhtelif sülâleler
hüküm sürüyordu. Bunların en mühimmi Muzaffer sülâlesi
idi. Şah Muzaffer Timurla bir muahede yaparak onun himayesini kabul etmişti; Fakat, Muzafferin ölmesi üzerine oğulları
Isfahan ve sair mühim şehirlerde birer hükümdar kesildiler
ve halka zulüm etmeye başladılar.
Bu sırada (1386) idi ki Timur bir ordu ile Isfahana girdi;
Muzafferin çocukları Timurun sefirini sebepsiz hapsetmişlerdi; bunlar birkaç senedenberi biribirlerile ihtilâf halinde
bulunuyorlardı.
Timur, Isfahanlılardan tazminat istedi. Tazminat miktarı
üzerinde anlaştılar ve paraları toplamak üzere Timurun memurlarını istediler. Birkaç gün sora birtakım İranlılar halkı
Timur ordusu aleyhine teşvik ettiler; birdenbire bir kıyam
oldu, Timurun adamlarını kılıçtan geçirdiler ve 3 0 0 0 kişi öldürdüler. Bunlar arasında en değerli Türk beyleri de bulunuyordu.
Bunun üzerine Timur, isyana iştirak etmiyen mahalleleri muhafaza altına aldıktan sora diğer ahalinin katliam
edilmesini emretti. Her nefer bir acem başı getirecekti. Katliam bir gün devam etti. 70,000 İranlı katlolundu.
Isfahanın akıbeti de böyle oldu; Şiraz ve diğer yerler sükûnetle icap eden tazminatı verdiler, Timurun hükümdarlığı
tanındı. Hutpelerde ismi okundu. Muzafferoğulları vergi
vermek şartile Timurun valileri olarak yerlerinde bırakıldılar. Timur bundan sora Semerkande döndü.
Daha sora yapılan seferle bu Muzafferoğulları tamamen
ortadan kaldırılmıştır.

[[s. 316]]
BAĞDADİN ZAPTI
Suriye, Mısır ve Arabistan XIV. asırda yani Timur
devrinde memlûklerin idaresinde idi. Bunlar hükümdar
Beybars zamanındanberi (1261) Abbasî halifelerini elde bulundurmak suretile onların yerine kaim olmuşlardı. Bağdat
ta İlhanlılar bakiyesinden Türk Celayir ailesi elinde idi.
Timurun garba karşı yaptığı akınlardan ürken Bağdat
Sultanı Ahmet ile Suriyeye de sahip olan Mısır sultanı, Timur
aleyhine ittifak ettiler. Timur tarafından garba tardedilen ve
merkezi sıkletleri Van Gölü cenup havzası olan Karakoyunlular Hükümdarı Kara Yusuf ta bunlarla birleşti.
Timur, İran garbında göründü; Bağdat Sultam Ahmet,
ona hediyelerle beraber bir elçi gönderdi. Bir taraftan da
müttefiklerini haberdar etti. Timur Bağdatta hakimiyetinin
tanınmasını istedi.
Sultan Ahmet her ihtimale karşı kaçmak için tedarikli
bulunuyor ve hudutlarında Timurun yaklaştığını haber verecek süvariler bulunduruyordu. Timur, casusları vasıtasile
Sultan Ahmedin bütün tertiplerini haber almıştı.
Herne olursa olsun Bağdadi almaya karar verdi.
Evvelâ, Kara Yusuf kuvvetlerini işgal etmek maksadile
onun üzerine bir kuvvet ayırdı.
Kendisi de bu kuvvetle birleşecekmiş gibi yürüdü; Fakat
garba giden yoldan ayrıldı. Bir kısım seçme süvari ile cenuba döndü ve cebrî yürüyüşle Bağdat üzerine yürüdü. Ordusunun küllî kısmı kendisini takip ediyordu.
Sultan Ahmedin hudut köylerinde bulundurulan gözcüleri Timur askerlerinin tozlarını görünce, güvercinler
uçurarak Timurun yaklaştığını Bağdada bildirdiler.
Timur bu köye geldiği zaman köylüleri isticvap etti ve
yaptıklarını söyletti.
Timur, onlara başka güvercinler Uçurtarak görülen
kuvvetin, Timur ordusundan uzaklaşan Kara Yusufun Türkmenleri olduğunu bildirmeye mecbur etti.
Timur bu köyde birkaç saat istirahat ettikten sora, yanına
aldığı birkaç yüz süvari ile 160 kilometre mesafeyi durmaksızın alarak Bağdat kıyısına geldi.
Sultan Ahmet aldığı ilk haber üzerine kaçmaya hazırlan

[[s. 317]]
mış, ikinci haber ise onu çok aldatmıştı; Fakat, Timurun
yaklaşmakta olduğundan emin oluncıya kadar da şehirde
gecikti. Bundan emin olur olmaz Dicleyi geçti. Irmak
üzerindeki köprüleri yıktırdı.
Timurun süvarileri Dicle ve Fırat ırmaklarını geçerek
Suriye çöllerinde Sultan Ahmedin takibine koyuldular. Onun
eşyalarını, hazinelerini, karılarını ve çocuklarını Timura
getirdiler; Fakat Ahmet sağ olarak kurtuldu; Bağdat bu suretle zaptolundu (1393).
Timur oraya bir vali tayin ettikten sora Semerkande döndü.
Kahireye kaçan Ahmet, Mısır sultanı tarafından misafir edildi..
Timur Kahireye elçiler gönderdi ; Kendi devletile Mısır
arasında tüccarların serbestçe gelip gitmelerini temin
etmek istediğini bildirdi. Bu elçiler orada idam olundular.
Mısır sultanı bir taraftan da ordusunu seferber etti, Osmanlı
İmparatoru Yıldırım Bayazıtla da filî bir ittifak yaptı. Kendisine tâbi olması için Timurun gönderdiği elçilerin bazısını katil
ve ikisini Mısır ve Osmanlı hükümdarlarına gönderen Sivas
Hükümdarı Kadı Biirhaneddin Ahmet te bu ittifaka dahildi.
Bir Timur ordusu Anadolu işlerine karıştığı için saltan
Bayazıt, Timura fena halde hiddetlenmişti.
Mısır sultanı, yanında Sultan Ahmet olduğu
İSTİRDADI halde şarka yürüdü. Sağ cenahında Araplar, sol cenahında Kara Yusuf Türkmenleri
vardı. Hazar Denizine kadar hiçbir maniaya uğramaksızın
ilerledikten sora Bağdat üzerine inerek oraya girdiler ve
Sultan Ahmedi Mısırın bir valisi gibi eski sarayına yerleştirdiler; Ondan sora geldikleri yere döndüler.
Bu sıralarda Timur, Hint seferile meşgul oluyordu. Sultan
Ahmet, Timurun uzakta olduğunu bilmesine rağmen korku
içinde yaşıyordu. Bu hal ile bir sene geçti. Ahmet kendisini
emniyette zannetmeğe başladığı bir sırada idi ki, Timur yeniden göründü.
HİNT SEFERİ
Timur, garpta ciddî hareket yapmağa mecbur olacağını
takdir ediyordu; Bunun için çok masraf olacaktı. Lâzımgelen serveti tedarik için Hindistana sefer etmeyi münasip

[[s. 318]]
gördü. Ümerası, hatta çocukları birçok behanelerle bu seferi
istemiyorlardı. Nihayet 92,000 kişilik bir ordu ile Hindistana
yürüdü. İndüs ırmağı üzerine köprü kurularak Şimalî Hindistana girildi (1398).
Hint orduları şiddetli muharebelerle mağlûp edilerek
100,000 kişi öldürüldü; Kişmir ve Delhi zaptolundu. Hint
racaları dağlara sürüldü. Şimalî Hindin bütün hazineleri Timurun eline geçti.
Timur, beş ay 17 gün Hindistanda kaldıktan sora büyük
servetle Semerkande avdet etti (1399).
Timur, Semerkande avdetinden evel Küçükasya hudutlarında bulunan kumandanlarının ve kendisinin himayesinde
bulunanların kovulmuş, Bağdadin gerialınmış olduğunu öğrenmişti ; Zahiren harbetmeyi düşünmez göründü; Hakikatte
malûmat toplamakla meşgul oldu. Timur, bu tarihte 64 yaşında
idi; Fakat vücuden ve fikren hiç zindeliğini kaybetmemişti.
Timur bundan sora üç sene için payitahtından uzaklaşacaktı.
ÜÇ SENE HARBÎ
GARPTA VAZIYET T i m u r aleyhtarlarının cephesi, Kafkas dağlarından Bağdada kadar uzanıyordu. Bu
cephe üzerinde Gürcüler, Fırat membalarına gönderilmiş bir
osmanlı kuvveti ve Kara Yusuf kuvvetleri; bundan başka
kuvvetli bir Mısır ordusu, Bağdat ve Suriyeyi tutarak Timuru bekliyorlardı.
Timur, Bağdat üzerine yürüdüğü takdirde şimalden Osmanlı Türkleri onun gerilerine taarruz edebilirler ve Anadolu içine yürüdüğü takdirde ise Mısır ordusu arkasına düşebilirdi. Bu sebeple Timur için vaziyet nazikti.
Timur, büyük Horasan yolile garba tevecTıMURUN GARBA C Ü H E T M I Ş T I . I L K z a m anlarda kısa yürüyüşHAREKETı, BAYA- . . .. .. , U . , . , , V
ZıTLA MUHABERE l e r l e derliyordu, ileriye gonderdıgı zabıtlerile Tebrizi bir üssülhareke ve Karabağı da beygir deposu haline koydurdu. Timur bizzat muharebelerle meşgul oluyordu. Hazar şimalindeki bir Türk hanına gönderdiği mektuba müsait cevap almamıştı.
Yıldırım Bayazıda da mektup yazdı ve mülteci Kara Yusuf ile Sultan Ahmede yardım etmemesini nazikâne bildirdi.
Timur o zamana kadar Bayazıtla şahsan muharebe etmemişti.

[[s. 319]]
> •'••>.:-.?Y.7;.i •/>".••' - - - . - .... .. .. ... ..._._._
TİMUR 319
Osmanlı Türklerinin askerî iktidarlarına hürmet ediyordu.
Avrupada küffarla herbettiklerinden dolayı onları takdir
ediyor ve harbetmek istemiyordu.
Bayazıdın cevabı itilâfkârane olmadı; Bu cevap şu tarzda
idi: "Ey Timur denilen kudurmuş köpek, bil ki Türklerin
kendine iltica eden bir dostu reddetmek, düşmanlarile
muharebe etmekten çekinmek yahut entrikalı yalanlara sapmak âdeti değildir.,,
Timurun verdiği cevap ta: "Menşeinizi tanırım, nasihatlerimizi dinlemezseniz nadim olursunuz. Düşününüz. Ondan
sora size nasıl eyi gelirse öyle kareket ediniz,,.
Bayazıt, "Çok zamandır sizinle boyölçüşmeyi istedik. Allahın lûtfu ile o zaman şimdi geldi; Eğer siz bizim üzerimize gelmezseniz biz sizi payitahtınıza kadar takip edeceğiz,
O zaman kimin zaferle büyüyeceğini ve kimin mağlûbiyetle yerlere serileceğini göreceğiz,, tarzında cevap verdi.
Timur derhal cevap vermez göründü. Bilâhare kısaca
şunu yazdı. "Bayazıt, Kara Yusuf ve Sultan Ahmedi derhal
terketmek suretile muharebeden içtinap edebilir,,.
Yıldırım hemen şiddetli ve çok hakaretti bir cevap verdi.
Bu mektup ihtiyar Timuru kızdırdı. Bu mektuplaşma olurken Timur atıl durmuyordu.
.. .. Ordusunun küllî kısmını Karabağa yerleşGUROüSÎ'AMN ü r d i _ A y l r d l ğ l 7 f ı r kayı şimalde, sağ cenahı üzerinde bulunan Gürcüler aleyhine
gönderdi. Gürcülerin orduları dağıldı ve memleketleri tahrip olundu.
Timurun başlıca kuvvetleri Erzurum vadiSSVASIN ZAPTI ^ A n a d o l u i ç i n e y ü r ü d ü . 1400 senesi
yazının ortasında Sıvasa kadar bütün şehirler zaptolundu.
Sivas Anadolunun anahtarı idi.
Osmanlı Türklerinin setir ordusu çarçabuk ricat ettirildi.
Timur ordusu Sıvası zaptederek yakaladığı 4 0 0 0 ermeni
süvarisini Sivas etrafındaki hendeklere gömdü.
Bundan sora Timur Anadoluda daha fazla
SURÎYENIM Z A P T I u . i t m e d L Ordusuna Suriyeye kareket
VE MISIR ORDUSU- . . , . , . „ .
NUN İMHASI için hazırlık emri verdi. 1 ımurun ümerası
oradaki Mısır ordusunun adetçe çok ve şehirlerinin de müstahkem olduğunu söyliyerek onu bu seferdne vazgeçirmek istediler.

[[s. 320]]
TARİH
Timur "adedin ehemmiyeti yoktur,, dedi. Ordu cenup
istikametinde ilerledi. Ayıntap hücumla zaptolundu. Mısır
sultanının ordusu Halepte bekliyordu. Üzerine yüründü ve
Timur bu orduyu bozdu, Halebi zaptetti. Şam üzerine yürüyüşe devam etti (1401).
Şam, Timur aleyhine ikinci bir ordunun muvasalatına
kadar zaman kazanmak fikrile bir teslim müzakeresine girişti; Filhakika yeni düşman kuvvetleri Timur ordusunun
gerilerine taarruz etti; Evvelâ karışıklık oldu; Fakat Timur,
kuvvetlerini topladı ve hücumu defetti. Ondan sora tekrar
Şama döndü. Şehri yaktı. Yangın günlerce devam etti. Mısır ordusundan sağ kalanlar Palestine doğru kaçtılar.
Timur, bir kısım kuvvet ayırarak cenuba
BAĞDADÎN ^TEKRAR g ö n d e r d i v e A k k â y a kadar Mısır ordusu
bakiyelerini takip ettirdi. Ordusunun kısmı
küllisini de Bağdada gönderdi, Kendisi Halebe gitti. Orada üssülharekesile daha yakından irtibatta bulundu. Semerkantten raporlar aldı ve Sıvastan taze haberler geldi. Osmanlı Hükümdarı, Timurun avdetini müteakip Sıvasa gelmiş ve orayı
tamir ile Timura tâbi olan Erzincan Hâkiminin elinden Erzincanı almış ve Timuru bulamayınca avdet etmişti. Timur buna
çok ehemmiyet veriyordu. Sultan Ahmet, Bağdattan Bayazıdın yanına kaçmıştı; Fakat Bağdaıtaki ümerasına, Bayazıt
ordusu, Timur aleyhine yürüyünciye kadar Bağdadi müdafaa
etmelerini emretmişti. Bağdat, kendini müdafaa ediyordu.
Timur derhal Bağdattaki ordusuna mülâki oldu; Uzun muhasaraya mecburiyet hasıl olmuştu. Timur, Tebriz civarında
bulunan ordusundan bir kısmını Bağdada celbetti. Bir kuvvet te Bayazıdı tarassut etmek üzere Anadolu içine saldırdı ve
Semerkantte bıraktığı bir ordunun garba ilerlemesi için emir
gönderdi. Nihayet Bağdat zaptolundu ve tahrip edildi. Bağdadin sukutu her tarafa ve Bayazıda bildirildi.
TIMUR TEBRİZDE T i m u r B a ğ d a t etrafındaki ordusunu kısa
yürüyüşlerle kendisine mülaki olmak üzere
bırakarak Tebrize gitti. Semerkant ordusunun Nişabura geldiği haberini aldı.
Timur 14 ayda iki büyük meydan muharebesi verdi. Birçok muharebeler yaptı, Birçok müstahkem şehirler zaptetti.
Bayazıt sahneye girmeden evel onun bütün müttefiklerini
harp meydanından sildi.

[[s. [217r]]]
Yıldırım ve Timurun Karşılıklı ilk Hareketlerini Gösterir
Timur ve Yıldırım Ordularının Ankara Muharebesini Gösterir

[[s. 321]]
AVRUPAYA BİR NAZAR
Bundan sora vukua gelecek hadiseleri anlamak için Avrupaya bir nazar atfetmek lâzımdır.
Bizans imparatorlarının kuvvet ve nüfuzları, Balkanların
ve Karadeniz sahillerinin sahibi olan Osmanlı Türklerine
geçmişti. Kosova Meydan Muharebesini kazanmış olan Osmanlı Türkleri, Sırpları ve müttefiklerini ezdikten sora
Macaristana akınlar yapıyorlardı. Osmanlı Türkleri muntazam ve dayanıklı muharipler idiler. Osmanlı süvarileri
Avrupadaki emsalinden eyi olup, piyadeleri ise fevkalâde
idi. Yıldırım Bayazıt, kahraman bir kumandandı; fakat
mağrurdu. Devletin bir kısım hududu İstanbul surlarına
dayanıyordu. Bizans İmparatoru Manüel, İstanbulda kalabilmek için ona vergi verirdi. Venedik ve Cenova Cumhuriyetleri ona müstakbel efendileri gibi muamele ediyorlardı. Türkler için İstanbul mev'ut bir şehir idi. Bayazıt
İstanbulu zaptetmek üzere iken Avrupadan Türkler aleyhine
bir Haçlı ordu sevkolunmuştu. Bu orduda Fransızlar, İngilizler, Alamanlar ve bütün Avrupa kuvvetleri vardı. Bu Avrupa
ordusu Tunaya indi. Türklerin hudut karakolları ellerine geçti.
Avrupa ordusu bununla beraber birçok memleket halkını
katliam etti. Niyboluyu muhasara etmek için vaziyet aldılar.
Tam bu sırada idi, Yıldırım Bayazıt müthiş bir ordu ile yaklaştı; Haçlılar evvelâ buna inanmak istemediler. Ondan sora
muharebe vaziyeti aldılar. Türk ve Sırp esirlerini katliam
ettikten sora Bayazıt ordusunun üzerine atıldılar. Zayıf ileri
hatlarını püskürttüler, fakat, 60,000 kişilik Türk ordusu kısmı küllisile karşılaştıktan sora mahirane bir manevra ile
bozuldular. Avrupa ordusunun kurtulamıyan aksamı öldürüldü ve yalnız kaçanları kurtulabildi. Bayazıt ordusu tarafından birçok esirler alındı. Bu meyanda asilzadeler, kıralzadeler de vardı. Fransa Kiralının torunu fidyei necatla
salıverildi. Avrupanın bu Haçlı ordusunun da akıbeti böyle
oldu (1396).
Bundan epey müddet sora Bayazıt tekrar İstanbulu, muhasara etti. İstanbul, Bayazıtla teslim şartlarını görüşmiye
başladı; can çekişen İstanbul ikinci defa olarak kendisine bir
mühlet verildiğini gördü :

[[s. 322]]
322 TARİH
Çünkü Avrupa hükümdarlarile beraber imparatorun da
Osmanlılar aleyhine teşvik ettiği Timur, evelce söylenen
sebeplere binaen Bayazıt üzerine yürümüştü.
Bayazıt ona karşı gitmek üzere muhasarayı kaldırdı.
Avrupada bırakılmış olan son nefere varıncıya kadar
bütün kuvvetler kâmilen Anadoluya naklolundu. Kostantaniye senyörleri Osmanlı hükümdarile bir muahede yaptılar.
Buna göre, Bayazıt, Timura galip geldiği takdirde şehir
Türklere teslim edilecekti.
TİMUR, YILDIRIMIN KARSISINDA
1402 senesi ilkbaharında Şarki Avrupa Fatihi Asya Fatihine karşı kuvvetlerini topladı. Kosova ve Niybolunun gün
görmüş alayları Bursada seferber edildiler. Bu alaylara,
Sırp kiralı kumandasında 20,000 süvari iltihak etti.
Osmanlı ordusu 120,000 kişiden mürekkepti. Sipahiler ve
yeniçeriler zaten daima silâh altında bulunuyorlardı. Ordunun
inzibatı ve fedakârlığı fevkalâde olup Timurun kuvveti ise
Osmanlılardan daha fazla idi.
Sultan Bayazıda gelince, onun nefsine itimadı sonsuzdu.
Timur, Sıvastan garba doğru yürüyüş halinde idi.
Bayazıt, Ankaraya yürüdü. Orada ordugâhını kurup orasını kendine üssülhareke yaptı ve ordusile şarka yürüyüşüne
devam etti. Kızılırmak ırmağını geçti. Dağlık ve ormanlık
bir mıntakaya dahil oldu. İleriden aldığı haberler Timur
ordusunun Sıvasta olduğuna dairdi. Sıvasın 150 kilometre
kadar garbında durdu. Ordusunu müsait araziye yerleştirerek bir hafta bekledi. Biribirine zıt haberler alıyordu. Nihayet, Sıvasta Timurun mutat garnizonundan başka kuvvet
olmadığını anladı.
Timur, Bayazıdın Tokat taraflarında olduğunu haber alınca Kayseri tarikile onun üssülharekesi olan Ankara üzerine
yürüdü. Düşmanına ehemmiyet vermiyen mağrur Bayazıt ise
bir hafta sora Timurun plânına vâkıf olarak hasmının izi
üzerinde kendi üssülharekesine doğru yürüdü (Harita. 43).
Timurun manevrası şayanı hayret bir surette basit idi.
O, Sıvasın garbındaki dağlık araziyi mütalea ederek onu sü

[[s. 323]]
HHnHni
TİMUR 323
varisi için elverişli bulmadı. Cenuba dönerek Kızılırmak
vadisini takip etti. Bu suretle ırmağı kendisile Bayazıt arasında bulundurdu. Bayazıt, Kızılırmak kavsinin merkezinde
dururken o, bu ırmağın cenup sahilini takiben ilerliyordu.
Sağ cenahından çıkardığı bir kuvvetle Bayazıt ordusile teması tesis etmişti.
Yolda kumandanlarına sevkulceyş üzerine bir konferans
verdi. Dedi ki : "İki şey yapabiliriz. Burada hayvanlarımızı
istirahat ettirerek Bayazıdın hücumunu bekliyebiliriz; yahut
ileri garba atılarak onun memleketine girer ve onu bizi
takibe mecbur ederiz. Onun ordusu bilhassa piyadeden
mürekkep olduğu için yürüyüş onu yoracaktır.,, Sora ilâve
etti: "Bu sonuncuyu yapacağız.,,
Bu karardan sora Timur yürüyüş emrini tadil etti. Arkasında kuvvetli bir müfreze bıraktı. İleriye bir piyade müfrezesile bir süvari kıt'ası sürdü. Bunlar konak mahallerini de
hazırlıyacaklardı. Timur, Bayazıdın esaslı ordugâhının, yolu
üzerindeki Ankara civarında olduğunu haber aldı. Bunun üzerine ordusunun yürüyüşünü tacil etti; üç günde Ankaraya
geldi. Bizzat Ankaranın etrafını dolaşarak tetkik etti.
Ankara muhafızları müdafaaya hazırlandılar. Timur Ankaraya hücum emrini verdi.
Timur ordusu Bayazıt ordusunun çadırlarında yerleşti.
Timur, Ankara ırmağını mevzilerinin arkasında bıraktı.
Bayazıt ordusunun istifade edebileceği sulara da zehir
attırdı.
Ankaraya karşı ciddî hücum yapılacağı bir sırada Bayazıt ordusunun yaklaştığını haber aldı; Timur derhal Ankara- Dİ I
ya hücumdan sarfınazar etti. Geceden tertibatını aldı. Bayazıt ordusu ertesi gün sabahtan evel görünmedi. Bir haftadanberi yürüyüş halinde idi; aç, susuz ve yorgundu. En fenası dinlenmeden evel su tedarik edebilmek için Timur
ordusuna taarruzdan başka çare yoktu. Bayazıdın süvarisi
Timurun süvarisinden dun idi.
Sabahın saat onunda Bayazıt ordusu yakıcı bir güneş altında cesurane ilerledi. Cephe 30 kilometreden fazla idi. Timurun bir cenahı ırmağa istinat ediyordu. Mesafenin uzaklığından görünmiyen diğer cenahı tahkim olunmuş bir tepeye dayanıyordu.
İİ^H^IHHHI^HHHHHHHHIHHHHHHHBM • m n a M i n n

[[s. 324]]
Bayazıdın askerleri trampete seslerile gürültülü bir surette ilerliyorlar ve Timurun askerleri tam bir sükûnet
içinde bekliyorlardı.
Timur, son an yaklaşmadan evel atına binmedi. Muharebenin idaresi jenerallerinin elinde idi. Kendisi bir tepe üzerinde bulunuyordu. Yanında 4 0 kişilik bir süvari takımı
vardı. Piyadesi de süvarisinin gerisinde idi.
Ordunun merkezinde filler de vardı; bunları bir tabiye
mülâhazası üzerine değil, sırf kuvvei maneviye üzerine
tesir yapmak için bulunduruyordu. Timur ordusunun sağ
cenah nihayetine Bayazıdın oğlu Süleyman bir süvari hücumu yaptı ve fena halde bozuldu. Timurun bu cenahı mukabil
taarruza geçti. Bunun karşısında Bayazıdın bazı fırkaları çekildiler. Bundan sora Timurun sol cenah süvarileri üç dalga
halinde ilerledi. Tesadüf ettikleri Bayazıt kuvvetlerini süpürdüler ve o kadar ileriye gittiler ki Timur kendilerini göremiyordu. Timur, bu ileri giden sol cenahı takviye ettirdi.
Timur kuvvetleri Sırplar üzerine atıldı. Sırp Kiralı mağlûben
kaçtı. Bayazıdın sağ ve sol cenahları tehdit altına girdi. Elinde
piyadesinin kısmı küllisinden başka bir şey kalmadı.
İşte bu vaziyette idi ki Timur, ordularının merkezinin
başına geçti ve ilerledi. Bazı Bayazıt alayları buldukları ricat
yollarından kaçmağa başladılar. Bayazıdın askerleri takatsiz
düştüler; kaçanların birçoğu dahi yorgunluktan öldüler. Bayazıt 10,000 kadar yeniçeri ile bir tepeden, kendisine hücum eden Timur süvarilerini püskürttü ve orada öğleden
sora büyük bir meharetle muharebe etti. Artık naümit olmuştu. Atma bindi ve maiyetinde bulunan birkaç süvari ile
Timur süvarileri ortasından kurtulmağa teşebbüs etti. Takip
olundu. Arkadaşları okla düşürüldü ve altındaki hayvan öldürüldü, o zaman esir edildi. Bayazıt, kolları bağlı olduğu
halde Timurun çadırına götürüldü. Bu esnada Timur yatmak
üzere idi (20 Temmuz 1402). Timur, Bayazıdın ellerinin derhal
çözülerek serbest olarak yanına getirilmesini emretti ve
Bayazıdı görünce ayağa kalktı, çadırın kapısına doğru
ilerledi. Yüzü mütebessim idi.
Bayazıt: "Allahm bedbaht ettiği birile istihza etmek fenadır, fena,, diye bağırdı.
Timur: "Allahın bu dünyayı benim gibi bir Topalla senin
gibi bir köre bıraktığına gülüyordum,, dedi ve ciddî bir su

[[s. 325]]
rette ilâve etti: "Eğer sen bizi mağlûp etseydin benim ve askerlerimin akıbetlerinin ne olacağı malûm idi.,, Buna Bayazıt cevap vermedi. Timur onu kendi çadırında kendi yanına
oturttu. Ona nazikâne muamele etti. Esir, oğullarının
aranmasını istedi; onlardan Musa bulundu. Getirilip babasının yanma oturtuldu. Diğeri Mustafa çok sora bulunabildi;
öteki oğulları kaçmışlardı.
Timur ordusu Bayazıt ordusundan kaçanları deniz kıyılarına kadar takip ettiler ve bu meyanda Bursayı zaptettiler. Bayazıt birkaç ay sora Akşehirde teessüründen intihar
etti.
TİMUR AVRUPA KAPILARINDA
Bayazıt ordusu tamamen münhezim olmuş ve artık ikinci bir muharebeye lüzum kalmamıştı. Ankara teslim oldu;
Bursa, İznik, Timurun takip kuvvetleri tarafından zaptolundu.
Prensler, paşalar ve zabitler başta olmak üzere küme küme
firariler, balıkçı kayıklarile ve sair gemilerle Rumeliye ve
adalara kaçtılar. Bir ay içinde artık Anadoluda hiçbir osmanlı
askeri kalmadı. Timurun süvarileri İstanbulu görünciye kadar sahillere yanaştılar.
İzmirin Bayazıda altı ay mukavemet etmiş olduğunu
işitmiş olan Timur; burasını yakından görmek istedi. Hıristiyan şövaliyeler tarafından müdafaa olunan İzmir iki hafta
zarfında zaptolundu.
Bayazıdın himaye ettiği Bağdat Hükümdarı Sultan Ahmet,
Mısıra kaçmıştı. Mısır Sultanı onu zincire vurarak hapse attı
ve Timura vergi vererek ve onun himayesine girmek şartile Mısırı istilâdan kurtardı. Kara Yusuf Arabistan çöllerine
kaçıp izini kaybetti.
Avrupa hükümdarları hayret ve korkuya düştüler; ona
mektuplar, hediyeler ve sefirler gönderdiler. Bizans İmparatoru derhal vergi vererek Timura tâbi oldu. Beyoğluna
Timurun bayrağı çekildi.
Timur, Avrupaya girmek için hiçbir kuvvet sarfetmedi.
Bunun başlıca sebebi askerlerinin Semerkande avdet etmek
istemeleri idi. Timur zaptettiği yerleri, Bayazıdın memleket

[[s. 326]]
lerini ellerinden aldığı Germiyan, Karaman, Menteşe, Saruhan
ve sair beylere — kendine tâbi olmak şartile— tekrar verdi
ve vergiler tarhederek memleketine döndü. Ankara Muharebesinde yaralanan oğlu Mehmedin ölmesi de avdetini tacil
etmişti.
ÇİN SEFERİ
Timur, Semerkantte üç ay istirahatten sora Çine sefer etmeye karar verdi. Ecdadının doğdukları yerlerden geçmek,
hatta memleketlerinden Çin Şeddini aşmak istiyordu. 200,000
kişilik bir ordu yürüyüşe koyuldu. Mevsim kıştı. Fakat, Timur ilkbaharı bekliyemiyecek kadar sabırsızdı. Kış şedit
idi; soğuktan insanlar ve hayvanlar ölüyordu; fakat Timur
atının başını geri çevirmiyordu. Sir ırmağı buz tutmuştu.
Üzerinden yürüyerek geçildi. Otrar istikametinde yürünüyordu. Hataya giden büyük şimal yoluna oradan girilirdi.
Güçlükle Otrara gidildi. Timur, burada istirahat edecek
ve kış geçirilecekti. Timurun emri üzerine ordu, 1405
senesi Martında tekrar yürüyüşe geçti. Fakat Timur Otrarda
hastalanmıştı. Timur emri yerine gelsin diye yürüyüşe geçen
ordusunun başında bulunmuyordu. Timur öleceğini anladı.
Vasiyet etti: "Ben öldüğüm zaman deliler gibi telâş etmeyin.
Bu, karışıklığa sebep olur. Cihangirin oğlu Pir Mehmedi
yerime tayin ediyorum. Semerkantte devleti idare edecektir.
Ordunun mutlak idaresini elinde tutacaktır. Ona yardım
etmenizi ve ona hayatınızı feda eylemenizi size emrediyorum.
O, bu suretle Semerkandi olduğu gibi en uzak eyaletleri de
idare eder, eğer siz ona mutlak surette itaat etmezseniz ihtilâflar olacaktır.,,
Emirler ve ileri gelenler arzusunu yerine getireceklerine
yemin ettiler.
Timurun son sözü şu oldu: "Bu son mülâkatımızdır, Allah böyle istiyor (Şubat 1405).,,
Timurun cesedi Semerkande götürüldü.
Pir Mehmet Hindistanda idi. Kendisine adam gönderildi ve ordunun hareketi de derhal durduruldu.

[[s. 327]]
BÜYÜK BİR TEŞEBBÜSÜN
SONU
Timurun elinden düşen dizginleri hiç kimse tutmaya muktedir olamadı; ordu, parçalandı. Bir kısmı Timurun torunlarından Halil e sadık kalmıya yemin etti ve onu Semerkantte
tahta çıkardı; bir kumandan da askerlerine izin verdi ve Semerkande koştu.
Şehir halkı Timurun son emirlerini işitmediklerinden şaşkın bir halde kaldılar ve Halili İmparator tanıdılar. Hindistandan Pir Mehmet geldi, Halil ordusu tarafından mağlûp edildi.
Bazı büyük kumandanlar sadık kalan ordu kısmile Semerkande yürüdüler, Halili mağlûp ettiler. Horasanda bulunan
Şahruh geldi Semerkandi zaptetti, onu, oğlu Uluğ Bey e verdi.
İşte bu iki adam sayesinde Timur İmparatorluğu kısmen
kurtuldu. Semerkant, Asyanın Roması oldu; fakat bir ucu
Semerkande bağlı olan Avrupa ve Asya ticaret yolları Timurun vefatını müteakip meydana çıkan mücadeleler neticesinde kapandı ve ancak XIX. asırda bir rus ordusu oraya
inebildi.
Şahruh ve Uluğ Beyin hafitleri Semerkantten Hindistana
giderek orada bir saltanat kurmakla kendilerine mahsus yeni bir zafer yarattılar.
Timurun garba hareketi Avrupanın siyasî vaziyetini değiştirmiş ve onun taliini tayin etmişti; Asya ile Avrupa arasında 100 senedenberi kapanmış olan yolları tekrar açmıştı.
Timur, Tebrizi Bağdat yerine ondan daha yakın olmak üzere
Ayrupa için bir ticaret merkezi yapmıştı. Ölümünden soraki
karışıklık Asya ile büyük ticareti mahvetti. Kristof Kolomp
ve Vasko dö Gamanın yeni yol keşfine kalkışmalarının sebeplerinden biri de bu oldu.
Timur, gerçi Osmanlı Türklerini ezdi ve parçaladı; fakat, Avrupalılar Osmanlı Türklerinin boyunduruğundan çıkmaktan o kadar âciz idiler ki, Osmanlılar Anadolu ve Rumelideki vaziyetlerini kurtardıktan başka İstanbulu da alarak (1453)
devletlerini yeniden kuvvetlendirdiler.
Timur, zaptettiği yerlerde (Harita.39) hakimiyet ve onun başladığı intizam ve medeniyetperverliği idame edecek haleflere
malik olsaydı bugün türk âleminin hayat ve vaziyeti ve dünya

[[s. 328]]
TARIH
nın şekli şüphesiz büsbütün başka olacaktı. Kumandanlık hususunda ise Timura dünyanın son kumandanı dense asla
hata edilmiş olmaz.
Halbuki bu büyük adam, dünyaca ne çabuk unutulmuştur. Bugün, onun türbedarına, bu türbede (Res.104,105) yatan
Timur kim idi? diye sorsanız vereceği cevap ihtimal şu olacaktır: "Bilmiyorum, ben dünyaya gelmeden evel ve babam
dünyaya gelmeden evel o varmış, çok zaman geçmiş fakat,
her halde o ( büyük adam) mış.„
TİMUR VE TİMURLULAR DEVRİNDE
TÜRK MEDENİYETİ
FİKİR HAYATI Vukuatla dolu geçen Timur devri edebiyat,
fen ve san'at noktai nazarından da pek parlak bir devirdi. Timur, sarayına edipleri, şairleri, san'atkârları
toplar ve bunları teşvik ederdi. Timur, âlimleri ve edipleri
severdi. Zaptettiği bütün memleketlerin en eyi sanatkârlarını Semerkande göndererek payitahtını muhteşem abidelerle
süslemişti.
O vakit şairlerin farisî ve naşirlerin arapça yazmaları
âdetti. Bu devrin en meşhur şairi Hafızdır.
Timur, hususile tarihî eserlerden çok hoşlanırdı. Âlimlerle gayet hususî ve arkadaşça münakaşa ederdi.
Timurun oğullarına nasihatlerini muhtevi Tüzükkât isimli
eseri muvaffakiyet ve azametini temin eden birçok nizam ve
hikmetleri camidir.
Ortaasyada ilme, medeniyete hizmet eden Timur bilhassa imara çok meraklı idi. Maveraünnehirde payitahtı Semerkandi ve Türkistanın diğer şehirlerini imar etmiş, buralarda
güzel bahçeler, camiler, hanlar, saraylar (Res.103), medreseler,
hamamlar yaptırmıştır. Ziraate de ehemmiyet vermiş ve Maveraünnehirde birçok kanallar açtırmıştır. Semerkantte birçok yerlerden getirilmiş yüz elli bin san'atkâr vardı. Seyyahlar bu şehrin mamuriyetinden, ticaretinin ehemmiyetinden
mufassalan bahsetmişlerdir.
Kıpçak ve Osmanlı Devleti gibi Türk Devletlerini ezmekte Timur muztar kalmış ve bu müessif hadiselere o devletle

[[s. 329]]
rin hükümdarları sebebiyet vermişlerdi. Timur zannolunduğu gibi mutaassıp değildir.
Timur ve hafitleri âlimleri yalnız teşvikle iktifa etmezlerdi; kendileri de eserlerile, sâylerile fikir hayatına iştirak ederlerdi. Bu bapta Şahruh, Uluğ Bey, Hüseyin Baykara (Res.106)
ve Babür (Renkli Res. IV) ismini zikretmek kâfidir. Bu padişahların hepsi edip ve şair idiler. Uluğ Beyin Semerkantte
yaptırdığı rasatane dünyanın en güzel eserlerinden biri idi.
Uluğ Beyin, rasat ilmine, riyaziyeye hizmeti büyüktür. Eserleri Avrupada tercüme ve tetkik edilmiştir. Farisinin tesirinden kurtulamamakla beraber bu devirde türk edebiyatı da
güzel eserler vücuda getirmiştir.
Timurun çocukları zamanında yaşayan, bütün türklüğün
en büyük şairlerinden biri olan Ali Şir Nevai (vefatı 1550)
Timurlularm edebî ve ilmî meclislerinde türkçenin hakkını
muvaffakiyetle müdafaa etmiş ve Muhakemetüllûgateyn adlı
eserile türkçenin farisiye üstünlüğünü ispat etmiştir.
Timurlular devri, resim ve güzel yazı noktai nazarından da
en parlak bir devirdir. Maveraünnehir şehirlerinde birçok
resim meslekleri meydana çıkmıştır.
.. Timur ordusu bütün dünyada o zamanın
TİMUR ORDUSU ... . , , . . .
en mükemmel ve muntazam ordusu ıdı.
Timurun ordusu, yaya ve atlıdan mürekkepti. Yaya askerine uzak step seferlerinde at verilirdi. Atlı asker, icabında
yaya harbi yapacak surette talim ve terbiye görmüş bulunuyordu. Atlı, bilhassa çok ve dikkatli ok atmak lüzumu hasıl
olunca atından inerdi.
Atlı asker, iki kısma ayrılırdı. Seçme atlılar, daha eyi mücehhez ağır süvari kıt'alarmı, diğerleri hafif süvari alaylarını
teşkil ederlerdi. Bunlardan başka Timurun muhafız süvarisi
vardı ki teçhizatı çok mükemmel ve elbiseleri çok müzeyyendi.
Bu temelli askerî sınıflarından başka, muavin sınıflar da
mevcut idi ki şunlardır : 1) Köprücü kıtaatı, bunlar gemi ve
kayık yapmakta, köprü kurmakta istihdam olunurdu; 2) Yunan ateşi denilen bir ateşi atmakta kullanılan kıt'alar; 3) Muhasara aletlerini ve ateş atan makineleri imal ve istimal ile
uğraşan sanayi kıt'aları; 4) Dağlarda hareket için dağlık
memleketler ahalisinden toplanıp talim görmüş hususî
piyade askerleri.

[[s. 330]]
Timurun ordusu 10 ve emsali miktarında efrada münkasimdi; yani kıt'alar 10, 100, 1,000, 10,000 kişiden mürekkepti- 10,000 kişilik kıt'aya ki, bazan 12,000 e de iblâğ olunurdu,
bunlara "tümen,, denilmekte idi. Bu kıt'aların başında buğun
Türk Cümhuriyeti ordusunda dahi kullandığımız unvanları
haiz kumandanlar, yani onbaşı, yüzbaşı ve binbaşılar bulunuyordu; tümene kumanda eden zatın unvanı arapçadan
alınmıştı: Emir. . . .
Hafif süvariler, ok, yay, kılıç kullanırlardı. Her 18 kışının
bir de keçeden mamul çadırı vardı. Seçme süvariler başlarına tolga <Res. 113) (zırhlı külâh), sırtlarına zırh giyerlerdi;
bunların çadırları beş kişilik idi. Timurun muhafız kıt'aları ise
bütün bu teçhizata ilâve olarak gürz (harp topuzu) ve harp
baltası da taşırlardı. Muhafız süvarilerin atlarının üstü kaplan
postu ile örtülü idi.
Binbaşılar ve emirler, kıt'alarında ihtiyat olarak külliyetli
teçhizat ve levazımat bulundururlardı. Bunlar mekkâre, beygir ve develer ile naklolunurdu.
Piyadelerin kılıçları, yayları ve bir miktar okları vardı.
Her muharebeden önce süvari ve piyadenin yanlarında
nekadar ok bulunacağı emirlerle bildirilirdi. Yaya kıt'alar,
münhasıran hafif piyadelerden ibaretti.
Sefere çıkmadan ve muharebeye başlamadan önce askerin yoklama edilerek sıhhati, teçhizatı, levazımatı gözden geçirilirdi. •
Kıt'a âmirlerinin otoritesi, cezalandırmak ve mükafat vermekle temin olunmuştu. Her âmir kıt'ası efradını tardetmek
hakkını haizdi; fakat idam edemezdi. Timur bedenî cezalardan hoşlanmazdı ve ordusunda bu nevi cezaları menetmıştı.
Derdi ki: "Şahsî nüfuz ve hükmünü, kamçı ve deyneksız
icra edemiyen bir âmir, âmirlik sıfatına lâyık değildir.,,

[[s. 331]]
XXXII
HİNDİSTANDA BABÜR
İMPARATORLUĞU
(BÜYÜK HİNT-TÜRK İMPARATORLUĞU)
(İSTİKRAR VE ŞEVKET DEVRİ, 15161707)
Büyük Timurun ahfadından Zahireddin
BABÜR
Mehmet Babür, Fergana Hükümdarı Ömer
Şeyh Mirzanın oğludur; 14 şubat 1483 te Fergananm Andican
kasabasında doğmuştur. Timurun, ahfadından Ebu Sait [1]
(1455-1469) Maveraünnehre münhasır kalan Timur Devletinin hudutlarını genişletecek ve iiibarını arttıracak kadar
istidat ve liyakat göstermişti. Fakat, Ebu Sait ten sora Timurlular Devleti parçalandı; Semerkant ve Buhara; Badahşan,
Fergana ve Kâbil havalisinin herbirinde Ebu Saidin dört
oğlundan beheri ayrı ayrı hüküm sürmeğe başladılar.
Timurun, diğer bir hafidinin oğlu olan Hüseyin Baykara
da Horasan ve civarını aldı (merkezi Herat).
Babürün babası Ömer Şeyh Mirza, işte bu taksimde Fergana hükümdarı olmuştu.
Bu parçalanmadan sora Timur hanedanına mensup muhtelif mıntaka beyleri diğerinin ülkesini almak için biribirlerile muharebe ediyorlardı. Ortaasyada karışıklıklar başgösterdi. Babürün babası Ömer Şeyh Mirza, komşu beyliklerden iki hanın müşterek taarruzuna uğradığı bir zamanda
vefat etti(1494).
[1] Ebu Sait, Timurun torunu, Mehmedin oğludur.

[[s. 332]]
On bir yaşında babasının yerine geçen Babür, askerinin
sadakati sayesinde bu tehlikeden [1] kurtuldu.
Babürün çocukluk hayatı, bundan sora da tehlikelerle ve
heyecanlı maceralarla dolu olarak geçti. Küçük Fergananm
zeki, cesur ve müteşebbis olan Küçük Hanı Babür, Maveraünnehirde ardı arkası kesilmiyen arazi ve nüfuz kavgalarına
faal olarak iştirak ediyordu. Her vak'a Babürün tecrübesini
ve azmini arttırıyordu. Babür, Maveraünnehirdeki muhtelif
beylikler arasında çıkan muharebeler neticesinde Semerkandi, büyük ceddi Timurun muhteşem payitahtını, iki defa
(1497 ve 1500) zaptetmiş ve en nihayet Özbeklerin Hanı
Şeybani ye terke mecbur olmuştu.
Semerkandi ve Ferganayı kaybeden, bozkırlarda ve Pamir dağlarında tahtsız, ordusuz kalan Babürün azmi ve ümidi asla kırılmamıştı. O, vaktini Sadi nin şiirlerini okumak ve
şiir yazmakla geçirmekle beraber hadisatı da dikkatle takip
ediyordu.
Şeybani idaresinde Özbeklerin nüfuzu gittikçe artıyordu.
Şeybaninin mağlûp ettiği Maveraünnehir beylerinin dağılan
askerleri Babürün etrafında toplandılar.
.. .. Babür, emrine giren 20,000 kişilik bir ordu
i l e Hindikuşu geçerek, Timuroğullarının
MESI kaybetmiş olduğu Kâbili aldı (1504) ve Afganistanda yerleşti.
Babür, Afganistanda yerleşmekle ülkesini ve taliini şimal
bozkırlarına bakan bir mıntakadan Hint Denizine müteveccih bir kıt'aya nakletmişti.
Kabil ve Gazne haddizatında çok feyizli bir mmtaka
değildir, fakat Hindistanın kapısını teşkil etmesi ehemmiyetini arttırıyordu: Sakalar, Yueçiler, Akhunlar, Gazneli Mahmut,
Aksak Timur hep buradan geçerek Hindistana girmişlerdi.
Coğrafî vaziyet ve tarih, Babüre Hindistan yolunu gösteriyordu.
Hint kapısı ve yolu elinde idi; ceddi Timurun meşru
hakkına sahip idi; ve en nihayet kendine kadar yirmi asırdanberi Hindistanda hâkim bir unsur olan büyük türk ırkının şerefli an'anelerini müdrikti.
[1] Taarruz edenler, Babürün amcası Semerkant Hanı Sultan Ahmet ve dayısı Taşkent Hanı Mahmut idiler.

[[s. 333]]
Bununla beraber Babürün meyli yine FerTİMUR İMPARA- d Semerkantte ve Heratta idi. Fakat
TORLUĞUNUNBUS- ° , '. . D ,,
BÜTÜN İNKIRAZI Şeybanınm Hıve ve Belh (1505 ) ten sora
Heratı (1507) da alması Babürün şimale doğru genişlemek için beslediği ümidi zayıflatmıştı.
Hüseyin Baykara ölmüştü; oğullarından Bediüzzeman
Özbeklerin elinden kurtularak İstanbula kaçtı.
Diğer oğulları da Özbekler tarafından öldürüldüler. Bu
hadiselerle Timur İmparatorluğunun son bakiyesi de ortadan
kalkmış, Timur oğullarından yalnız Babür kalmıştı.
.. . Babür 1507 kışında Şeybaninin Kandehara
BABUR İMPARA- , „ , . . , , F + T^A
TORLUĞU yaptığı bir akını bertaraf ettikten sora Kabilde Padişah ilân olundu. XVI. asır bidayetinde, İranı tekrar birleştiren Türk Safavî hanedanının müessisi
İsmail, şarkta Şeybani Devletile komşu olmuştu. İranın şark
hudutlarını temin için Şeybani tehlikesini bertaraf etmeğe
mecbur idi. İsmailin, Özbeklerle Merv civarında yaptığı bir
muharebede (1510) Şeybani mağlûp oldu ve öldürüldü.
Babür, hasmı Şeybaninin mağlûbiyetini ve ölümünü haber alınca Şah İsmail ile ittifak etti ve Özbekler aleyhine
Semerkanda yürüdü. Babür, üçüncü defa olarak Semerkandi
aldı (1511). Şah İsmailin Osmanlılar aleyhine garba gitmesi
Babürü Özbeklere karşı yalnız bırakmıştı. Babür, Özbeklerin
mukabil taarruzile Semerkandi terk ve Kâbile döndü. Bu
vak'adan sora, Babür artık şimal hareketlerini terkederek
senelerdenberi düşündüğü Hint seferine hazırlanmağa başladı.
Lodilerin, Pencap Valisi Devlet Han da, Sultan İbrahim le
bozuştuğundan Babürü Hint istilâsına teşvik ediyordu. Babür,
Pencabm, ceddi Timurdan kendine miras kaldığını ileri sürerek Hint seferine başladı; bir seferde (1523-24) Lahoru ve
müteakip seferde de, Delhi Sultanı İbrahimi Panipat civarında
mağlûp ederek (1526) Delhi ve Agrayı aldı (Harita. 44 a).
Babür, Panipat Meydan Muharebesinde on iki bin kişilik
bir ordu ile İbrahimin yüz bin nefer ve bin filden mürekkep
büyük bir ordusunu perişan etmişti. Babürün ordusunda Osmanlı Türklerinin idaresinde topçu bataryaları vardı. Babürün zaferini temin eden mühim sebeplerden biri de hasmında olmıyan bu topçu teşkilâtı idi.
Panipat Meydan Muharebesi neticesinde merkezi Agra

[[s. 334]]
olmak üzere Afganistan ve şimalî Hindistanm mühim bir
kısmını muhtevi bir imparatorluk, Babür İmparatorluğu
kurulmuştu.
Babürün Hindistanda yerleştiğini görünce harekete gelen
Raçputlar, Çitor ve Acmir Racası Ranasanka nın idaresinde
birleşerek Agra üzerine yürüdüler. Raçputlar, 150 bin kişilik bir ordu toplamışlardı. Babür, Agra civarında Fetıhpurda
ordusunu müdafaaya hazırladı, toplarını yerleştirdi. İlk Raçput hücumundan sora mukabil taarruza geçerek Raçputları
mağlûp etti (16 Mart 1527).
Artık Hindistanda Babüre karşı çıkacak bir kuvvet kalmamıştır.
Babür, üç senede, Bengale dahil olmak üzere bütün
Şimalî Hindistana hâkim olmuştu. Babür, Hindin fethini
bitirdikten sora oğullarından Kâmıran ı Kâbile, Humayunu da
Ferganaya göndererek bu memleketlerin idaresine memur
etti. Mütemadi muharebelerle sıhhati bozulan Babür, dünyanın, o vakit, en büyük ve en muhteşem imparatorluğunu kurduktan sora 4 8 yaşında Agrada öldü (28 Kânunuevel 1530).
Kâbil civarında defnedildi. Hindistanda İlk müslüman türk
hakimiyeti devrinde (1001-1526) sülâleler biribirini takip ettiğinden memleket ihtilâl içinde idi. Babür ve sülâlesi bu
anarşiyi kaldırdı; devlet istikrar kespetti, taht kavgaları
eksildi.
.. .. 4 8 yaşında ölen Babür (Res. 107), ömrünün
^S AH Sİ YETİ hemen kırk senesini muharebe meydanlarında geçirmiş bir kahramandır. Talii, anî tahavvüller içinde felâketin son derekesinden şan ve şerefin en
yüksek derecesine çıktı. Yalnız muhteşem bir isimden başka
bir şeyi olmadığı bir zamanda, cesaret ve teşebbüsü ve kahramanlığile dünyanın en geniş ve en sağlam imparatorluklarından birini kurdu.
Babür, harp ve politika işlerinde olduğu kadar eğlencede de
yorulmazdı. Beden ve fikir faaliyeti de fevkalâde idi. Hayatı,
çocukluğundanberi muharebe, seyahat, avcılık, yaşamak için
dağlarda dolaşmak ve fethettiği memleketlerde camiler,
saraylar, hanlar, su yolları, havuzlar, bahçeler yapmak ve
bir âlem fetih ve idare etmekle geçti. Babürün muvaffakiyeti
sırrını en çok, yorulmak bilmez faaliyetinde ve muvaffa

[[s. 335]]
kıyetsizlik ve felâket anlarında asla meyus olmamasında
görmek lâzımdır.
Bütün hareketlerinde ve hayatında her şeyin en son haddine giden Babür ince ve vâsi bir harsa sahipti.
Babür edebiyat ve güzel san'atleri çok severdi, kendisi de
çok ince edip ve şairdi. Türkçe ve acemce şiirleri ve türkçe
hatıratı (Babürname) ve daha bazı türkçe eserler (Mübin adlı
büyük bir manzum eseri, türkçe pek mühim bir aruz kitabı)
bu fevkalâde adamın fikir kuvvetini gösterebilir.
Mecmuai eş'arı Babür Padişah adlı türkçe şiir mecmuası
çagatay türk edebiyatının klasik eserlerinden olduğu gibi
Babürname de çagatay nesrinin en temiz, en yüksek bir nümunesidir.
Babür, hatıratında, Hindistanı, bilhassa bu memleketin
tabiî ahvalini büyük bir kudretle tavsif ettiği gibi bütün icraatını, şahsî hayatının en gizli noktalarına kadar büyük bir
sadelik ve sadakatle anlatmaktadır.
Velhasıl, Babür, Türk ve hatta cihan tarihinin hakikaten
büyük ve mümtaz adamlarındandır.
Babür, vefatından evel Humayunu, veliaht
HUMAYUN, EKBER, v e Kâmıranı Afganistan umumî valisi tayin
HA^EVRENKZİP etmişti. Humayun (1530-1556) Gucarat ve
Bengalede türk hakimiyetine karşı isyanlarla karşılaştı. Afgan Suri ailesinden, Ferit Han (Şir Şah) bütün
türk aleyhtarlarını toplayarak Humayuna karşı taarruza geçti. Humayun,
(1539-1540) mağlûp oldu ve memleketini bırakarak Lahorda
bulunan biraderi Kâmırana sığındı.
Şir Şah Delhide yerleşti ve nüfuzunu ve ülkesini tevsi
gayretine bile düştü. Şir Şahın vefatından sora Humayun, 15
senelik felâketli bir fasıladan sora, 1555 te tekrar Delhiye
imparator olarak döndü, fakat ertesi sene öldü.
Bütün Hindistan hükümdarlarının en büyüğü ve tarihin
en büyük ıslahatçılarından biri olan Ekber (1556-1605),
uzunca süren hükümdarlık zamanında yaptığı muharebelerle Raçputlarm mukavemetini kırdı; Gücerat, Bingale ve Kişmir müslüman devletlerile Orisa yı ve Dekkanın bir kısmını
Berar ve Kandeş i idaresine aldı.
Ekber, her şeyden evel, mağlûp ettiği ülkeler ahalisini Türk
Devletine ısındırmağa çalışıyordu. Türk Devletinin, müslüman

[[s. 336]]
336 TARİH
ve Hindu, bütün tebaasına ayni hakkı verdi. Müslüman olmıyanlardan alman kafa vergisini (cizye) kaldırdı. Raçputları ve
Hinduları Türk Devletine ve hanedanına ısındırdı, bağladı.
Kendisi ve oğlu Raçput prenseslerde evlendiler.
Ekber, büyük bir harp kahramanı idi. Fakat onun bu
cephesi insan ve hükümdar olarak malik olduğu faziletler
ve büyüklükler karşısında gölgede kalır: Ekber, devletin
idaresini ıslah ve tanzim etti. Müslüman olsun, Hindu olsun,
en temiz, çalışkan ve malûmatlı insanları iş başına getirdi.
Türk Ebülfadıl ve Hindu Todar Mal Ekbere yardım edenler arasında sayılmağa lâyıktırlar. Ekber, müslüman, hindu,
bütün Hintlilerin refah ve saadetini ve memleketin iktisaden
yükselmesini temin edecek tedbirlere tevessül etti.
Ekberin, Hindistan halkını biribirlerile anlaştırmak
hususundaki gayreti, en çok, vücuda getirdiği ve dini ilâhî
ismini verdiği yeni bir din etrafında toplamak teşebbüsünde
görülebilir. Bu yeni din, mabutluğun bir timsalini teşkil eden
ve hayat veren güneşe tapıyordu. Bizzat Ekber, bu dinin
müessisi olarak kendini Allahın ilhamına mazhar olmuş zannetti. Hintliler, kendi düşünüşlerine göre, Ekberi, bir mabut
timsali kabul ediyorlardı. Ekber, bu yeni dine girmek için
kimseyi zorlamadı. Yeni dini reddedenler de, Ekber nazarında, müsavi idiler.
Ekberin oğlu Cihangir (1605-1627) ve torunu Şahcihan
(1627-1658) zamanlarında devlet, Ekber zamanındaki kuvvet
ve şevketini muhafaza etti. Delhi, dünyanın en muhteşem
şehirlerinden biri olmuştu. Sarayların içi de çok güzeldi.
Şahcihan zamanında, devletin hudutları Dekkanda Ahmet
Nagar ve Golkonda kırallıklarmın zaptile genişlemişti.
Kardeşlerini bertaraf ederek tahta Âlemgir I. unvanile
çıkan Evrenkzip (1658 - 1707 ) mutaassıp, gaddar ve yüksek kabiliyetlerden mahrum bir hükümdardı. Hindulara
karşı olan adaveti yüzünden, Evrenkzip, Hindu mabetlerini
yıkmakla, Hindu prenslerini öldürmekle Ekberin eserini
yıktı ve Raçputları ve Hinduları mukavemete ve isyana
şevketti. Bu devirde Türklere ve Türk Devletine karşı Hindu
mücadelesini Mahratlar temsil ve idare ettiler. Mahratlarm
reisi Sivaci, bu mücadeleyi muvaffakiyetle idare ve istiklâlini
ilân etti. Evrenkzip - Sivaci (Mahrat) mücadelesi çok kanlı
oldu. Evrenkzip, bu muharebelerde, Dekkanı baştanbaşa

[[s. [227v]]]
II. ineri Müsliıman Türkler »evri
Bü i ük Hint Türk imparatorluğu
ıs.-.?
Ç o t p u r ç a y p u r
¡"Udeypur,
o EvrcjRğabat
Bombay
U M M A N D E N İ Z İ
¡d atabal
[Pancıl
BENGALE KÖRFEZİ
1 '• 31.500,000 Madure
! 1530 da Babur I ¡Ş
3 1605 de Ekber \ - g
de Evrenzipf >

[[s. [227r]]]
l ^ G S d e H i n t
U M M A N D E N İ Z İ
31,500,00i/

[[s. 337]]
çiğnedi. Dekkanda son müstakil müslüman hükümeti olan
Bicapur u ve Tanjor a kadar bütün Dekkanı ilhak etti. Fakat
bu muharebeler yüzünden memleket yıkılmış ve halk devlete düşman olmuştu.
BÜYÜK HİNT-TÜRK İMPARATORLUĞUNUN İNHİTATI, AVRUPALILARIN BİLHASSA İNGİLİZLERİN
HİNDİSTAN1 İSTİLÂLARI
Evrenkzipin halefleri [1] zamanında, HintBÜYÖKHINT-TURK T ü r k i m p a ratorluğu süratle inhitata başladı.
IMrT™1«2?TLAUT?U" Bütün Hindistan Delhiye adavet besliyordu.
.NU.N I«IİA¿Ali . , , .. ,. . . . ,
Harpler memleketin maliyesini bozmuştu,
birçok isyanlar memleketi çöle çevirmiş ve halkı sefalete
mahkûm etmişti. Memur sınıfında rüşvet, devletin varidatını
azaltacak kadar çoğalmıştı. Felâketin asıl büyüğü Babür neslinin bozulması idi. Padişahlar birer gölge mesabesine düşmüşlerdi. Kuvvetli ordu kumandanları, valiler kuvvet kazanarak vilâyetlerin istiklâllerini ilân ediyorlardı. Bilhassa Mahratlar, kuvvet ve nüfuzlarını ve sahalarını Gucarat, Malva ve
Delhiye doğru tevsi ettiler ve istiklâllerini tanıttılar.
Mehmet Şah (1719-1748) zamanında başlıyan umumî
isyan neticesinde Dekkan, 1723 te Haydarabat nizamının
idaresi altında istiklâl kazandı. Hemen ayni zamanda Udh,
Bengale ve Ruhühant vilâyetleri de müstakil oldular.
Hindistanın bu halinde, İran hükümdarı aslen Türk olan
Nadir Şahın Hindistanın kalbine yaptığı taarruz (1739), Afganistan hükümdarı Ahmet Şah Dürrani nin Pencap ve Delhiye akını (1756) Türk İmparatorluğunu temelinden sarstı.
Nadir Şah Delhi hazinelerini soydu ve 30,000 adam öldürdü. Afganlılarda bir bayram esnasında Matura yı basarak
birçok Hintli öldürdüler ve Hindu mabetlerini yıktılar.
[1] Evrenkzipten sora gelen inhitat devrinin hükümdarları şunlardır:
Bahadır Şah, Şah Âlem 1. (1707-1712); Cihandar Şah (1712-1713);
Refiudderecat (1713-1719); Muhammet Şah (1719-1748); Ahmet Şah
(1748-1754); Âlemgir II. (1754-1759); Şah Âlem II. (1759-1806); Ekber
Şah II. (1806-1837); Bahadır Şah II. (1837-1858).

[[s. 338]]
Şah Âlem (1759-1806) bir tazminat mukabilinde Bengale,
Bihar ve Orisa nın malî idaresini İngiliz Hint Ticaret Şirketine
bıraktı (Harita. 44 b). İngiliz Ticaret Şirketinin ordu ve donanması vardı. Şirket, Hindistanm muhtelif yerlerinde arazi edinmeğe ve yerleşmeğe başladı. İngiliz Ticaret Şirketi muhtelif
muharebelerle Hindistanda kendilerinden evel veya kendıîerile beraber gelen Portekiz, Holanda Fransız şirketlerini
muharebe ile çıkararak hemen müstakillen Hint ticaretim
inhisarına aldı. On dokuzuncu asrın birinci nısfında, Delhi
Türk padişahları İngiliz Ticaret Şirketinin nüfuzu altına girmişlerdi. İngiliz idaresine karşı (1857) de vukubulan ve Sipahi isyanı namile meşhur olan isyan bir netice vermedi.
İngilizler Delhiyi zaptettiler. Son Türk Padişahı Bahadır Şah
t a " Hindi Çinide Ranguna nefyolundu. Müstakil diğer
müslüman devletleri ingilizleri kovmak için yapılan bu isyana
iştirak etmediler. .
1858 de Hindistanm idaresi ingiliz Ticaret Şirketinden
İngiliz tacına intikal ettiği sırada sadakat gösteren diğer Hint
müslüman devletlerin arazisi genişletildi. Bunlar ayrıca sadakatlerinden dolayı taltif te olundular. Bu suretle 1858 de,
Hindistanm müstakil tarihi kapandı, Hindistan, ingiltere İmparatorluğunun bir parçası oldu.
Medeniyet noktai nazarından Büyük Hint
BÜYÜK HİNT-TÜRK Türk imparatorlarının herbiri ayrı bir husuİMPARATORLUĞU s i y e t i v e ehemmiyeti haizdir. Sülâlenin müesZAMANiNDA HİN- s i s i B a b ü r ş ö hreti halk destanlarına geçmiş
D 1 ^ D E N Î Y S ? bir kahramandır. Asyanın bütün faziletlerine
tevarüs eden Babür, hiçbir felâketle sarsılmıyacak bir azim ve irade sahibi idi, türkçe hatıratile ve şiirlerile ilme ve güzel san'atlere olan vukuf ve muhabbetıle
Babür, Hindistanda her sahada Türk Rönesansının mümtaz ve
asil bir simasıdır.
Hint Türk imparatorlarının en büyüğü şüphesiz Ekberdir Pek büyük bir kahraman ve idareci olan Ekber, Hint
İmparatorluğunun hakikî müessisi sayılır- Ekber devrinde
Türk Devleti, her sahada hürriyetperver idi.
O vakit, devletin resmî dini islâm dini idi. Ekber, dini
devletten ayırarak bütün dinleri müsavi surette himaye ve
vicdan hürriyetini temin etti ; bütün Hint milletlerini daha

[[s. 339]]
ziyade ısındırmak maksadile hiçbir rahip sınıfı kabul etmiyen ve temiz ve sade bir hayattan başka hiçbir şey istemiyen hususî bir din bile vücuda getirmişti.
Vedaları ve Mahabharata [lj ve Ramayana [2] gibi hindu
edebiyatının şaheserlerini sanskritçeden farisiye ve ordu
lisanına tercüme ettirmekle ilme pek büyük hizmet etmiştir.
Şahcihanın oğullarından Dara Şüküh ta Upanişat lan farisiye tercüme ettirdi.
Ekberin idarî ve içtimaî sahalarda yaptığı ıslahat ta pek
mühimdir. Yaptığı kanunlarla yakın akrabalar arasında
teehhülü, bilhassa çocukların evlendirilmesini menetti.
Zamanında yapılan vergi esasları bugün bile caridir.
Devlet varidatının esasını teşkil eden arazi vergisi mükemmel bir şekle kondu: verginin miktarı toprağın zenginliğine
ve verimine ve tahsis olunduğu ziraatin nev'ine göre kondu.
Cihangir ve Şahcihan zamanları, Hindistanda maddî cihetlerden türk medeniyetinin en yüksek devridir. Zamanlarında
mimarî ve türk minyatür ve resim san'atleri de çok terakki
etmiştir (Renkli Res. IV. VIII).
Şah Cihanın, 1631 de vefat eden zevcesi Mümtaz Mahal
için yaptırdığı Taç Mahal türbesi dünyanın en güzel mimarî
eserlerinden biridir (Res. 108, 109).
Evrenkzip ile her sahada inhitat başlar, Ekber zamanmdanberi, müslüman türk ve hindu anasırın anlaşmasına
dayanan siyaset bırakıldı; taassup siyaseti takıp edildi. Bu ise
görüldüğü üzere Raçputlarm ve Mahratların isyanını ve
devletin parçalanmasını intaç etti. _ _ _
Mimarî eserlerinde, Hindu ve Iran Türk tesirlerinden
başka osmanlı mimarisinin tesirleri de kayde şayandır. Babür ve halefleri zamanında İstanbuldan getirilen osmanlı
türk mimarları Hindistanda birçok cami, saray ve türbeler
yapmışlardır. Hindistana giden osmanlı türk mimarları
arasında Mimar Sinanın şakirtlerinden Yusuf ve İsa Efendilerin ismi malûmdur.
[1] Mahabharata destan», Delhi civannda ayni ailenin iki kolu arasmda vukua gelen bir a ş i r e t muharebesinin hikayesidir. : l ^ S e n s S
ve idare san'atlnden başlayarak coğrafya malûmatına kadar b.r prensm
bilmesi icap eden malûmat iki yüz bin beyit halinde t e s p i t olunmuştur
12] Yamayana destan, Ramanın kahramanhklanm terennüm eder
ve başına gelen felâketleri anlatır.

[[s. 340]]
Hint Türk mimarisinin bariz hususiyetlerinden biri, çini
yerine mermer kullanılmasında«!*. Bu itibarla Iran camileri
harap olduğu halde meselâ Taç Mahal türbesi urk zevkinin en güzel ve ebedî bir nümunesı olarak parlamaktadır.
Delhi civarındaki Humayunun türbesi Kanunî Süleyman
devrinin bazı İstanbul camilerini andırır; bu itibarla Mimar
Shıanın ismi bizce meçhul bir talebesi tarafından yapılmış
olması muhtemeldir (Res. 111) . . .
Ekber devri, Hint-Türk mimarisinde yerli Hint tesirlerinin
çoğaldığı zamandır. Bu imtizaç, Ekber tarafından 1570-74 te
yapılan Fetihpurda ve bilhassa bu şehirde Turkı Sultana denilen beş katlı sarayda ve bu sarayın kabul salonlarında
görünür (Res. 110, 112).
Sahcihan zamanı Hint-Türk mimarisinin en parlak devridir. Bu devrin en güzel eserleri, Delhide büyük camı ve
Türk imparatorlarının saraylarıdır. Şahcihan tarafından,
1646-53 te yaptırılan ve İnci camii yahut Motı mesçıdı denilen cami pek temiz ve nefis bir eserdir. Bununla beraber
Şahcihamn en güzel eseri Agradaki Taç Mahaldır.
Hint-Türk resim san'ati tamamen Hindistanda vücut bulmuş nefîs bir san'attir. Avrupa müzelerinde mevcut Hint-Türk
resim kolleksiyonları o devrin san'at ve inceliğim ve saray
muhitini gösteren hakikî birer şaheserdir.
Hasılı şerefli ve kahraman Timur ailesi mensupları, hatta
inhitat devrinin hükümdarları ve o zamanın türk san'atkâr
ve âlimleri bilaistisna şahsî kıymetleri, medenî kabiliyetleri
ve ilmî kudretleri ve bilhassa insanî duyguları itibarıle
hint âleminde kendilerine hükümdar olarak hürmet ettirmeği bilmişlerdir.

[[s. 341]]
KRONOLOJİ CETVELİ
BU KİTAPTA ZİKROLUNAN
BAŞLICA HADİSELERİN VUKUU TARİHLERİ
50. Yueçileritı Kuşhanlar idaresinde Hindistanı istilâları ve Pencapı zaptetmeleri.
102 - 109. Romalıların Cenubî Gole girmeleri.
260. Valeryenin Pers Kiralı Sapora esir düşmesi.
274. İmparator Orelyen zamanında İmparatorluğun birliğinin yeniden vücut bulması.
300. Atamanların yukarı Ren civarına yerleşmeleri.
318. Gupta sülâlesinin Morya İmparatorluğunu ihya etmesi.
324. Kostantinin hıristiyanlığı kabul edişi.
375. Hunların Şarkî Got devletine hücumları. — Cenubî
Rusyaya girmeleri. — Ostrogot Devletinin yıkılışı.
378. Vizigotlann Roma Kayseri tarafından Daçyaya yerleştirilmesi.
380 - 415. Çandragupta II. nin Kuşhanlara tâbi Saka krallıklarını zabıt ve ilhak etmeleri.
385. Akhunların garba muhaceretleri.
395. Roma İmparatorluğunun Kayser Teodosyos
tarafından ikiye taksimi.
400. Frankların Möz ve Mozel ırmakları arasında yerleşmeleri.
404. Garp imparatoru Honoryusun makam saltanatı Milandan Ravenna şehrine nakli.
405. Hun ordusunun İtalyaya taarruz eden İslav ve Germenleri mağlûp ederek Romayı kurtarması.
406. Germanyanın Alanlar tarafından istilâsı. •— Avrupayı yabancı kavimlerin istilâsı.
409. Bir kısım Alanların İspanyaya girmeleri.

[[s. 342]]
410. Romanın Alarik tarafından zaptı.
411. Alanların İspanya yarımadasına hakim oluşları.
424. Akhunlann Anayurttan çıkışları.
425. Kuşhanlardan Kidaramn ülkesinin Akhunlar tarafından zaptı. — Akhunların Baktriyanı işgalleri.
428. Akhunların İrana yaptıkları taarruzun Sasanilerden
Behramgurun mukavemetile akim kalması. — Roma Şark İmparatorluğunda Aryos ve Nastoriyos
mezhepleri münazaasının başgöstermesi.
437. Attilânın hükümdar olması (Vefatı 453).
451. Şalon Muharebesi.
452. Attilânın Romaya gitmekten vazgeçerek geri çekilmesi.
455. Vandalların Romayı istilâsı. — Ahkunlann Pencap
üzerine yaptıkları tazyikin Guptalardan Skan Dagupta'nın müdafaasile neticesiz kalması.
463. Odoakır'ın hun ordusunun başına geçmesi.
476. Garbî Roma İmparatorluğunun nihayet bulması.
480. Klodvik'in Paris havzasında Romalılara galebe edişi.
482. İmparator Zenon'un Tuna Bulgarlannı yardıma çağırması.
484. Akhunların Sasanilerden Firuzu Belh şarkında mağlûp etmesi.
493. Odoakırm katli.
499. Bulgarların Balkanlara ilk taarruzları. — Fransa
Kiralı Klovinin hıristiyanlığı kabulü.
500. Akhunların Malvaya kadar istilâ sahalarını genişletmeleri.
527. Jüstinyenin imparator oluşu (Vefatı 565).
528. Akhunların Multan civarında Ucayini Racasına mağlûp olmaları.
530. Hun istilâsile Gupta İmparatorluğunun parçalanması. — Bizansta Nika isyanı.
552. Tümenin isyanı ve hükümet kurması.
555. Muhanın Cücenleri büsbütün ortadan kaldırması.
562. Avarların Macaristanda ve Panonyada yerleşmeleri.
563 - 567. Muhanın Sasanî hükümdarı Nuşirevanla birleşmesi.
566. Akhunlann Soğut kıt'asını terke mecbur kalmaları.
568 - 569. Bizans İmparatoru Justin II. tarafından Garp Yab

[[s. 343]]
gusu İstemi Han nezdine Zemark'ın sefir olarak
gönderilmesi.
.569. Garbî Tukyu Devletinin sona ermesi.
570. Muhammedin dünyaya gelmesi. — Gucarata Valaphiler Racalığının teessüsü.
582. Tukyu İmparatorluğunun Şarkî ve Garbî olmak üzere ikiye bölünmesi.
594. Muhammedin Hatice ile izdivacı.
600. Bizanslılar ile Avarlar arasında muahede akti.
602. Hazarların Voiga ile Turla ırmakları arasında Devlet kurmaları.
606. Tanesvar Racası Harşavardhanamn tahta geçmesi.
608. Pers Kiralı Nuşirevanın Anadoluyu zaptı.
613. Harşavardhanamn Bengale kadar Ganj vadisini zaptederek payitahtını Konaça nakletmesi.
622. Muhammedin Mekkeden Medineye hicreti.
İmparator Herakliyüsün Ninova civarında İranlıları mağlûp etmesi.
624. Bedir Muharebesi.
625. Uhut Muharebesi.
626. Bulgarların Avarlarla birlikte İstanbula taarruzları.
627. Hazarların Azerbaycanı istilâları.
628. Hudeybiye musalâhası.
630. Şarkî Tukyu devletinin inkırazı. — İmparator Herakliyüsün Karpatlardan Sırpları ve Hırvatları getirerek Avarlarla kendi arasındaki hudutlara yerleştirmesi. — Mekkenin Muhammet tarafından
zaptı.
631. Tebük seferi.
632. Halit bin Velidin Yemen seferi. — Muhammedin
Veda haccı. — Muhammedin Vefan (8 Haziran)
— Ebubekirin Hilâfete intihabı (8/9 Haziran),
633. Şamın islâmlar tarafından zaptı.
633. Basra civarında Sasanilerin İslâmlara mağlûp oluşu
ve Arapların Irakta yerleşmeleri.
634. Ebubekirin vefatı. Ömerin halife intihabı. — Herakliyüsün Yermük civarında İslâmlara mağlûbiyeti.
635. Kadisiye Muharebesi. — Kudüs ve Antakyanın İslâmlar tarafından zaptı.

[[s. 344]]
TARİH
635 - 641. Tuna Bulgarlarının Avarların hakimiyetinden kurtulmaları.
641. Mısırın Araplar tarafından fethi.
642. İranlıların Nihavent'te inhizamları ve Sasanî Devletinin sonu.
644. Halife Ömerin vefan ve Osmanın halife intihabı.
647. Şimalî Afrikanın Araplar tarafından zaptı.
650. Hazarların Azak Denizi kenarlarına yerleşmeleri. —
I I Karluklar memleketinin bir çin eyaleti haline düş- mesi.
652. Akhunlar Devletinin inkırazı.
656. Halife Osmanın öldürülmesi ve Alinin halife intihabı.
657. Sıffin Muharebesi.
659. Garbî Türk (Tukyu) Devletinin inkırazı.
660. Kendini halife ilân etmiş olan Muaviyenin Emevî
devletini kurması (Vefatı 680).
661. Halife Alinin öldürülmesi.
670. Tibetlilerin Kâşgar taraflarına kadar memleketlerini
genişletmeleri. — Ukbe bin Nafi tarafından Kayruvan şehrinin tesisi. — Tuna Bulgarlarının Hazarların tazyiki ile cenuba çekilmeleri.
671. Istanbulun Araplar tarafından ilk muhasarası.
679. Garp Bulgarlarının Tuna ile Balkan dağları arasındaki salıaya yerleşmeleri.
680 - 683. Emevilerden Halife Yezit zamanı. İntihap usulünün
terki ve arap saltanatının cümhuriyetten hükümdarlığa tahvili.
680. Kerbelâ vak'ası.
681. Kutluk Hanın Şarkî Tukyu Devletini yeniden kurması (Vefatı 691). — Tuna Bulgarlarının kat'î
olarak Balkanlarda yerleşmeleri.
683 - 685. Emevilerden Halife Mervan zamanı.
685 - 705. Emevilerden Halife Abdülrneük zamanı.
699- Şarkî Tukyu hakanı Kapağan Hanın garp Tukyu
memleketlerini istilâsı.
705. Kuteybenin Haccaç tarafından türkellerinin fethine
memur edilmesi ve Kuteybenin bu zengiıı ve mamur Türk memleketlerini yağma ve tahribe başlaması.
VL

[[s. 345]]
KRONOLOJİ
706. Türkeşler Hanı Üçele'nin vefatı.
707. Kuteybenin Baykende girmesi, şehri yağma ettikten
sonra yakmaları.
709. Gurak Hanın Semerkant Türkleri tarafından hanlığa
geçirilmesi.
711. Tarık'ın ordusu ile İspanyaya geçmesi.—Türkeş Devletinin sonu. — Kuteybenin aln sene uğraştıktan sonra Semerkande girmesi.
712. Halife Velit zamanında Mehmet bin Kasımın Hindistana sefer etmesi. — Tuleytule'nin zaptı.
716. Halife Süleyman zamanında Bizansın Araplar tarafından tekrar muhasarası. — Sulu Kağan'in istiklâlini ilân etmesi.
717. Kuteybenin idamı. •— Sulu Kagan'ın Araplar ve Tibetlilerle müştereken Çin aleyhine hareketlere başlaması.
719- Saganyan Tekini Tiçe tarafından Tamuça adlı bir
türk âliminin Çin İmparatoru nezdine gönderilmesi.
723. Hazarların Azerbaycanı istilâsı.
729. Abdürrahmanül Gafiki'nin İspanya valisi olması.
730. Nanto adlı türk âliminin sefaretle Toharistandan
Çine gitmesi.
732. Poatye'de Abdürrahmanül Gafiki ordusunun Franklara mağlûbiyeti. — Gültekin Abidesinin dikilmesi.
735. Bilge Hakan Abidesinin dikilmesi.
738. Sulu Kagan'ın Bağa Tarhan tarafından öldürülmesi.
739. Garp Tukyularının çin hakimiyetini kabule mecbur
oluşları.
740. Uygurların Tukyu Devletini yıkmaları.
744. Bağa Tarhanm Çinliler tarafından idamı. — Uygurların Karabalagassunda hükümet kurmaları.
745. Alfonsun Süev kiralı olması. — Şark Tukyu Devletine Uygurlar, Basmil ve Karlukların nihayet vermeleri.
747. Şarlmanın gençliğinde bir manastıra çekilmesi.—Yusuf bin Abdürrahmanın Endülüs hâkimi intihabı.

[[s. 346]]
346
750. Bengalede hakimiyetin Budist Palalara geçmesi. —
Abbasilerin Büyük Zap suyu kenarında Mervan
idaresindeki emevî ordusunu mağlûp etmeleri.
751. Emevî saltanatının sonu ve Abbasî saltanatının başlaması. — Çin ordusunun Talaş şehri civarında
Türklere mağlûp oluşu.
756. Abdürrahmamn Endülüs Emevî saltanatım kurması.
756 - 757. Karlukların Uygurlarla mücadeleye başlamaları.
762. Mani dininin Uygurlar arasında intişara başlaması.
Abbasilerden Halife Mansur tarafından Bağdadin kurulması ve hükümet merkezinin bu şehre
nakli.
766. Karlukların Garp Tukyularına ait yerleri zaptetmeleri. Tokmak ve Talaş şehirleri mmtakasında
Karlukların devlet kurmaları.
768. Şarlmanın hükümdar olması (Vefan 814).
770. Valaphilerin yerini Raçputlardan Çalukyalarm alması.
771. Sicilya adasında Beni Medar emaretinin teessüsü.
777. Şarlmanın İspanya üzerine yürümesi.
786. Harunürreşidin halife olması (Vefatı 809).
792 - 793. Karlukların Ferganadan çekilmeğe mecbur olmaları.
— Tunusta Kayruvanda Beni Aglep Hükümetinin teessüsü.
804. Tuna Bulgarları Hanı Kurmuş Hanın tahta geçmesi.
810. Şarlmanın Danimarka seferi.
811. Bizans İmparatoru Nikeforos'un katli ve Tuna Bulgarlarının Bizanslılar üzerine zaferleri.
813. Tuna Bulgarlarının Edirneyi zaptetmeleri ve Çanakkaleye kadar ilerlemeleri.
821. Horasan valisi Hüseyin oğlu Tahirin memleketinde
istiklâl ilân etmesi.
827. Tuna Bulgarlarının Şarkî Macaristanı istilâları altına
almaları.
835. Mutasım tarafından Samra şehrinin tesisi.
840. Uygurların Kırgızlara mağlûp olmaları.
843. Verdön Muahedesi ve taksimi.
863. Abbasî türk kumandanlarından Vasıf tarafından
Anadolunun bazı yerlerinin zaptı.

[[s. 347]]
KRONOLOJİ
863 - 889. Oğuzlarla Hazarların müşterek tazyikleri neticesinde
Peçeneklerin Cenubî Rusya bozkırlarına ve Don
boylarına yerleşmeleri.
Rorikin Novogorotta hükümet kurması.
Ahmedin Tulunlular devletini kurması. — Yakup
bin Leys'in Seistanda Saffariye Devletini kurması.
869. Roma ve Bizans kiliselerinin ayrılması (ortodoksluk
ve katolikliğin zuhuru).
874. Abbasî türk kumandanlarından Asatekinin Musulda emîr olması. — Samanoğulları Devletinin kuruluşu.
877. Sicilya adasının tamamile Arapların hakimiyetine geçmesi.
880. Emîr Tekinin Irak idaresini ele alması
884. Hamaraveyh'in Tulunlular hükümdarı olması. (Samda katli 896).
885. Normanların Parisi muhasarası.
892. Samanoğlu Nasırın vefan ve kardeşi İsmailin hükümeti ele alması (Vefatı 907).
904. Rusların denizden Bizansa hücumları.
905. Abbasilerin Tulunlular Devletini ortadan kaldırmaları.
930. Aglebiler devletinin ortadan kaldırılması. — Afrikada Fatimiler Devletinin kuruluşu.
913. Rusların Hazalara taarruzu.
915. Peçeneklerle Ruslar arasında mücadele başlaması.
916. Hataların Şimalî Çini zaptederek devlet kurmaları.
919. Saksonya hanedanından müessis Hanri I. in tahta
geçmesi.
921. Bulgar Hanı Elmassilkinin bütün tebeasile birlikte
müslüman oluşu.
93?. Karahanlılar Devletinin müessisi hükümdar Abdülkerim Saltuk Bugrahanın vefan.
93?. Leon kiralı Ramironun Madrit şehrini zaptı. — Karahanlıların devlet kurmaları.
934. Iranda Büveyh ailesinin devlet kurması.
935. Ebubekir Mehmedin Mısırda istiklâlini ilân etmesi
ve Ahşitler Devletinin kuruluşu.
937. Abbasî halifelerinin Ebubekir Mehmede Ahşit unvanını vermeleri.

[[s. 348]]
945. Büveyh ailesinin Bağdadi zaptetmesi.
946. Suriyenin Mısır Ahşit Devletine ilâvesi.
955. Alp Tekinin Samanoğulları hükümdarı Abdülmelik
tarafından Horasan valiliğine tayini. — Oton I.
tarafından Macarların inhizama uğratılması.
961 - 965. Kilikya havalisinin Bizans İmparatoru Nikeforus Fokas tarafından oraya yerleşmiş olan Türklerden
o-eri alınması ve o havalideki Türklerin imhası.
962. Büyük Oton I. in imparatorluk tacım giymesi. — Alp
Tekinin Gazne şehrini zaptederek orada yerleşmesi ve Gazneliler Devletini kurması.
968 - 969. Kiyef Rus Prensi Sviatoslaf tarafından Hazarların
mağlûp edilmesi.
969. Fatimilerin Mısın zaptetmeleri ve Ahşitler Devletinin ortadan kaldırılması.
972. Gaznelilerden Bilge Tekinin öldürülmesi.
977. Sevük Tekinin Gazne tahtını ele geçirmesi.
979. Sevük Tekinin Hint hükümdarlarından Çipali mağlûp etmesi.
981. Uygurlarda Budizmin Mani dininin yerini tutması.
985. Selçukun Centte vefatı.
987. Hüg Kapenin kendisini kıral intihap ettirerek Karolenj sülâlesine nihayet vermesi ve Kape sülâlesinin kurulması.
996. Ürgençte oturan abbasî valilerinden Me'munun eski
Harzemşahlar sülâlesine nihayet vermesi.
997. Sevük Tekinin vefan ve Gazneli Mahmudun tahta
geçmesi.
999 Karahanlılar tarafından Buharanm zaptı ve Samanoğulları devletine nihayet verilmesi.
1Ö00. Etyenin Macarları hıristiyan dinine sokması ve Papa tarafından larallık tacının kendisine verilmesi.
1001, Hintte müslüman türk hakimiyetinin başlaması. (Gazneliler devri).
1016. Kumanların Ruslara karşı akınlarına başlamaları. —
Hazar Devletinin nihayet bulması.
1018. Endülüs hükümdarı Ali bin Hammutun öldürülmesi.
1018 - 1019. Bulgarların Bizans hakimiyeti alana geçmeleri.
1023. Endülüste Emevilerden Abdürrahman V. in Kurtubalılar tarafından iktidar mevkiine getirilmesi.

[[s. 349]]
1024. Alamanyada Frankonya hanedanının Saksonya hanedanı yerine geçmesi. — Endülüste Emevilerden
Mehmet Müstekfinin orduyu tahrik ederek Abdürrahmanı öldürtmesi ve yerine geçmesi .
1025. İndüs havzası ile Pencap havalisinin Gazneliler Devletine ilhakı. — Beni Hammuttan Yahyanın ikinci
defa olarak Kurtuba tahtına geçmesi.
1027. Hişam bin Mehmedin zorla Kurtubada hükümdar
ilân edilmesi. — Beni Hammuttan Yahyanın hakimiyetini tarsine çalışırken maktul düşmesi.
1029. Oğuz kabilelerinin Horasandan garba ilerlemeleri.
1030. Gazneli Mahmudun vefan. — Peçeneklerin Balkanlara akınlar icrasına başlamaları.
1031. Hişamm hükümdarlıktan istifa ederek inzivaya çekilmesi ve Endülüste Tavaifi mülûk devrinin başlaması.
1034. Ali Tekin ile Selçuklular arasında ihtilâflar çıkması.
1037. Horasandan garba ilerliyen Oğuzların Van gölü kenarında Bizans ordusunu mağlûp etmeleri.
1040. Tuğrul Beyin bütün Horasanı zaptederek Selçuk Devletinin esasını kurması. — Selçukluların Gazne
hükümdarı Mesudu Dandenakan civarında mağlûp etmeleri.
1041. Kerman Selçuk devletinin kuruluşu.
1041 - 1042 Anadolunun şarkına gelen Oğuzların Ermenilere karşı muvaffakiyetli hareketleri.
1043. Harzemin Selçuklular tarafından zaptı.
1047 Karahanlılar Devletinin ikiye bölünmesi.
1047 - 1049. Ermenistanın Türkler tarafından zaptı.
1048. Taşkent ve Farap mıntakasının ötelerinde sakin
200,000 ailenin hep birden müslüman olmaları.
1052. Türkler tarafından Karsın zaptı.
1053 - 1054, Van gölü civarında Ermeniler ve Gürcüler ile Türkler arasında muharebe.
1055. Bağdatta Abbasî halifelerinin Selçuk sultanlarının
hakimiyetleri alana girmeleri.
1056 - 1057. Türkler tarafından Ermenistana yeni bir akın yapılması ve Malatyanın tahribi.
1057. Tuğrul Beyin Bağdadi zapa.

[[s. 350]]
1059. Tuğrulun Bağdadi ikinci defa zaptederek
şark islâm dünyasını nüfuzu altına alması.
•— Sıvasın Türkler tarafından zaptı.
1060. Bengalede hakimiyetin Brahman Senalara geçmesi.
1063. Tuğrul Beyin vefatı.
1064. Ani şehrinin Türk orduları tarafından zabıt ve tahribi. — Hazarın şimalinden gelen Oğuzların Tunayı geçerek Bizans arazisine girmeleri.
1065 - 1067. Urfadan Antakyaya kadar olan sahanın Türkler tarafından zaptı.
1066. Fatih Giyyom'un İngiltereyi zaptetmesi.
1067. Romanus Diyogenis'in Bizans İmparatoru olması. —
Kumanlann Özü kıyılarında yerleşmeleri. — Kayserinin Türkler tarafından zaptı.
1068. Niksar ve Amoriumun Türkler tarafından zaptı.
1069. Konyanın Türkler tarafından zaptı.
1069 - 1070. Kutadgu Biliğ'in Yusuf Has Hacip tarafından yazılması.
1071. Malazgirt meydan muharebesi (26 Ağustos).
— Erzurumda Saltukoğulları Türk Devletinin kuruluşu. — Erzincanda Mengüçler devletinin kuruluşu. — Sıvasta Danişmentliler Türk Devletinin kuruluşu.
1072. Alp Aslanın vefatı.
1073. Bizans ordusunun Kayseri civarında Selçuk ordusu
tarafından esir edilmesi.
107-1 Mahmut Kâşgarinin Divanı Lûgatüttürkü yazması.—
Rusel dö Bayyöl idaresindeki Normanların Anadoluda kurmak teşebbüsünde bulunduktan Lâtin Devletine imparator Mihal ile Süleymanın mâni olmaları.
1076. Papalarla imparatorlar mücadelesinin başlaması. —
Melikşahm Kudüsü Fatimilerden zaptı.
1077. Selçuk İmparatoru Melikşahın Anuştekini Harzem
valiliğine tayin etmesi. — Harzemşahlar devletinin kuruluşu.
1078. Kumanlann Peçeneklere yardım için Balkanlara inmeleri.
108 i. İznik şehrinin Türkler tarafından zaptı.

[[s. 351]]
1084. Melik Gazi Gümüş Tekinin Danişmentliler hükümdarı olması.
1085. Antakyanın Melikşah tarafından Bizanslılardan
zaptı. Leon ve Kastil kiralı Alfons VI. inin şimalî
İspanyayı istilâ ederek Tuleytuleyi zaptetmesi ve
hükümet merkezi yapması.
1086. Murabıtin hükümdarlarından Yusuf un kuvvetli bir
ordu ile Endülüse geçmesi. — Süleymanın Suriye
Selçuk hükümdarı Tutuşla harbederek mağlûp olması. — Yusuf bin Taşfin tarafından Alfons VI.
inin hezimete uğratılması ve şimalî İspanyanın
istirdadı.
1087. Urfanın Melikşah tarafından Bizanslılardan zaptı.—
Peçeneklerin Aleksi Komnen idaresindeki Bizans
ordusunu Silistre civarında mağlûp etmeleri.
1090. Hasan bin Sabbahın Ismailiye mezhebini İranda Almut kalesinde tesisi — Yusuf bin Taşfinin tekrar
Endülüse geçerek Endülüsü bir vilâyet halinde
memleketine ilhakı.
109 L. Aleksi Komnenin Peçenekleri ezmek için Kumanlarla birleşmesi ve Peçenekleri imhası.
1092. Melikşahın vefatı ve Selçuk hükümdarlığına Berkukun geçmesi.
1095. Birinci Haçlı seferinin ilânı.
1096. Birinci Haçlı ordusunun İstanbula vürudu.
1097. Gümüş Tekinin Selçuk hükümdarı Kılıç Aslanla birlikte Anadoludan geçen Haçlılarla harbederek muzaffer olması.
1098. Anuştekinin oğlu Kutbeddin Mehmedin Harzemşah
unvanile Harzem valiliğine tayin olunması.
1099. Birinci Haçlı ordusunun Kudüsü zaptı.
1107. Kılıç Aslan I. in Anadoluyu nüfuzu altına alması ve
Musulda kendi adına hutbe okutması.
1117. Suriye Selçuk sultanlığının nihayet bulması.
1118. Sultan Sancann kendisini Selçuk hükümdarı ilân
etmesi.
1120. Fasta Muvahhidin Devletinin kurulması.
1122. Alamanya İmparatoru Hanri V. ve Papa Kalikst II.
arasında, iki tarafın salâhiyetini tanzim eden
Worms Muahedesinin akdi.

[[s. 352]]
Peçeneklerin Tunayı geçerek Bizans arazisine hücumları.
Çinde Liao sülâlesi namı altında bulunan Hatalar
devletinin Curcenler tarafından ortadan kaldınlması.
1128 - 1133. Hataların Çin Türkelinde Karahanlılar hükümdarı
Aslan Han tarafından mağlûp edilmeleri.
1130 Bir kısım Hataların Karahanlılardan Balasagunu
almaları. — Karahıtaylılar tarafından Şarkî Karahanlılar Devletinin inkıraza uğratılması. —
Bir kısım Normanların iki Sicilya Kırallığım
kurmaları. — Muvahhidin devletinin Şimalî Afrikada Murabıtin devleti yerine kaim olması.
1137. Garp Karahanlıları Sultanı Mahmudun Hocentte
Karahatalara karşı mağlûp olması.
1141. Sultan Sancarın Karahatalara Katvanda mağlûp olarak Maveraünnehirdeki hakimiyetini kaybetmesi.
1142 - 1143. Danişmentliler devletinin parçalanması.
1144. Musul Atabeyleri tarafından Urfanın hıristiyanlardan zaptı.
114?. Endülüsün Muvahhidinin tabiiyeti altına girmesi.
1147. İkinci Haçlı seferi.
1148. Harzemşah Kutbeddin Mehmedin oğlu Atsızın Sultan Sancan tekrar metbu tanıması. — Gorlulann
devlet kurmaları.
1149. İkinci Haçlı seferi neticesinde muvaffak olamıyan
Fransa kiralı Lui ve Alamanya imparatoru Konradın memleketlerine dönmeleri.
1152. Peçeneklerin Tunayı geçerek Bizans arazisine hücumları. — Abbasî halifelerinin Selçuklular hakimiyetinden çıkmaları.
1153. Sultan Sancarın Oğuzların eline esir düşmesi (Vefatı 1157).
1134. Peçeneklerin Tunayı geçerek Bizans arazisine hücumları. — Musul Atabeylerinden Nureddin Zengi tarafından Şamın zaptı.
1155. Temuçinin dünyaya gelmesi.
1158. Ankara ve Amasya havalisi hükümdarı Danişmentli
Yağıbasanın Bizans İmparatoru Manüele birle

[[s. 353]]
şerek Selçuk Sultanı Kılıç Aslan II. ile harpetmesi
ve Anadoluda büyük nüfuz sahibi olması.
1161. Peçeneklerin Tunayı geçerek Bizans arazisine hücumları.
1161. Gaznenin Gorlular tarafından zaptı.
1164. Fatimî veziri Şaverin Kudüs kiralının yardımı ile
Şirkûhu Mısırı tahliyeye mecbur etmesi.
¡167. Şirkûh kumandasındaki bir ordu tarafından Mısırın
Fatımilerden zaptı.
116°. Fatimî halifesi tarafından Şirkûhu vezir tayini.
1171. Peçeneklerin Tunayı geçerek Bizans arazisine hücumları. — Şirhûkun yerine vezir olan Salâhaddinin Fatimî halifesini halederek, Abbasî halifesi
namına Mısırda hutbe okutması.
1174. Nureddinin vefatı ve Salâhaddinin Suriyede biribirile mücadeleye girişen islâm emirlerinin daveti
üzerine Şama girmesi.
1174 - 1177. Selçuklular tarafından Anadoluda mevcut Danişmentliler Devleti şubelerine birer birer nihayet verilmesi.
1175. Salâhaddinin Suriyeyi kat'î olarak zaptetmesi ve Abbasî halifesinin onun Mısır, Yemen, Hicaz, Mağrıp, Palestin ve Suriye üzerindeki hakimiyetini tanıması.
1176. Fredrik Barbarosun İtalyadan çekilmesi. — Bizans
İmparatoru Manüel Komnenüs ile Kılıç Aslan II.
arasında Miriokefalon harbi ve Bizanslıların hezimeti.
1183 Son Gazne hükümdarı esir edilerek Gazneliler Devletinin Gorlular tarafından ortadan kaldırılması.
1183 Salâhaddinin Nureddinin oğlu Ismailin elinde bıraktığı Halebi onun vefatından sonra zaptetmesi.
1185. Musuiun Salâhaddini Eyyubî tarafından zaptı.
1186. Hintte Gazneliler hakimiyetinin nihayet bulması ve
Gorlular hakimiyetinin başlaması. —- Kerman Selçuk Devletinin Oğuzlar tarafından ortadan kaldırılması.
1187. Kudüsün Salâhaddini Eyyubî tarafından hıristiyanlardan zaptı.

[[s. 354]]
1192. Aslan Yürekli Rişarın muvaffakiyet ümidini keserek
îngiltereye dönmesi.
1193. Gorlu Muizzüdinin Delhiyi zaptı.
1193. Salâhaddini Eyyubinin vefatı.
1193 - 1194. Sultan Alâeddin Tekeş'in Horasanı, Rey ve İsfahan
taraflarını zaptetmesi.
1194. Büyük Selçuk İmparatorluğunun inkırazı. — Temuçinin Moğolistandaki kabileler arasında nüfuzunu
çoğaltması.
1196 -1204. Sultan Rükneddin Süleymanın kardeşlerini mağlûp
ederek Anadoluda vahdeti tekrar temin etmesi.
1200. Dördüncü Haçlı seferi.
1201. Temuçinin rakibi Camukanın ordusunu mağlûp ederek kuvvetlenmesi. — Anadolu Selçuk Sultanı
Rükneddin Süleymanşah tarafından Erzurumun
zaptı ve Saltukoğulları devletine nihayet verilmesi.
1202. Müslüman Türklerin Bengaleyi Senalardan zaptetmeleri.
1203. Temuçinin Kerait hükümdarını mağlûp ederek Moğolistanın şarkındaki bütün kabileleri hükmü altına alması.
1204. îstanbulda Lâtin İmparatorluğunun dördüncü Haçlı
ordusu tarafından tesisi.
1206. Temuçinin Garbı Moğolistanı da ele geçirerek Cengiz unvanını alması (Vefatı 1227). —
Aybeyin Hindistanda istiklâlini ilân etmesi. —
Hintte Gorlular devrinin sonu ve Kölemenler denilen Türk ümera sülâlesi devrinin başlaması. —
Antalyanın Gıyaseddin Keyhusrev I. tarafından
zaptı.
1207. Harzemşah Mehmedin Maveraünnehre hücumu. —
Cengizin Çinin garp hudutlarındaki Tangut devletile muharebe ederek galip gelmesi.
1208. Gıyaseddin Keyhüsrev I. tarafından Kilikya Ermenilerine hücum edilerek Pertus kalesinin zaptı.
1209. Uygur Îdikutunun Cengizi metbu tanıması.
1210. Harzemşah Mehmedin Karahataları mağlûp ederek
Maveraünnehri zaptetmesi. — Gıyaseddin Keyhusrevin Teodor Laskarisle yaptığı harpte maktul düşmesi.

[[s. 355]]
1211. Cengizin Çindeki Kin İmparatorluğu ile mücadeleye başlaması. — Küçlük Hanın kendisini Gürhan
ilân etmesi. — Karluk hükümdarı Aslan Hanın
Cengizi metbu tanıması.
1212 Garbî Karahanlılar Devletinin Semerkantte son hükümdarlarının Harzemşahlar tarafından idamı üzerine münkariz olması.
1214. Selçuk hükümdarı îzzeddinin Trabzon Rum İmparatorluğundan Sinobu zaptetmesi ve bu devleti
vergiye bağlaması.
1215. Gaznede Gorlular Hükümetinin inkırazı.
1216. Cengizin Pekini zaptetmesi. — İzzeddin Keykâvusun Ermeni Devletini Kilikyadaki geçitleri ve bazı mühim kaleleri Selçuklara bırakmak ve senelik bir vergi vermek şartile sulha mecbur etmesi.
1217. Beşinci Haçlı seferi.
1218. Karahataların son hükümdarı Küçlük Hanın Cengiz
orduları karşısında mağlûp olarak katledilmesi. —
Eyyubî İmparatoru Melikülâdil Seyfeddinin vefatı ve İmparatorluğun vahdetinin bozulması.
1219. Cengizin *Harzem memleketlerine hücumu. — İzzeddin Keykâvusun vefatı.
1220. Kutbeddin Mehmedin Hazar Denizinde bir adacıkta
sefalet içinde vefatı.
1220 - 1221. Alâeddin Keykubat I. in Ermenileri kendisini metbu tanımağa ve senelik vergiden başka Türk ordusuna asker vermeğe mecbur etmesi.
1222. Alâeddin Keykubat I. in Kâhta ve Çemişgezeği zaptetmesi.
1224. Celâleddin Harzemşahın tekrar İrana dönmesi. —
İmparator Frederik tarafından Sicilyadan Arapların ihracı.
1228. Altıncı Haçlı seferi. — Erzincanın Anadolu Selçuk
hükümdarı Alâeddin Keykubat I. tarafından zaptı
ve Mengüçler Devletinin ortadan kaldırılması.
1229. Celâleddin Harzemşahın Eyyubilerden Ahlâtı almaSI. Oktay Hanın Kurultay tarafından Kaan intihabı.

[[s. 356]]
123C Celâleddin Harzemşahın Eyyubilerle Anadolu Selçuklarının müşterek ordusuna Erzincanda mağlûp
olması (10 Ağustos).
1231. Celâleddin Harzemşahın öldürülmesi.
1232. Endülüste Beni Ahmer Devletinin kurulması.
1234. Harputun Alâeddin ICeykubat I. tarafından zaptı.
1235. Muvahhitlerin hıristiyanlara karşı Las Navas muharebesini kaybetmeleri.
1236. Batu Han tarafından Volga Bulgar Devletine nihayet verilmesi.
1237. Alâeddin Keykubat I. in vefatı.
1241. Baba İshak tarafından Malatya havalisindeki Türkmen aşiretlerinin isyan ettirilmesi. — Bayçu idaresindeki bir moğol ordusu tarafından Erzurumun
zaptı.
1243. Keyhusrev ordusunun Bayçu idaresindeki moğol ordusuna Sivas civarında mağlûp olması (26 Haziran) .
1245. Keyhusrevin Ermenilerin Kilikyada ele geçirmiş oldukları yerleri istirdat ederek Ermenileri tekrar
vergi vermeğe mecbur etmesi.
1246. Oktay Hanın vefatı üzerine Küyük Hanın Kaan intihabı. — Keyhusrev II. in oğlu Rükneddin Kılıç
Aslanın Cengizoğullarından Küyük'ü Büyük Han
intihap edecek olan Kurultaya iştiraki.
1248. Yedinci Haçlı seferi.
1249. , Kılıç Aslan IV. ün Anadoluda Sultan olarak tanınması ve Sahip Şemseddini idam etmesi.
1250. Meliküssalihin zevcesi Şeceretüddür Hanımın Eyyubî Hükümdarı ilânı ve hakimiyetin sultan unvanını almış olan Türk kumandanı Aybeyin eline
geçmesi.
1251. Mengü Hanın Kaan intihabı.
1252. Mengüçler Devletinin Divriği şubesinin Selçuklular
tarafından ortadan kaldırılması.
1253. Mengü Hanın Hulâgûyu kuvvetli bir ordu ile İrana
göndermesi.
1254. İzzeddin Keykâvusun Rükneddini hapsederek tek başına Selçuk hükümdarı olması.

[[s. 357]]
KRONOLOJİ
Altınordu Hanlığını kuran Batu Hanın vefatı ve yerine Sartak Hanın geçmesi.
Bayçu ordusu ile yaptığı harpte mağlûp olan Rükneddinin İznik İmparatorluğuna kaçması.
Berke Hanın Altınordu tahtına geçmesi.
Hulâgûnun Bağdadi zaptederek Abbasî halifesini
öldürmesi ve Bağdatta Abbasî Hilâfetinin nihayet
bulması.
1259. Hulâgû ordusunun Halep ve Şamı zaptederek Suriyeyi ele geçirmesi.
1260. Şam, Halep, Mezopotamya Eyyubî şubelerinin İlhanlıların istilâsı üzerine ortadan kalkması. — Sultan Beybarsın Mısır hükümdarı olması. — Mısır
Türk hükümdarı Sultan Beybarsın İlhanlılar ordusunu Aynicalutta mağlûp ederek Suriyeyi geri alması.
1260 - 1280. Kubilây Hanın Cenubî Çini de zaptederek Sung sülâlesinin hakimiyetine nihayet vermesi.
1261. Cinevizlerin Bizanslılardan Galatayı zaptetmeleri. —
İzzeddinin Antalya tarikile İstanbula kaçması, Selçuk Saltanatının Rükneddine kalması ve hakimiyetin Hulâgûnun naibi bulunan Pervanenin eline
geçmesi. — Bizans İmparatoru Mihal Paleoloğun
Istanbulu Lâtinlerden zaptederek Bizans İmparatorluğunu tekrar kurması.
1262. Hulâgûnun Altınordu üzerine yürüyerek mağlûp olması.
1264. Rükneddinin Pervane tarafından öldürülmesi.
1265 - 1266. Olgu Hanın bütün Ortaasyayı, Harzern ve Afganistanı ele geçirerek Çağatay ailesi idaresinde müstakil bir Ortaasya Devleti kurduktan sonra vefatı.
1265 - 1268. Sultan Beybarsın Hayfa, Yafa ve Antakya şehirlerini
Lâtinlerden zaptetmesi.
1266. Hulâgû ordusu ile Altınordu arasındaki ikinci harbin Berkenin vefatı ve ordusunun geri dönmesi
üzerine neticesiz kalması.
1269. Muvahhidin devletinin inkırazı.
1270. Sekizinci Haçlı seferinde Fransa kiralı Sen Luinin
Tunusta vebadan vefatı ve seferlerin neticesiz nihayetlenmesi.
8 M R Ü I ' Hfl

[[s. 358]]
1271. Venedikli Markopolonun seyahata çıkması (Avdeti 1295).
1273. Habsburg hanedanının banisi Rodolfun İmparatorluğu.
1277. Mısır Türk Sultanı Beybarsın Kayseride büyük merasimle Selçuk tahtına cülûsu. — İlhan Abakanın
Sultan Gıyaseddin ile Muinüddin Pervaneyi Tebrize götürmesi ve Muinüddini öldürtmesi. —
Konyada Cimri isyanı.
1279. Sultan Kalavunun Mısır hükümdarı olması.
1281. Sultan Kalavunun Lâtinlerle beraber Suriyeyi geri almak teşebbüsünde bulunan İlhan Abakanın ordusunu mağlûp etmesi.
1282. İlhan hükümdarlarından Ahmet Hanın müslümanlığı kabulü.
1283. Gıyaseddin Keyhusrev II. inin ilhanın emrile idamı.
1290. Hintte Memlûkler devrinin sonu ve Kılciler hakimiyetinin başlaması.
1292. İlhan Gayhatu'nun Anadolu işlerini tanzim için kuvvetli bir ordu ile gelerek Kastamonu civarındaki
hareketleri kanlı bir surette bastırması.
1298. İlhan Gazanın Selçuk hükümdarı Gıyaseddin Mesudu azlederek yerine Alâeddin Keykubat III. ü
tahta geçirmesi.
1295 Gazan Hanın müslümanların yardımı ile İlhanlılar
tahtına geçmesi ve müslümanlığı ilhanlılar arasında süratle yayılması.
1300. Menteşeoğulları tarafından Rodosun zaptı.
1301. Keykubat III. ün Gazanın emrile İsfahana götürülerek idamı.
1303. İlhanlıların Anadoluyu bir valii umumî ile idareye
başlamaları. — Gıyaseddin Mesudun tekrar Selçuk tahtına oturtulması. — Gaazn tarafından Suriyenin zaptına gönderilen İlhanlılar ordusunun
Memlûkler tarafından Mercüssoferde mağlûp edilerek Suriyenin istilâdan kurtarılması.
1306 - 1307. Çağatay ailesinden Duvanın Ortaasyada hakimiyeti
ele alması.
1307 - 1308. Aydın ve havalisinde Germiyan Beyliğini metbu tanıyan Aydınoğulları Beyliğinin teessüsü.

[[s. 359]]
1308. Gıyasseddin Mesut II. inin Kayseride vefatı ve Selçuk Sultanlığının nihayet bulması.
1310. Kudüste kurulmuş olan Hospitaliye şövalyelerinin
Rodosu zaptetmeleri ve Rodos şövalyeliğinin teessüsü.
1311. Kılcilerden Alâeddinin Komorin burnuna kadar bütün Cenubî Hindistan! zaptetmesi.
1312. Özbek Hanın Altınordu tahtına geçmesi ve müslümanlığın bu havalide yerleşmesi.
1313. Saruhan Beyliğinin kurulması.
1320, Hintte Kılciler devrinin sonu ve Tuğluklar saltanatının başlaması.
1321. Son Kılci padişahının öldürülmesi ve Tuğluklann
iktidar mevkiine geçmesi.
1324. Eşref oğulları Beyliğinin İlhanlıların Anadolu valisi
Çobanoğlu Demirtaş tarafından ortadan kaldırılması.
1326. İzmir civarının Aydınoğulları tarafından zaptı. —
Çağatay hükümdarlarından Tarmaşirin islâmlığı
kabul etmesi.
1327. Emîr Çobanın katli ve Demirtaşın Mısıra kaçması.
— Karamanoğullarmın esaslı surette devlet kurmaları. — İvanın Rusyada muhtelif prenslikleri
tevhit ederek Moskovayı payitaht ittihaz etmesi.
1335. İlhan Ebusaidin vefatı ve Anadoluda Moğol nüfuzunun nihayet bulması. — İlhan hükümdarı Ebusait Bahadır Hanın vefatı üzerine memleketin
Azerbeycanda Emîr Çobanoğulları Bağdatta Celâyirler nüfuzu altında ikiye ayrılması.
1336. Timurun doğması (11 Mart).
1337. Fransa ve İngiltere arasında Yüz Sene muharebesinin
başlaması. — Mehmet Tuğluk Şahın Tibete sefer
yapması.
1341 . 1342. Kutup ismindeki Türk şairi tarafından Altınorduda
manzum Husrev ve Şirin hikâyesinin yazılması.
1346. Kazganın Semerkant ve havalisine yalnız başına hâkim olması.
1346 - 1347. Çağatay Hanları ile Türk kumandanlar arasında mücadelelerin başlaması ve hakimiyetin kamilen kumandanlara geçmesi.

[[s. 360]]
1347. îzmirin Papa, Venedik, Kıbrıs ve Rodos donanmaları tarafından zaptı.
1352. Ertenanın vefatı.
1353. Harzeminin Muhabbetnameyi yazması.
1358. Kazganın öldürülmesi.
1359. Çağataylardan Büyük Han Tuğluk Timurun şimalden inmesi.
1369. Timurun Belhte hükümdar ilân edilmesi .
1375. Çağatayoğullarının Timur tarafından Almalık civarındaki dağlara sürülmeleri. — Menteşe Beyliğinin vefat eden İbrahim Beyin oğullan arasında
parçalanması. — Kilikyada, Kozanda son Ermeni
hükümetinin inkırazı.
1380. Toktamişın Altınordu Devletinin vahdetini yeniden
tesise muvaffak olması.
1382. Toktamişın Rusları mağlûp ederek Moskovayı zaptetmesi.
1386. Timurun İsfahana girmesi.
1390. Hamitoğullan Beyliğine ait İgridir havalisinin Osmanlılara geçmesi.
1390. Yıldırım Bayazıdm Saruhanoğulları Devletine nihayet vermesi .
1391. Beçin Emirliğinin inkırazı.
1393. Bağdadin Timur ordusu tarafından zaptı.
1398. Timurlengin Delhiyi zaptetmesi (18 Kânunuevvel).
— Yıldırım Bayazıt tarafından Sıvastaki Kadı Bürhaneddin devletine nihayet verilmesi.
1398 • 1399- Hindin Timurlular tarafından istilâsı.
1399 Hintte ikinci defa Tuğluklar devrinin başlaması.
1400. Sıvasın Timur tarafından zaptı.
1401. Halebin ve Şamın Timur tarafından zaptı.
1402. Timur ile Yıldırım Bayazıt arasında Ankara muharebesi ve Yıldırımın esir düşmesi (20 Temmuz).
1403. Aydınoğulları Beyliğinin inkırazı.
1405. Timurun vefatı (Şubat).
1406. Timurdan kaçan Toktamişın Litvanyada ölmesi.
1410. Balat Emirliğinin Osmanlıların himayesine girmesi.
Çelebi Mehmet tarafından Ankara muharebesinden
sora tekrar teessüs eden Saruhan Beyliğinin ortadan kaldırılması.

[[s. 361]]
1414. Hintte Tuğluklar devrinin sonu ve Seyyitler devrinin
başlaması.
1426. Kırım Hanlığının teessüsü.
1426. Hamitoğullan Beyliğinin Antalya havalisinin Osmanlılara geçmesi.
1428 Germiyan Beyliği arazisinin Osmanlılara intikali.
1429. Fransada Jan Darkın muzafferiyeti.
1440. Avrupada matbaanın icadı.
1442. Belgradın Osmanlılar tarafından zaptı.
1444. Osmanlıların Varna muzafferiyeti
1450. Götenberg matbaacılığının başlaması.
1451. Hintte Seyyitler devrinin sonu ve Lodiler devrinin
başlaması.
1453. İstanbulun Türkler tarafından zaptı ve Şarkî
Roma İmparatorluğunun inkırazı.
1459. Candaroğulları hükümetinin Osmanlılara geçmesi.
1204- 1461. Trabzon Rum İmparatorluğunun inkırazı.
1468 - 1514. Akkoyunlu Hükümetinin teessüsü.
1480. Cem meselesinin zuhûru.
1483. Babürün dünyaya gelmesi (14 Şubat).
1487. Karamanoğulları Devletinin inkırazı.
1492. Amerikanın Kristof Kolomb tarafından keşfi.
1494. Babürün babası Ömer Şeyh Mirzanın vefatı.
1497. Babürün Semerkandi zaptetmesi.
1498. Portekizli Vasko dö Gamanın Ümit burnunu geçerek Hindistana vasıl olması.
1500. Babürün Semerkandi ikinci defa zaptı.
1504. Babürün Kâbili zaptı.
1505. Şeybaninin Hive ve Belhi geri alması.
1507. Şeybaninin Heratı alması ve Kandehara akın yapması:
1510. Şah İsmailin Şeybaniyi mağlûp etmesi.
1511. Babürün üçüncü defa Semerkandi alması.
1516 Yavuz Selim tarafından Mercidabık meydan muharebesinin kazanılması (24 Ağustos).
1517. Yavuz Selimin Mısırı zaptederek Kahireye girmesi
(22 Nisan).
1523 - 1.524. Babürün Lahoru zaptı.

[[s. 362]]
1526. Hintte Lodiler devrinin sonu. — Babürün Delhiyi
ve Agrayı zaptı. — Büyük Hint-Türk İmparatorluğunun başlaması.
1527. Babürün Raçputları mağlûp etmesi (16 Mart).
1530. Babürün Ağrada vefatı (28 Kânunuevvel). — Humayunun Hint-Türk İmparatorluğuna geçmesi.
1539 - 1540 Humayunun Kanoç civarında mağlûp olması.
1555 Humayunun Şir Şahın vefatından sonra tekrar Delhiye İmparator olarak dönmesi.
1556 Ekberin Hint-Türk İmparatoru olması.
1605 Cihangirin Hint-Türk İmparatorluğuna geçmesi.
1609 İspanyolların son Endülüslüleri İspanyadan çıkarılmaları.
1627 • Şahcihanın Hint-Türk İmparatoru olması.
1631 Şah Cihanın zevcesi Mümtaz Mahalin vefatı.
1658 Evrenkzip'in Hint-Türk İmparatoru olması.
1723 Dekkanın Haydar-Abat nizamının idaresinde istiklâl
kazanması.
1739, Nadirşahın Hindistana hücumu.
1756. Afganistan hükümdarı Ahmet Şah Dürraninin Pençap ve Delhiye akını.
1857 Hindistanda Sipahi isyanının vukuu Delhinin İngilizler tarafından zaptı ve Hint-Türk İmparatorluğuna nihayet verilmesi.
1858 Hindistan idaresinin İngiliz ticaret şirketinden İngiliz hükümetine geçmesi.

[[s. 363]]
İNDEKS
Abdülmelik (Samanoğulları), 187
Abbas, 108, 129 Abdürrahman I. 141, 149, 167, 168, 183
Abbasî Devleti, 149, 151, 152, 153, 155, Abdürrahman ıı. 172, 173, 174
157, 159, 192, 258 Abdürrahman ııı. 169, 173, 175, 176,
Abbasî halifesi, 153, 156, 162, 164, 172, 177, 178
185, 188, 282, 316 Abdürrahman V. 180
Abbasî halifeliği, 140, 151, 160, 217, Abdürrahman (Kuteybenin kardeşi),
235, 244, 250 144
Abbasî idaresi, 2, 193 Abdürrahman bin Abdullahül Gafiki,
Abbasî İmparatorluğu, 150, 152, 153, 138, 139 ,196
159, 160, 161, 162 Abdürrahmanülmurtaza, 180
Abbasî ordusu, 159 Acem edebiyatı, 223, 284
Abbasî valileri, 194 Acem körfezi, 79
Abbasiler, 58, 147, 148, 149, 152, 153, Acemler, 147
154, 155, 156, 157, 158, 161, 163, 164, 165, 166, 167, 172, 183, 234, 248, 258, Acmir, 290, 334
280, 296 Acmir-Kanoç, 294
Abbat, 183 Adalar, 284
Abdullah (Abdürrahmanın oğlu), 169, Adana, 159, 258
170, 178 Aden körfezi, 79
Abdullah (Muhammedin babası), 88, Adliye işleri, 237, 278
104 Adriyatik, 36
Abdullah (Münzerin kardeşi), 175 Aetyüs, 26, 34, 139
Abdullah (Papak'in ordu kumandanı), Afganistan, 29, 47, 161, 162, 189, 235,
158 242, 287, 292, 293, 296, 305, 307, 332.
Abdullah (Abdürrahmanın oğlu), 178 334 ,335, 337
Abdullah ibni Saad, 130 Aforoz, 41, 42
Abdullah ibni Zübeyir, 126, 127 Afrika, 4, 8, 12, 15, 31, 33, 35, 36, 41, 43
Abdülâziz (Hakem II. inin kardeşi), 179 81, 87, 121, 127, 129, 130, 133, 136,
Abdülâziz (Musa bin Naşirin oğlu), 136, 152, 153, 168, 181 182, 194
137, 138 Afrika kilisesi, 11
Abdülkerim Satuk Bugrahan, 190 Afrikiye, 130, 131, 140
Abdülmelik (Emevilerden), 127, 128, Afşin, 157, 158, 159
131, 133, 141, 143 Afsine, 163

[[s. 364]]
Afyon Karahisar, 85, 276 Alanlar, 21, 22, 23, 26, 35, 311
Aglebiler, 150, 152, 177 Alarik, 32, 33, 35
Agra, 333, 340 Alaşehir, 263
Agriboz adası, 275 Aleksandr III. 208
Ahlat, 236, 266 Aleksandr IV. 208, 210
Ahmedi, 286 Aleksi III. 228
Ahmet (Fergana valisi), 185 Aleksi Paleolog, 228, 230
Ahmet Gazi (Emîr), 274 Aleksis Komnenus, 72, 263
Ahmet (Mahmudun oğlu), 224 Alevî isyanları, 149, 150
Ahmet (Tulunoğlu), 152 193 Aleviler, 147 ,150, 156
Ahmet Han (İlhanlılardan), 244 Alfons (Belayin damadı), 140
Ahmet Şah (Hint), 337 Alfons III. 175
Ahmet Şah Durrani (Afgan), 337 Alfons VI. 181, 182
Ahmet Nagar, 336 Algu, 242
Ahmet Yesevî, 224 Ali, 89, 104, 106, 110, 111, 113, 115,
Ahşit (Akşit), 153, 194 118, 122, 123, 126, 153, 285
Ahşitler (İhişitler),l62, 164, 194, 248 Ali (Şair), 224
Aizze "azizler", 12 Ali Bey (Mahanda Aşiret Beyi), 304
Akdeniz, 5, 11, 14, 22, 32, 35, 44, 77, Akabe, 80 228, 229, 245, 253, 254, 266, 278, 280, 81, 132, 137, 174, 178, 196, 214, 218, Ali bin Hamut, 180 Ali bin Zeryab, 172 Ali evlâdı, 153
283 Alişiroğlu Yakup, 273
Akhun devleti, 29, 30 Ali Şir Nevai, 329
Akhunlar, 29, 47, 288, 289, 332 Ali Tekin, 216
Akiley, 27 Allahın Kamçısı, 27
Akitanya, 31, 33, 195, 196, 197, 198 Allahın Kılıcı, 119
Akitenler, 15 Allahın Resulü, 90, 91, 92, 104, 109
Akkâ, 193, 227, 230, 254, 320 Allahütaalâ, 84, 116
Akkoyunlular, 255, 272 Almalık, 59, 245, 302, 307, 313
Aksak Timur, 299, 332 Almos (Almış), 70
Aksayişark, 49 Alsas, 32, 34, 201
Aksungar, 29 Alp Aslan, 75, 217, 218, 220, 260, 261
Akşehir, 325 Alp dağları, 15, 17, 26, 27, 36, 77, 132,
Alâeddin (Ertena), 272, 276 198, 209
Alâeddin (Kılcilerden), 267, 295 Alp Tekin, 187
Alâeddin Keykubat I. 266, 267, 281, 283 Al tay, 46, 49, 57
Alâeddin Keykubat II. 261, 269 Altınordu, 66, 243, 244, 245, 246, 247,
Alâeddin Keykubat III. 271 311, 312, 313, 314, 315
Alâeddin Mahmut Şah I. 298 Altıntaş, 216, 234
Alâeddin Tekeş, 235 Altın Yarak, 60
Alâiye, 266, 283, 284 Amacur, 159
Alamanya, 34, 61, 139, 207, 208, 209, Amalika Devleti, 81
210, 226 Amasya, 129, 261, 262
Alaman Dukalıkları, 205 Amerika, 2
Alaman prensleri, 209 Amidülmülk, 220
Alamanlar, 32, 34, 195, 196, 197, 321 Amori, 249
Alan-Türkleri, 132, 140 Amoryum (Amuriye), 159, 260

[[s. 365]]
Amr İbnülas, 104, 122 Arap lisanı, 86
Amribni Hafs, 174, 178 Arap lügati, 86
Amu (Ceyhun, Amuderya) ırmağı, 187, Arap olmıyanlar, 147
304, 305, 307, 309, 310 Arapçılık siyaseti, 146
Anadolu, 1, 16, 41, 45, 68, 72, 73, 75, Arap Yarımadası, 84, 85, 93, 102, 119,
129, 159, 162, 165, 214, 217, 218, 224, 127
225, 227, 244, 257, 258, 259, 262, 263, Araplar, 11, 33, 40, 45, 55, 60, 80, 82,
264, 265, 267, 268, 271, 274, 277, 278, 84, 90, 91, 93, 101, 112, 114, 119,
279, 281, 282, 286, 325 120, 121, 124, 128, 129, 141, 143, 144,
Anadolu Beylikleri, 273, 277, 279, 286 145, 146, 147, 148, 154, 173, 174, 292
Anadolu Selçuklan, 219, 236, 262, 265, 255, 325
Anadolu Türk Devletleri, 258 Anadolu Türk kabileleri, 269, 282 266, 276, 277, 285, 286 Arabistan, 79, 80, 81, 82, 84, 86, 106, 110, 111, 116, 119, 143, 316
Anadolu Türk vahdeti, 262 Aras ırmağı, 121, 158, 260
Anadolusya, 35 Arpad, 70, 71
Anastas, 40 Arbalet (oluklu ok), 229
Anbese, 138 Aristo, 163, 167
Andre II. 230 Ariyüs, 41
Andican, 331 Ariyanizm, 41
Angay, 49 Arık Boğa, 241
Angıllar, 33, 77, 203 Arkadiyüs, 40, 41
Angılo-Sakson kilisesi, 78 Artukoğulları, 219, 220, 267
Angılo-Saksonlar, 76 Asatekin, 159
Ani, 260 Ashap, 116
Anju Prensi Şarl, 210 Asilzadeler, 212
Ankara, 129, 139, 159, 262, 273, 322, Askerî tımarlar, 279
323, 325 Asla Uyumaz İmparator, 42
Ankara ırmağı, 323 Aslan (Besasiri), 216, 217
Ankara muharebesi, 273, 274, 275, 326 Aslan Han, 231, 233, 240
Antakya, 44, 120, 218, 226, 227, 230, Aslanoğlu Tuğrul, 219
254, 260, 262, 263 Aslanyürekli Rişar, 227
Antakya prensliği, 266 Assam, 295
Antalya, 265, 267, 273, 278, 280, 283, Asparuh (îsperih), 66
284 Astıragan, 314
Antitoros, 158 Asturye, 140, 170, 171, 173, 176, 181
Antonin, 7 Asuriler, 51
Anuştekin, 234 Asya, 31, 41, 44, 47, 50, 54, 55, 65, 88,
Apenin dağları, 15 142, 144, 164, 219, 235, 236, 245, 299,.
Aragon, 182 327
Aral gölü, 215, 240 ,309 Asva Sarmatyası, 21
Arap, 6, 147 Asya Türk İmparatorluğu, 143
Arap an'anesi, 85 Aşnas Vasıf, 159
Arap Beylikleri, 81 Atabey ildeniz, 219
Arap coğrafyacıları, 296 Atabeyler, 162, 219, 223, 236
Arap edebiyatı, 86 Ata dini, 84
Arap iştilâsi, 35, 142, 292 Atia-Kida, 27
Arap lehçeleri, 86 Atla-Mal, 27

[[s. 366]]
Atlas denizi, 14, 22, 34, 126, 131, 132, Baba İshak, 268
196 Babil, 80
Atlı (Attilâ), 27 Babür, 289, 329, 331, 332, 333, 334, 335,
Atolf, 33 337, 338
Attilâ, 24, 25, 26, 27, 28, 32, 33, 34, Babür İmparatorluğu, 334
36, 41, 62, 139 Babürname, 335
Atsız, 232, 235 Badahşan, 331
Avar Türk İmparatorluğu, 31 Badami, 291
Avarlar, 38, 39, 45, 66, 199 Baden, 34
Avarkunitler, 49 Bafra, 274
Avasım, 156, 159, 258 Bağa Tarhan, 54, 55, 56
Avgusta, 41 Bağdat, 64, 149, 151, 153, 154, 156, 157,
Avrupa, 1, 3, 5, 11, 16, 18, 23, 24, 25, 159, 161, 164, 167, 194, 217, 218, 222,
26, 30, 31, 32, 34, 38, 39, 41, 52, 61, 224, 317, 318, 320, 325, 327
63, 70, 71, 73, 75, 76, 77, 78, 131, 150, Bağdat Abbasî Halifesi, 168, 199, 249
163, 165, 175, 190, 209, 223, 225, 226, Bahadır Şah II. 337, 338
229, 284, 297, 299, 311 321, 322, 327. Bahriye işleri, 278
340 Bahtiyar, 161
Avrupa hıristiyan devletleri, 244 Bahtiyaroğlu Mehmet, 295
Avrupa tarihçileri, 190 Baktriyan, 47, 287, 288, 289
Avul (Ağıl), 68 Balaban, 295, 298
Ayasluk, 263, 274, 284 Balagasun, 191, 192, 231, 232
Ayasofya, 43 Balamır, 23
Ayasofya Kütüphanesi, 43 Balancar, 63
Aybars, 24 Balat, 274, 289
Aybey (Memlûk), 251, 253 Balat Emirliği, 274
Aybey (Kutbeddin), 295, 298 Balbal, 50, 75
Aydın, 273, 274 Balebek, 120, 250
Aydınoğlu Mehmet Bey, 274 Balıkesir, 276
Aydınoğulları, 275, 284, 286 Balkanlar, 38, 41, 45, 66, 72, 73, 74,
Ayet, 90, 92, 119 77, 321
Ayıntap, 320 Baltu, 271
Aynıcalût, 244, 253 Barlas (Hacı), 299, 301, 302, 303
Aynüddevle, 262 Barlas kabilesi, 299, 300, 305, 307
Ayşe (Muhammedin zevcesi), 112, 113, Bamiyan (Badgis), 289
115, 122 Barkul, 59
Avşe (Endülüslü), 179 Barkuk, 257
Azak denizi, 38, 72, 74 Barmakoğulları, 150, 156
Azerbaycan, 63, 129, 158, 159, 216, 219, Baronluklar, 200
243, 244, 246, 259, 312 Barselon (Barsilona), 35, 172
Azerbaycan Atabeyleri, 236 Basit Şarl (Şarl III.), 201
Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti, 296 Bask, 16
Âlemgir I. 336 Basmiller, 56, 57
Âlemgir II. 337 Basra, 119, 121, 122, 141, 152, 218
Ali Eİüvayh, 153, 161, 186, 217 Başkumandan, 117
Âşık Paşa, 285 Batlabus, 181
B Battal Gazi, 129, 285
Babailer, 282 Batınî tarikati, 218

[[s. 367]]
Batu Han, 65, 66, 240, 243 Beni Hut, 181, 182
Bavarlar, 196 Beni Nasır, 182
Bavyera, 71, 199, 205 Beni Sumadih, 181
Bayan Han, 38 Beni Tücip, 181
Bayçu, 268, 269 Beni Ziri, 181
Bayazıt (Celairli), 303 Beni Zünnun, 181
Bayazıt (Kötürüm), 274 Benoa dö Norçiya (Benoît de Norcia),
Bayazıt I. (Yıldırım), 274, 276, 317, 319, 12
321, 322, 323, 324, 325 Berar, 335
Bayazıt II. (Osmanlı), 255 Berberler (Berber-Hazar), 64, 120, 121,
Baykal gölü, 73 126, 127, 131, 133, 134, 135, 150, 152,
Baykent, 142, 144 165, 168, 170, 176, 177, 180, 183
Bazan, 81 Berka, 130, 131, 254
Berke Han, 243
Bazileus "Vasileüs", 41 Berkyaruk, 218, 264
Beçin, 274 Bermek (Barınak) ailesi, 151, 172
Bedehşan, 187 Besasiri, 217
Bedevî Araplar, 80 Besarabya, 67, 70
Bediüzzeman, 333 Besmele, 104
Bedir, 94, 95 Beşbalık, 57, 59, 232
Bedir muharebesi, 94 Beybars, 243, 244, 253, 254, 269, 316
Behlûl Lodi, 297 Beffe, 195 Behramgur, 288 Bektasiler, 282 Beydoğan, 65 Bejler, 141 • Beylerbeyi, 277
Bel, 84 Beynelmilel ilim âlemi, 164
Belay, 140 Bevoğlu, 321
Beyşehir, 273
Belediye teşkilâtı, 237 Beytülmal, 106
Belen, 17 Bez kalesi, 158
Belensiyt, 181 Biat, 116, 126
Belçika, 21, 31 Bicapur, 337
Belçika Golü, 16 Bihar, 338
Belgrat, 25, 226 Bikicük (Beycik), 303, 306, 307
Belh, 141, 142, 149, 187, 232, 289, 310, Bilge Hakan abidesi, 52
333 Bil »e Tekin, 187
Beljler, 14, 16 Belhli Ebu Zeyit, 163 Belizer, 42, 43, 44 Bingazi, 41, 120, 130, 254 Bitinya, 263
Bengale, 290, 295, 297, 334, 335, 337, 338 Birgi, 274 Birecik, 262
Beni Abbat, 181 Bizans, 24, 25, 28, 38, 39, 40, 43, 45,
Beni Ahmer (Beni Nasır) Devleti, 182, 49, 51, 52, 63, 64, 66, 67, 69, 71, 72,
184 73, 74, 75, 76, 77, 84, 87, 110, 119,
Beni Âmir, 181 120, 124, 125, 129, 139, 142, 149, 172,
Beni Bekir, 106 246, 258, 260, 264, 279, 321, 325
Beni Cevher, 181 Bizanslılar, 47, 65, 72, 127, 151, 162,
Beni Eftas, 181 214, 218, 258, 259, 261, 262, 263, 264,
Beni Hamut, 181 273, 275, 280

[[s. 368]]
Bizansa akınlar, 72 Büvük Selçuk İmparatorluğu, 162, 215,
Bizans İmparatorluğu, 31, 38, 48, 88, 220, 276, 279, 282
156, 158, 260, 275 Büyük tımarlar, 278
Bizans ortodoksluğu, 71 Büyük Zap, 148
Bizans parası, 128 Büveyhoğulları, 153, 161, 186, 217
Bleda (Buda), 24, 27 Brahmasutra, 288
Bohan, 49 Brahmanlar (din rüesası), 294
Bohemya, 38, 77 Bretonlar (Britler), 33, 76
Bonifas, 227, 228, 230 Britanya, 15, 32, 33, 76
Bordo, 138 Borotala, 54 C
Bosforus, 49 Cafer (Bermekî), 150
Boyır Nor, 239 Caferülmansur, 168
Bozkırlar, 187, 215, 332 Cala, 295
Bozkır Türkleri, 60 Cami, 93
Buda (Bleda), 24, 27 Camii Ömer, 120
Buda, 162 Camiüttevarih, 246
Budizm, 50 Camuka, 239
Buhara, 142, 144, 145, 164, 167, 186, Candarlı, 276
190, 192, 215, 216, 232, 311, 331 Caııdaroğulları, 272, 274, 284
Burjuva, 212 Cani Bey Han, 243
Bulgarlar, 45, 63, 66, 67, 68, 70, 72, 73, Cavidaniye taifesi, 158
77, 87, 228, 311 Cebelitarık, 134
Bulgaristan, 74 Cebrail, 85, 90
Bulgar Devleti, 65, 66, 75 Celâleddin Firuz Şah, 296
Bulgar şehri, 65 Celâleddin Harzem Şah, 236, 238, 240,
Bulgar-Türkleri, 44, 64, 65, 66, 69, 87 266
162 Celâleddin Karatay, 269
Burgunt, 195, 196, 201 Celâleddin Rumî (Mevlâna), 284
Burguntlular, 24, 31, 32, 34 Celayirler, 244, 301, 302, 303, 307
Bursa, 272, 322, 325 Cemel (Deve) vak'ası, 122
Busır mabedi, 149 Cengiz "Çıngız", 65, 66, 232, 235, 239,
Buyuruk, 51 240, 242, 243, 247, 281, 284, 299
Bügüg Han, 60 Cenevizliler, 176, 274
Bülücistan, 187 Cengiz İmparatorluğu, 239
Bürhaneddin Ahmet (Kadı), 276, 317 Cengiz istilâsı, 246
Büyük arazi sahipleri, 263 Cengizoğulları, 153, 241, 242, 268, 300,
Büyük Atlas Denizi, 14, 22, 34, 126, 131, 301, 309, 310, 314
132, 196 Cengiz orduları, 229, 266, 267
Büyük Buğa, 158 Cengizin Yasası, 245
Büyük Gregovar I. 77 Cenova, 15, 227, 229
Büyük Hint Türk İmparatorları, 338 Cenova Cumhuriyeti, 321
Büyük İmparator (Şarlman), 199 Cent, 215
Büyük Kari (Şarlman), 38, 39, 195 Cenubî Anadolu, 265
Büyük kervan yolları, 245 Cenubî Avrupa, 70
Büyük Leon, 40, 41 Cenubî Kafkasya, 224, 259, 296
Büvük Okyanus, 34 Cenubî Rusya, 71, 73, 75
Büyük Oton I. 70, 71, 205, 206, 209 Cevherî, 163

[[s. 369]]
Ceyhun, 47, 121, 141, 143, 145, 155,
156, 218, 234 239, 240
Cezair, 129, 130, 179, 182 Çin Şeddi, 39, 326
Cihangir (Timurun oğlu), 309 Çin Türkeli, 29, 60, 240
Cihangir (Ekberin oğlu), 336, 339 Çin Türkleri, 47
Cihandar Şah, 337 Çipal, 188
Cimri, 270, 272 Çitor, 334
Cinevizliler, 283 Çivi yazısı, 119
Cinler, 91 Çu, 54, 215, 233
Cizye, 146, 280 Çur, 51
Cordane, 132 Çobanoğlu Demirtaş, 271, 273, 276, 283
Cucenler (Juan-juan), 46 Çohanlar, 290
Cuci, 240, 241, 243 Çola, 291
Curcenler (Çurçitler), 231 Çorum, 261
Cülûs hediyeleri, 280 Çöl Arapları, 146
Cürcan, 214, 216 D
Daçya, 32, 38
Çağatay, 240, 241, 242, 300 Dagober, 2
Çagatayoğulları, 311, 335 Dai "Propagandacı", 155
Çağatay imparatorluğu, 242 Daimî yağmalar, 199
Çağatay prensleri, 245 Dalmaçya, 36, 77, 199, 228
Çağatay türk edebiyatt, 335 Dalmaçya Alpleri, 37
Çağatay Ulusu, 242 Dakak, 215
Çaha Bey, 264 Dandanakan, 216
Çakır, 188, 216 Danimarka, 76, 198, 199, 202
Çakıroğlu Süleyman, 217 Danlar (Danimarkalılar), 199
Çalukyalar, 290, 291 Danişmentliler, 260, 264, 265
Çanakkale, 25, 69, 276 Danişmentliler Devleti, 261, 262, 276
Çandelalar, 290 Danişment Ahmet Gazi, 261, 276, 285
Çandragupta II. 287 Danya, 181
Çankırı, 261, 274 Dar, 339
Çapar, 242 Darülhikme, 163
Çardak, 265 Darünnedve, 82
Çaşnigir, 277 Davagiri, 296
Çekler, 77 Defterhane, 125
Çelebi Mehmet, 275 Dehhanî, 285
Çemişgezek, 266 Dehna, 79
Çenu, 55 Dekkan, 291, 297, 335, 336, 337
Çepniler, 282 Dekkan kavimleri, 288
Çerçiz, 130 Delhi (Dehli), 290, 294, 295, 296, 318,
Çerkezler, 72, 73 333, 335, 336, 337, 339, 340
Çeu, 47 Delhi-Acmir Devleti, 290
Çi-li-ku (Tirgu), 232 Delhi Türk sultanları, 163, 298
Çin, 25, 29, 30,47, 49, 50, 51, 56, 57, 59, Demirhan, 276
60, 141, 142, 143, 155, 233, 240, 245, Demir Devri, 16
246, 297, 311, 326 Demirtaş(Çobanoğlu),271, 273, 276, 283
Çin İmparatorluğu, 55, 154, 155, 241 Dengiz (Deniz), 27

[[s. 370]]
Denizli, 276 Ebu Sait (İlhan), 271
Derebeyler, 200, 212, 213 Ebu Sait Bahadır Han, 244, 276
Derebeylik (Feodalite), 2, 8, 195, 200, Ebu Süleymanüttürki, 25 8
205, 211, 229 Ebu ubeyde bin Cerrah, 98, 114, 119,
Derbent (Demir kapı), 21, 63, 72 120
Develi Karahisar, 270 Ebubekir, 89, 90, 92, 95, 98, 106, 112,
Devlet, 6 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120,
Devletabat, 296 121, 122
Devlet Han, 297, 333 Ebucehil, 97, 107
Devlet hazinesi (Hulefayıraşidin), 124 Ebulabbas Abdullah (Seffah), 148, 149
Dicle, 235, 317 Ebülgazi, 264
Dimitri, 311 Ebulfadıl, 336
Dimyat, 228, 230 Ebülkasım, 261, 264
Din âlimleri, 281 Ebumusel Eş'ari, 123
Dindar Lui, 200 Ebumüslim, 148, 149, 155, 156, 285
Dinî edebiyat (Bizans), 87 Eburreyhanibirunî, 163, 164
Din hayatı, 13 Ebusüfyan, 94, 95, 100, 101, 102, 106,
Dini ilâhî, 336 107
Dinyeper (Özü), 36, 49 Ebutalip, 89, 90
Divanı Lûgatüttürk, 224 Edekon, 36 ,
Divan teşkilâtı, 277 Edirne, 69, 314
Divriği, 261, 286 Edremit, 276
Diyarbekir, 159, 217, 259, 266 Ecnadin, 88
Diyoklesiyen, 2, 4, 7 Efes, 41
Dizdar, 278 Efgan, 128
Dobruca, 66, 67 Eflâk, 74, 275
Dokuz Oğuz, 60, 164 Eftalit, 29, 47
Dolikosefal, 15 Ege, 43, 125, 273, 275, 284
Don, 62, 70, 71, 73, 311, 314 Ekberşah, 335, 336, 337, 338, 340
Doneç, 73 Elbe, 32, 77
Dordonya ,138 Eibiruni (Harzemli), 293 ,297
Dördüncü Haçlı Seferi, 227 Elbistan, 261, 270
Drava ırmağı, 25 Elbunt, 181
Dravitler, 291 Elcezire, 86, 219, 250, 259, 267, 279
Druit, 17 Elkâhin, 127
Duap lehçesi, 296 Elhamra Sarayı, 182
Dukas, 263 Elmas Han, 65
Duva, 242 Elmalık, 240
Dük "Herzug", 200, 205, 211 Elmassikli, 162
Emevî İmparatorluğu, 127
E Emevî halifeleri, 128, 131, 133, 146, 148,
Ebr (İberus), ırmağı, 198 183
Ebu Abdullah, 177 Emevî Saltanatı, 125, 128, 129, 140, 148,
Ebu Abdullah Mehmet "Abdullahüssa- 156, 175
gir", 182 Emeviler, 82, 121, 122, 124, 127, 128,
Ebu Bekir Mehmet, 194 141, 144, 145, 146, 147, 149, 154, 156,
Ebu îshak, 160 161, 165, 166, 167, 177, 180, 181, 183,
Ebu îshak İbrahim, 187 234, 280, 296

[[s. 371]]
Emin, 151 Eşref oğulları Hükümeti, 273
Emîr, 80, 169, 330 Eşres, 145
Emîr Ahmet Gazi, 274 Etiyen (Macar), 71
Emîr Çobanoğlu Demirtaş Bey, 271, 273, Etiyen II. (Papa), 197
276, 283 Etzel, 27
Emîr Çobanoğulları, 244 Etzelburgi, 27
Emîr Musa, 306, 309 Evhadi (Kermanlı), 284
Emîr Tekin, 159 Evrenkzip, 336, 337, 339
Emiri ahur, 277 Evs, 82
Emiri âriz, 277 Eyüp bin Habip, 138
Emiri dat, 277 Eyüp (Ebueyyubülensari-Halit), 125
Emiri şikâr, 277 Eyyubî Türk İmparatorluğu, 220
Emirülmüminin (Endülüs), 169 Eyyubiler, 220, 236, 248, 250, 251, 252,
Emirülümera, 153, 154, 161 253, 266, 267
Emirüssevahil, 278 Ezzehra, 180
Ems, 32 F
Endülüs, 35, 129 ,138, 153, 165, 170, Fadıl, 150
171, 172, 173, 176, 177, 178, 184 Fahreddin Mubarekşah, 298
Endülüs Emevileri, 141, 149, 169, 175, Fahruddini Razî, 164
180 Fakihler, 154, 175
Enez, 72 Farabî, 163
Ensar Fırkası, 117 Fârâp (Faryap), 161, 163, 214
Ensar (yardımcı), 93, 113 Fars, 219, 236, 296
Erdişir, 4 Fars Atabeyleri, 219
Ereğli, 226 Farisî lisanı, 246, 339
Ergenekon, 46, 51 Fas, 129, 127, 177, 179, 182
Ermanarik, 32 Fatiha Suresi, 92
Ermenak, 227, 272 Fatih Giyyom, 203
Ermeni kıralları, 279, 280 Fatimî halifeleri, 194
Ermeni Leon, 69 Fatimiler, 153, 217, 218, 222, 226, 248,
Ermeni patriki, 249, 251, 252
Ermeniler, 158, 254, 259, 262, 266, 272 Fatma, 106, 153
Ermenistan, 217, 259, 260 Ferave, 216
Erran (Karabağ, Cenubî Kafkasya), Ferdinant, 182, 183, 184
158, 243 Fergana, 58, 156, 157, 164, 185, 187,
Ertena Alâeddin, 272, 276 194, 287, 331, 332, 333
Erzincan, 236, 258, 261, 266, 269, 278, Ferganalı Sadeddin, 284
281, 320 Ferit Han (Şir Şah), 335
Erzurum, 259, 261, 265, 266, 268 286, Fenikeliler, 132
319 Feodalite, 211
Eski Delhi, 298 Fetihpur, 334, 340
Eskişehir, 139 Filip Ogüst, 209, 227, 230
Eskişehir muharebesi, 230 Fino-Uğriyen, 69
Eskizaman, 1, 2, 13, 80 Firdevsi, 164, 180, 297
Esüs, 17 Firuz, 289
Essiyasetülmedeniye, 163 Fıkıh, 163
Eşmedeme, 69 Fırat, 79, 87, 122, 126, 249, 250, 251,
Eşref, 272 255, 317, 318

[[s. 372]]
Foça, 275, 284 Gayrimüslimler (Anadolu Selçukları),
Foçalılar, 17, 132 280
Fokas (Gasıp), 40 Gayrimüslim Türkler (Samanoğullan),
Frank, 4, 38, 150, 171 186
Frank kıratlığı, 195 Gazali, 224
Frank Somo, 77 Gazan Han, 24, 254, 271
Franklar, 11, 31, 32, 34, 35, 76, 78, 170, Gazne, 164, 166, 187, 188, 236, 294,
171, 172, 173, 174, 197, 206 295, 332
Frankonya Dukalığı, 205 Gazne sultanları, 190
Frankonya Hanedanı, 207 Gazneli Mahmut, 190, 216, 234, 259, 293
Fransa, 15, 18, 22, 61, 76, 132, 137, 138, Gazneliler, 162, 164, 186, 187, 214, 215„
170, 198, 201, 202, 204, 211, 226, 228 219, 221, 238, 290, 292, 293, 294, 296
Fransa Kiralı, 168, 245, 321 Gazze, 80
Fransız Hint Şirketi, 338 Genserik, 26, 35
Fransız kilisesi, 196 Germanya, 18, 19, 21, 76, 77, 78, 195,
Fransızlar, 26, 197, 321 196, 197, 201, 205
Frederik, 209, 228 Germenler, 16, 17, 24, 25, 31, 32, 33,
Frederik II. 208, 209, 210, 228, 230 37, 198
Frederik Barbaros, 208, 227, 230 Germiyan, 272, 274, 276, 326
Frenkler, 275 Germiyan Beyleri, 275
Frikler, 85 Germiyan Türkleri, 273
Frikya, 260, 263 Geza, 71
Fulk (Nöyi rahibi), 230 Gilgit, 288, 289
Fustat, 120, 193 Girit, 125, 172
Giyyom (Sur piskoposu), 230
G Gırnata, 181, 182, 184
Gagavus, 75 Giyaseddin (Gurlu), 164
Galatlar, 16 Gıyaseddin (Tuğluklar), 296
Galis, 182 Giyaseddin Keyhusrev I. 265
Galip, 174, 175, 176 Gıyaseddin Keyhusrev II. 267
Gallaçya, 140 Giyaseddin Keyhusrev III. 269, 271
Galya, 4, 26, 34, 77 Gıyasedin Mes'ut II. 271
Ganaim ayetleri, 95 Gobi, 59, 314
Ganj, 21, 288, 290, 291, 293, 295 Godfrua dö Buyyun, 226, 230, 262
Gandara, 287, 288, 289 Goey (Vey), 47
Garbî Anadolu, 262 Gol (Galya), 14, 15, 16, 17, 18 ,21, 26„
Garbî Got Kırallığı, 33 31, 32, 35, 36, 76, 195, 197
Garbî Roma İmparatorluğu, 3, 24, 25, Golkonda, 336
27, 33, 36, 37, 40, 76, 132, 199 Gol Sizalpin, 16, 17
Garbî Tukyu İmparatorluğu, 63 Gollüler, 14, 15, 16, 17
Garbî Türk Devleti, 141 Gor, 187
Garbî Türkeli, 155 Gorbar, 307
Garon ırmağı (Garonna), 15, 138 Gotlar-Gotlular (Kot), 19 ,32, 33, 34,
Garp hıristiyanları, 225 35, 37, 66, 76, 132 ,133, 134, 140, 162,.
Garp Hun Devleti, 23 164, 189, 219, 235, 293, 294, 298
Garp Tukyuları, 47, 54, 55, 215 Got Devleti, 135, 138
Gassaniler, 81, 82, 110, 119 Göçebe Araplar, 88
Gayhatu, 271 Gök allahları, 17

[[s. 373]]
Göktaş, 159 Hâkim, 117
Göktürk, 8 Halep, 120, 217, 219, 220, 244, 250, 251,
Gölmarmarası, 276 263, 265, 320
Greguar I. (Büyük), 77 Halk edebiyatı (Anadolu Selçukları),
Greguar VII. 207, 208 285
Greguar IX. 209 Halka askeri (Memlûkler), 256
Greguar dö Tur (Grégoire de Tours), Haliç, 41
13 Halife, 92, 114, 118, 124, 129, 130, 136,
Grekler, 4, 139 137, 138, 148, 150, 153, 154, 165
Guadyana ırmağı, 136 Halil, 327
Gucarat, 289, 290, 293, 335, 336 Halit bin Velit, 97, 98, 102, 103, 104,
Gudea, 80 107, 108, 111, 119
Gupta İmparatorluğu, 287, 288, 289 Halit ibni Abdülmelik, 163
Gurak Han, 144 Halit ibni Bermek "Barmak", 149, 150
Gurcara, 287, 289 Halle Darülfünunu, 1
Gürhan, 232 Hama, 256
Gur ırmağı, 158 Hamza, 285
Gurun (Garona), 138 Hamase, 86
Guvadilkrvır "Vadiülkebiı", 132, 135 Hami, 59
Gülçur (Bağa Tarhan), 55 Hamitoğulları, 272, 273
Gültekin, 143 Hanbalık (Pekin), 241
Gültekin abidesi, 52 Hanif, 84, 90
Gümüş Tekin, 262 Hanri I. "Müessis", 205
Gürcü kıralları, 279 Hanri IV. 207, 208, 209
Gürcüler, 236, 259, 261, 318, 319 Hanri dö Saks, 70
Gürcüstan, 72, 217, 240, 259 Haraç, 146, 280
Hariciler, 129, 152
H Haris, 159
Habeşliler, 81 Hariuyi, 51
Habeşistan, 84 Harput, 266, 278
Habur Çayı, 264 Harşa, 292
Hacer, 85 Harşavardhana, 290
Haceriesvet, 85 Harun (Bugrahan), 190
Haccaç, 128, 143, 144 Harun (Altıntaşm oğlu), 216
Hacip Ebu Caferülmansur, 180 Harzem, 62, 64, 65, 144, 162, 163, 189,
Hacı Barlas, 299, 301, 302, 303 216, 232, 234, 236, 237, 238, 242, 243,
Haç ayları, 103 245, 246, 247, 266, 267, 281, 285
Haçlılar, 214, 218, 219, 228, 249, 251, Harzemli Elbiruni, 293, 297
Harzemli Musa, 288
262, 321 Harzemşah sülâlesi, 234, 236
Haçlılar seferi, 198, 220, 226, 227, 229, Harzemşah Tekeş, 219
245, 250, 254, 264, 280 Harzemşahlar, 162, 163, 191, 219, 296
Hadi, 149 Harzemşahlar Devleti, 235, 236, 237, 238
Hadis, 163 240
Hadramut kıt'ası, 79
Hafız "Şirazlı", 328 Hasan (Alinin oğlu), 125
Hakanbey (Hazarlar), 64 Hasan (Memlûk), 257
Hakem I. 170, 171, 172, 173 Hassa ordusu (Abbasiler), 151, 157
Hakem II. 178, 180 Haşimiler, 121, 125, 129, 147, 156

[[s. 374]]
Haşimiye, 149 Hindu Prensleri, 336
Hatalar, 231 Hindukuş, 187, 305, 332
Hatay, 326 Hint, 21, 25, 49, 50, 51, 81, 141, 142,
Hatice, 89, 90, 179 143, 158, 161, 162, 163, 187, 188, 245,
Hatiroğlu Şerefeddin Mes'ut, 270 254, 292, 294, 296, 338
Hayber, 100, 105, 106 Hint Denizi, 79, 254, 332
Haydarabat, 291, 337 Hint racaları, 318
Hayderî tarikatı, 282 Hint seferi (Babür), 333
Hayfa, 254 Hint seferi (Timur), 317
Haymana ovası, 159 Hint transiti, 256
Hazar denizi, 14 ,15, 18, 19, 23, 47, 63, Hint-Türk İmparatorluğu, 337, 338
132, 214, 236, 243 312, 314 ,317, 318 Hint-Türk mimarisi, 319
Hazar Devleti, 65, 71, 129 Hintliler, 336
Hazar hanları, 162 Hipodrom (Atmeydanı), 41, 42
Hazar Türkleri, 63, 65, 66, 72, 73, 87, Hire Hükümeti, 87
120, 161 Hireliler, 82
Hazar ülkesi, 32, 72 Hişam (Emevi), 129, 149 167 183
Hazreç, 82, 115 Hişam I. (Endülüs), 167, 172
Hazreçliler, 81, 114 Hişam II. (Endülüs), 180
Hellespont (Çanakkale Boğazı), 25 Hişam III. (Endülüs), "bin Mehmet",
Hemedan, 153, 158, 216 181
Hendek hâdisesi, 101, 102
Herakliyüs, 38, 45, 87, 88, 110, 111, 119 Hi-ya "Si-hi-ya", 240
Herat, 141, 142, 185, 164, 166, 294, 301, Hive, 234, 304, 333
302, 311, 331, 333 Hiyong-Nu (Hun), 46
Herta (Erde), 20 Hiyung-nu,23, 46, 50, 59
Heyatile ,29 Hısnıkeyfa, 266
Hidaye, 163 Hıttin Muharebesi, 250
Hicaz, 79, 81, 126, 138, 250, 310 Hıristiyan şövaliyeler, 325
Hicaz çölleri, 170 Hıristiyanlık, 4, 5, 6, 7, 77, 84, 87, 119,
Hicaz Peygamberi, 88 120, 162
Hicazlılar, 126 Hırvatistan, 38
Hicret, 90, 93 Hırvatlar, 38
Hildebrant, 208 Hilderik (Merovenj), 34 Hilderik III. 196, 197 Himyeriler Devleti, 81 Hibetülhakayik, 224 Hilâfet, 116, 118, 119, 121, 149 Hindi Çinî, 338 Hızır Bey, 275 Hızırşah Bey, 275 Hoca Dehhanî, 285 Hoço, 60 Hocent, 231, 242, 302 Hoca Ahmet Yesevi, 224 Hoca Mes'ut, 285
Hindistan, 29, 30, 162, 163, 188, 236, Holanda Hint Şirketi, 338
287, 289, 290, 293, 294, 295, 297, 309, Honas, 265, 278
317, 318, 332, 334, 335, 337, 338, 339 Honorya, 26
Hindistanî dili, 296 Horasan, 58, 121, 127, 129, 141, 143,
Hindu cemaati, 289, 336 145, 148, 150, 151, 152, 155, 156, 163,
Hindu edebiyatı, 339 185, 186, 187, 188, 189, 190, 214, 215,
Hindu mabetleri, 336, 337 216, 219, 222, 223, 224, 235, 259, 281,
Hindu müslümanlar, 295 286, 312, 315, 318, 327, 331

[[s. 375]]
Hore, 169 İdikut, 60, 233
Hotan, 232 İdincik, 276
Hua, 29 İdris Sağir, 172
Hudeybiye, 103, 105 İdrisiler, 177
Hudeybiye Musalâhası, 103, 104, 106, İğridir, 273
107 İhşitler (Ahşitler), 162 164, 194, 248
Hukukî hükümler (Kuran), 92 İkesuslar, 88
Hulâgû, 118, 153, 154, 241, 243, 244, İki Sicilya Kıralhğı, 203, 207, 208, 210
246, 269 İkrime, 107
Hulefairaşidin, 118, 124 İl, 84
Humaraveyh, 193 İldeniz, 219
Humus (Hıms), 110, 120, 249, 250, 254 İlgazi, 220
Hun (Hiyong-nu), 46 İlhan Abaka, 254, 270
Hun Devleti, 27, 28 İlhan Bumin, 46
Huneyn Muharebesi, 108, 109 İlhan Devleti, 244, 311
Huneyn vadisi, 108 İlhan Ebu Sait, 271
Hunlar, 21, 23, 24, 25, 26, 27, 32, 34, İlhan Gazan, 244, 254, 271
36, 39, 62, 63, 288, 291 İlhanlılar, 243, 244, 251, 254, 269, 270,
Hurremiye Fırkası, 158 271, 272, 273, 274, 276, 280, 283,
Husrev Nuşirevan, 88 286, 315
Husrev Perviz, 87 İli, 54, 240, 242
Husrev ve Şirin, 247 Hu-şe-lo, 54 Huzzalar, 81, 106 Huzistan, 216 İlikhan Nasır, 190 İlk cami, 93 İllirya, 4, 8
Hübel, 84 Hüg Kape, 204 İltutmuş, 295, 298 İlyas (Tuğluk Hanın oğlu İlyas Hoca),
Hüseyin (Alinin oğlu),126, 127 Hüseyin (Herat Emîri), 301 Hüseyin (Timurun kaynı), 303, 304, 305, ilyas Bey, 275 İmadeddin Zengi, 220 İmam Gazali, 224 303, 307, 308
306, 307, 308, 309, 310 İmil, 231, 240
Hüseyin Baykara, 329, 331, 333 İmparator, 6, 209
Hüseyinoğlu Tahir, 152 İnci camii (Moti mesçidi), 340
İ İnci ırmağı, 141, 292
İber ırmağı, 137 İncil, 7, 170
Iber Yarımadası, 129, 132
Iberler, 132 İndüs, 49, 288 289, 292 293, 318
İbni Sina, 163, 164, 297 İngiliz Hint Ticaret Şirketi, 338
İbrahim (Emevilerden), 130 İngilizler, 203, 321
İbrahim (Peygamber), 84, 85, 86, 92 İngiltere, 16, 61, 76, 77, 78, 202, 203, 338
İbrahim (Lodi), 333 İnosan III. 209, 227, 230
İbrahim Bey (Karamanoğlu), 272 İnosan IV. 209
İbrahim Bey (Menteşe oğulları), 274 İran, 25, 29, 41, 50, 51, 55, 63, 65, 73,
İbrahim ibni Aglep, 150 86, 87, 109, 119, 121, 125, 128, 129,
İbrahim İnal, 217, 259 141, 142, 148, 152, 153, 162, 185,
Ibnürrüşt, 179 189, 217, 224, 235, 236, 241, 243,
İçasya, 36 244, 259, 264, 281, 286, 288, 296,
İçel dağları, 265 297, 315, 333, 337, 339

[[s. 376]]
İran Moğolları, 246 Isperih (Asparuh), 66
İranlılar, 40, 47, 81, 88, 101, 110, 141, İsrail (Aslan), 215
145, 148, 156, 158, 163 İstanbul, 4, 5, 25, 41, 44, 45, 49, 52, 66,
İren, 63 73, 87, 139, 172, 178, 179, 226, 228,
İrlanda, 34 229, 230, 267, 269, 321, 325, 327, 333,
İrtis, 62, 243 339, 340
İsa, 4, 5, 6, 41, 42, 86, 91, 92, 150, 229, İstanbul kilisesi, 11
339 İstanbul Lâtin İmparatorluğu, 74
İsa Bey, 275 İstemi Han, 46, 47, 52
Isanın ülûhiyeti, 41 İster, 49
Isanın Vekiü, 5 İsviçre, 32
İsaac Komnenus (Isak Komnenus), 263 İşbiliye, 132, 133, 135, 137, 138, 168,
İsenboğa, 242 175, 181, 182, 183, 184
Isfendiyar Bey, 274 İşnas, 159
İshak Bey, 275 İştar, 84
İshak bin Ümmiye, 178 İştihan, \'42
İtah, 159
İshakî tarikati, 282 İtalya, 4, 11, 12, 16, 24, 26, 31, 33, 43,
İskandinavya, 26, 27, 76, 202 44, 76, 77, 132, 178, 201, 205, 207,
İskender, 88 208, 210, 227, 283, 284
İskenderiye, 41, 120, 178, 254 İtil, 21, 23, 47, 63, 64, 65, 66, 73
İskoçlar, 33 İtil Bulgarları, 243
İskoçya, 33 İyon, 41
İslâm, 88, 89, 93, 118, 133, 146, 147, İyonyalılar, 132
148, 151, 159, 161, 164, 191, 192, 224, İzabel, 182, 183, 184
245, 250, 251 İzak, 228
İslâm hakimiyeti, 119, 196 İzmir, 263, 264, 275, 284, 325
İslâm İmparatorluğu, 127, 133, 149, 150, İznik, 41, 226, 230, 264, 267, 279, 280,
İslâm istilâsı, 234 İznik İmparatorluğu, 269
İslâm medeniyeti, 163, 224 İzonzo, 27, 33
İslâm tarihi, 94, 127 İzzeddin Keykâvus I. 265, 266
İslâm tasavvufu, 284 İzzeddin Keykâvus II. 269, 270
İslâmiyet, 2, 7, 12, 84, 86, 87, 93, 104,
112, 124, 163 I
İslav, 24, 25, 66, 67, 77, 78 Irak, 119, 120, 121, 125, 126, 129, 152,
Islavlar, 38, 45, 62, 64, 66, 71, 77, 199 158, 159, 161, 162, 172, 216, 264
İslavlaşmış Bulgarlar, 66 Irakı Acem, 188, 236
İsmail (İbrahim oğlu), 85 Iraklılar, 125, 126
İsmail (Nureddinin oğlu), 249, 250 Isfahan, 167, 216, 235, 271, 315
İsmail (Safevî), 333 Isığ göl, 54
İsmail (Samanoğulları), 185 İsparta, 273
İsmaililer, 177, 244
İspanya, 4, 11, 12, 15, 16, 21, 22, 32, J
33, 35, 36, 43, 44, 77, 129, 131, 133, Jan dö Briyen, 230
135, 136, 137, 138, 141, 149, 152, 168, Japonya, 49, 51, 241
169, 170, 182, 183, 196, 198, 201 Jenev, 132

[[s. 377]]
Jiil Sezar, 7 Kanişka, 287
İülyanos ,133 Kanıklı, 311
Jüra dağlan, 15
Jüsten I. 40, 41 Kansu, 257
Jüsten ıı. 40, 52, 88 Kantakuzen, 275
Jüstiniyen I. 11, 40, 42, 43, 44 Kanunî Süleyman, 340
Jüstiniyen Sülâlesi, 40 Kao-siyen-çe, 57 154, 155
K Kapadokya, 159, 260, 263
Kaan, 240 Kapağan, 54, 143
Kabar, 70, 72 Kape sülâlesi, 204
Kabardiya, 72, 73 Karabağ, 159, 318, 319
Kâbe, 84, 85, 86, 89, 102, 107, 109, 112, Kara Balgasun, 56, 59, 60, 195
127 Karadeniz, 14, 21, 26, 32, 44, 65, 74,
Kâbil, 292, 293, 303, 305, 331, 332, 333, 245, 265, 278, 280, 283, 321
334 Karahanlılar, 58, 161, 162, 186, 188, 190,
Kadirî tarikan, 282 191, 192, 214, 215, 216, 219, 231, 232
Kadis, 134, 135 Karahatalar (Karahıtaylar), 191, 219,
Kadisiye, 120 231, 232, 233, 235, 240
Kadı, 124, 237, 278 Karahıtay Devleti "Karahatalar Devleti",
Kadıköy (Kalkedon), 41, 42, 45, 87 231, 232, 233
Kadı Bürhaneddin Ahmet, 276, 317 Kafa vergisi (cizye), 336 Kara Hulâgû, 242
Kafkas (Kafkasya), 14, 15, 21, 44, 49, 63, Karakoyunlular, 255, 316
64, 72, 120, 129, 161, 214, 218, 224, Karakurum, 240
240, 244, 256, 259, 315, 318 Karaman, 272, 325
Kâfur,. 194 Karamanlılar, 271, 272
Kağan, 55 Karamanoğlu Mehmet Bey, 270
Kâhin, 84, 86, 91 Karamanoğulları, 270, 286
Kahire, 153, 167, 255, 256, 317 Kara Mustafa Paşa, 140
Kâhta, 266 Kara-Sarı Türkeşler mücadelesi, 56
Kaim Biemrillah, 217 Karataş, 85
Kait, 80 Kara Türkşerler, 55, 56, 145
Kalaçlar, 296 Karayim,, 65
Kalavun, 253, 254, 257 Kara Yusuf, 316, 318, 325
Kalenderi tarikatı, 282 Karasi, 273
Kalincar, 290, 293 Karasi Bey, 276
Kama, 63, 65 Karasi Beyliği, 276
Kamaya, 63 Karassona, 138
Kâmıran, 334, 335 Karaşar, 59
Kâmram oğlu Kuşeyle, 131 Karloman, 197
Kampanya, 36 Karluklar, 57, 58, 143, 155, 156, 161,
Kanara, 291 190, 215, 233, 240
Kanarya, 130 Karna, 80
Kandehar, 305, 304, 333 Karolenjler, 35, 195, 200, 202, 204
Kandelor, 266 Karolenj İmparatorluğu, 195, 200
Kandeş, 335 Karpat, 38, 72

[[s. 378]]
Kars, 259 Kettame, 177
Kartaca, 11, 35, 127 Keyhusrev ıı. (Gıyaseddin), 267, 268
Kartacalıîar, 132 Keyhusrev ııı. (Gıyaseddin), 270
Kasım (Ali bin Hamudun kardeşi), 180 Keykâvus I. (İzzeddin), 267
Kasım (Münzerin oğlu), 175 Keykâvus ıı. (İzzeddin), 268
Kast, 17 Keykubat, I. 267
Kastamonu, 262, 271, 274 Kidara, 288
Kastiî, 136, 175, 181, 182, 211 Kilise, 6, 12, 13, 199, 205
Kastlar, 294 Kilise İmparatorluğu, 78
Kâşgar, 55, 128, 154, 161, 162, 191, 192, Kiliseyi ıslah, 207
231, 232, 233 Kilikya, 127, 258, 262
Kşaharata sülâlesi, 287 Kilikya Ermenileri, 265, 267
Kşatrapa (Satrap), 287 Kimriler, 17
Ksatriya, 289 Kin İmparatorluğu, 240
Kat, 34 Kin sülâlesi, 239
Kât, 234 Kirenayik (Bingazi havalisi), 41
Katalonya (Katalon), 26, 35, 139, 171 Kişin, 69
Kantiyavar Yarımadası, 289 Kişmir, 289, 294, 318
Katolik, 71 Kitay (Hata), 231
Katolik prensleri, 196 Kiyef, 64, 71, 74, 78, 240
Katvan, 219, 232 Kıble, 93
Kavimler Kapısı, 19 Kıbrıs, 124, 125, 254, 275
Kavrut, 218, 219 Kılciler, 293, 295, 296
Kaydu, 242 Kılıç Aslan I. 226, 262, 264
Kayıtbay, 257 Kılıç Aslan II. 262, 265
Kaymaz, 153 Kılıç Aslan IV. 269
Kayruvan, 127, 130, 131, 150, 168 Kıleremon, 225
Kayseri, 262, 263, 268, 270, 271, 278, Kımız, 51
Kazak, 311 281, 286, 322 Kınık boyu, 215
Kazan, 66 Kıpçak, 62, 71, 72, 73, 240, 252, 256,
Kazan Han, 242 257, 311, 328
Kazgan, 300, 301 Kıpçak İmparatorluğu, 241
Kazvin, 217 Kapçaklar, 215, 243, 258
Kel Şarl, 200, 201 Kıraîlar, 200, 209
Keltiber, 16 Kırgız, 53, 59, 73, 231, 232, 311
Kekler, 14, 16, 76, 132 Kıristof Kolomp, 327
Kemah, 261 Kırım, 47, 49, 65, 72, 283, 311, 314
Kerait, 239 Kısa Pepen, 35, 168, 195
Kerbela, 126, 147 Kızılbaşlar, 282
Kerimüddin Karaman, 272 Kızıl Buğa, 159
Kerkes (Kerkis), 73 Kızıldeniz, 79, 80
Kerman, 236 Kızıl ırmak, 260, 269, 322, 323
Kerman Selçuk Sultanlığı ,219 Klodvik, 34, 35
Kermanlı Evhadî, 284 Kolkit (Gürcüstan), 44
Kervansaraylar, 283 Komorin ,291, 295
Keş, 299, 301, 302, 304, 305, 307, 309, Kongurtay, 270
310 Konrat III. 226, 227, 265

[[s. 379]]
Konstans sulhü, 208 Kutbeddin (Alâeddin) Mehmet. 234»
Kont, 200, 211 235, 236, 240
Kont Jülyanos, 133 Kuteybe bin Müslim, 128, 144, 145
Konya, 226, 260, 268, 270, 281, 283, 286 Kutluk Devleti, 144
Konya Selçukları, 165 Kutluk Han, 48, 54, 143
Konyalı Sadreddin, 284 Kutrigurlar (Kutrugurlar), 62
Kora, 47 Kutulmuş, 259, 262
Korsika, 15, 132 Kutup, 247
Kostantaniye, 41, 42 Kutupminar, 298
Kostantin, 4, 5, 6, 9, 25, 35, 88 Küfe, 120, 121, 122, 125, 126, 127, 141,.
Kostantin Kopronim, 63 148, 149
Kosova, 322 Küçükasya, 31, 318
Kosova Meydan Muharebesi, 321 Küçük Ermenistan, 254, 283
Koşoçaydam gölü, 52 Küçlük, 232, 233, 240
Köhistan, 216 Kiimüş Tekin, 153
Kölemenler, 293 Kütahya, 273
Kösedağ harbi (Mağlubiyeti), 268,279, Küyük, 241, 242, 268
Kötürüm Bayazıt Bey, 274 L
Kristof Kelner (Christophe Kellner), 1, Lâdik, 278
2 Lâğımcı, 279
Kuça, 59 Lâhor, 189, 293, 333, 335
Kubadabat Kalesi, 268 Langır yaylâsı, 34
Kubilây, 241 Lasnavas muharebesi, 182
Kubilây sülâlesi, 311 Lat ,84
Kudüs, 88, 93, 120, 136, 218, 227, 230, Lâtin devletleri (Suriye), 249
249 Lâtin İmparatorluğu, 228, 230
Kudüs Kırallığı, 226, 228, 250 Lâtince, 224
Kunduz ,29 Lâtinler, 267
Kuman (Kıpçak), 73 Lebine, 179
Kumanlar, 71, 72, 73, 74, 75 Leh, 34
Kuran, 86, 91, 92, 119, 122, 123, 163 Leon (Kırallık), 178, 181
Kureyş kabilesi, 82 Leon I. (Büyük), 40, 41
Kureyş reisleri, 101 Leon IV. 63
Kureyşliler, 85, 86, 89, 95, 96, 97, 98, Liao sülâlesi, 231
99, 100, 101, 102, 104, 106, 107, 114, Liçinyüs, 5
115 Ligiir, 14, 15, 16, 132
Kurmuş Han, 69 Litvanya, 243
Kurt, 50 Liyon (Lugdumm), 18, 138, 210
Kurtbaşlı sancak, 46 Lodiler, 293, 297, 333
Kurtuba, 132, 135, 137, 138, 140, 169. Lombartlar, 44, 76, 77, 78, 196, 197, 206,
171, 172, 175, 179, 180, 181, 183 210
Kurtuba Emevileri Devleti, 169 Lombardiya, 76, 197, 198, 207, 208,
Kurultay, 239, 240, 301, 310 209
Kuşaniye, 142 Londra, 311
Kuşhanlar, 287, 288, 289 Loren, 32, 201
Kutatgu Bilig "Saadet veren bilgi", 192 Loter, 200, 201
Kutbeddin Ay Bey, 295, 298 Loyang, 60

[[s. 380]]
Lui (Şarlmamn oğlu), 198, 200, 201 Mançuri, 231
Lui VII. 226, 227, 265 Mani dini (Maniheizm), 49, 60
Luvar, 138, 139 Manisa, 275
Luzitanya "Portekiz", 135 Mansur (Abbasî Halifesi), 149, 152, 157
Lütes (Lutetia), 26 Mansur (Nuhoğlu), 187
M Mansure, 228, 230
Macaristan, 16, 27, 35, 38, 39, 66, 67, Manş denizi, 14, 74
69, 71, 199, 240, 314, 321 Manüel Paleologos, 321
Macarlar, 39, 62, 66, 67, 69, 70, 71, Manuel Komnenus, 262, 265
75, 200, 202, 205, 211, 228 Ma'rep, 81
Madara, 67 Margüs, 25
Madara kitabeleri, 68 Margüs muahedesi, 25
Maden Devri, 16 Mark Orel, 10, 32
Madrit "Mecrit", 178 Marmara, 214, 218
Madura, 291 Marn, 15, 26
Magadha, 288, 289 Marsilya, 17 ,18, 229
Mağrip, 131, 138, 170, 177, 183, 184, Marsiyanopol, 25
250 Marsiyen, 40
Magribiaksa, 130, 131 Massili (Marsilya), 17
Mahabharata, 61, 339 Matura, 337
Mahan, 304 Maveraünnehir, 55, 57, 141, 142, 143
Mahmut (Gazan), 244 144, 145, 146, 152, 161, 162, 163, 185,
Mahmut (Gaznevî), 164, 186, 188, 190, 186, 187, 189, 190, 191, 192, 215, 216,
218, 332 219, 222, 223, 232, 235, 242, 243, 259,
Mahmut (İsfahan), 218 281, 285, 300, 328, 331, 332
Mahmut (Karahanlı), 232 Maviler, 42
Mahmut Kâşgarî, 295 Mayn ırmağı, 34
Mahmut Şah II. (Tuğluklar), 297 Mazdeizm, 49
Mahmut Yalavaç, 242 Mazdek mezhebi, 158
Mahra dağları, 79 Meclis, 277
Mahrat (Marat), 291 Mecmuaı eş'arı Babür Padişah, 335
Maharaştra, 287, 291 Meç, 26, 195
Mahratlar, 336, 337, 339 Medine, 80, 81, 82, 87, 90, 92, 93, 94, 95,
Maidei Süleyman, 136, 137 96, 97, 98, 105, 106 107, 110, 111, 112,
Main, 80 113, 114, 115, 116, 117, 119, 120, 121,
Maka (Mekke), 80 122, 125, 166, 170, 255
Makedonya, 16, 32, 42, 72, 73, 74 Medinetüzzehra, 177, 178
Malağa (Malaka), 174 ,181 Medya, 21
Malatya, 156, 158, 258, 260, 261, 273, Medyen, 80
278, 288 Mehdi, 149, 157
Malazgirt, 75, 260, 261 Mehmet (Asnas Vasıf), 159
Malazgirt Meydan Muharebesi, 217 Mehmet (Büyük Selçuk), 264
Malik bin Enes, 170 Mehmet (Çelebi), 275
Maiva, 289, 290, 294, 337 Mehmet (Danişmentli), 262
Malva Sakaları, 287 Mehmet (Emevilerden Abdullahın oğlu),
Manastır hayatı, 12 175
Mancınıkçı, 279 Mehmet (Emevilerden Abdürrahman II.
Mançu, 61 nin oğlu), 174

[[s. 381]]
Mehmet (Emevilerden Hişamın oğlu), Menteşeoğulları, 273, 284, 286
180 Meraga, 246
Mehmet (Gazneli), 188 Mercidâbık muharebesi, 255, 257
Mehmet (Germiyanoğlu), 273 Mercissofer, 254
Mehmet (Harzemsah), 232 Merginan ,163
Mehmet (Karamanoğlu), 272 Merkür, 17
Mehmet (Melikşahın oğlu), 218 Merida, 136, 170, 173
Mehmet (Memluklerden), 257 Merove, 34
Mehmet (Muhammet), 131 Merovenjler, 34, 35, 195, 196, 197, 200
Mehmet (Musanın oğlu Harzemeli), 163 Mersiye, 181, 182
Mehmet (Timurun oğlu), 326 Mervan I. 126, 127
Mehmet (Tulun), 153 Mervan II. 130, 148
Mehmet Bey (Aydınoğlu), 275 Merv, 120, 141, 148, 216, 219, 223, 333
Mehmet bin Kasım ,292 Meryem, 41, 86
Mehmet İbnülkebir, 173 Mesina, 227
Mehmet İsmail, 163 Mesnevi, 284
Mehmet Müstekfi, 180 Mesut (Gazneli), 188, 189, 190, 216,
Mehmet Şah (Hint-Türk), 337 259
Mehmet Tuğluk Şah, 296, 297 Mesut (Hoca), 285
Mekke, 80, 82, 86, 87, 89, 90, 92, 93, 94, Mesut (Selçuk), 234
95, 96, 99, 100, 101, 102, 103, 104, Mesut Bey (Mahmut Yalavacın oğlu),
105, 106, 107, 108, 109, 110, 112, 113, 242
115, 119, 121, 126, 255 Mesudi, 157
Meleüıir Han, 69 Mevlâna Celâleddini Rumİ, 284
Melik, 169, 277 Mevlevilik, 282
Melik Danişment Ahmet Gazi, 261, 276, Mevalilik "Kölelik", 146, 147, 156
285 Mezhep kavgaları, 222
Melik Gazi Gümüş Tekin, 261, 262 Mezya (Moesya), 25, 38, 66, 67
Melikülâdil Seyfeddin, 250 Mezopotamya, 41, 45, 79, 80, 82, 120,
Melikülkâmil, 250 224, 250, 251, 286
Meliküleşref (Türk Memluklerden), 254 Mihal VII, 263
Meliküleşref Musa, 251 Mihail III. 172
Melikülsalih, 250, 251, 253 Mihira kula, 30, 289
Melikşah, 218, 219, 220, 223, 234, 263, 264 Milân, 27 Milas, 274
Memlûkler, 220, 252, 255, 256, 257, 269, 278, 296 Milet, 43
Me'mun ,58, 150, 151, 152, 156, 157, Mimar Sinan, 339, 340
163, 172, 185, 234
Menat, 84 Misyonerler ,78, 245
Menemen, 275 Miyorka, 181
Mengü, 241, 244, 246 Mısır, 8, 41, 42, 45, 81, 84, 86, 87, 120,
Mengü Timur, 243 122, 124, 126, 127, 130, 131, 145, 148,
Mengüç Gazi, 261 152, 161, 162, 164, 172, 192, 193, 194,
Mengüçler, 260, 261 217, 218, 220, 222, 224, 226, 228, 249,
Menşur, 185 250, 251, 252 ,253, 256, 257, 269, 271,
Menteşe Beyi, 273 276, 283, 284, 316, 317, 318, 319
Menteşe Beyi, 273, 274, 324 Moço, 54, 55

[[s. 382]]
Moğollar, 59, 61, 66, 154, 232, 233, Musa (Timurun kayni Hüseyinin akra235, 236, 239, 245, 246, 247, 300, 304, basından), 306, 309
305, 307, 308, 310, 311 Musa bin Naşir, 131, 133, 135, 136, 137,
Moğolistan, 52 ,59, 239, 240, 241 138
Moldavya, 70, 74 Musanın oğlu Mehmet (Harzemli), 163
Mora, 275 Musavva, 255
Moris, 38, 40 Musran, 80
Moritanya, 131 Mustafa (Yıldırımın oğlu), 325
Morya İmparatorluğu, 287, 288 Musul, 64, 129, 148, 152, 159, 161, 217,
Moskova, 240, 243, 311, 312, 314 219, 220, 226, 248, 250, 259, 264
Moz ,32 Muta, 110, 112
Mozel, 32 ,34 Mutasım, 151, 157, 158, 159, 160
Moz, 195 Mutemit, 152
Mualleka, 86 Mutezile, 151
Muaviye, 122, 125, 126, 130, 14i Muvahhidin Devleti, 182, 184
Muhabbetname, 247 Muzafferoğullan, 315
Muhabere Divanı, 165 Mübin, 335
Muhacirin, 93, 113, 115, 117 Mümtaz Mahal, 339
Muhakemetüllûgateyn, 329 Münşii has, 277
Muhammet, 6, 84, 87, 88, 89, 90, 91, 92, Münzer, 174, 175, 179
93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, Müseyleme, 111, 112
102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 110, Müslümanların reisi, 118
111, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 119, Müslüman Türkler, 86, 145, 214, 240
121, 122, 124, 129, 131, 146, 149 Müslümanlar, 93, 94, 102, 117, 145
Muhan, 46, 47 Müspet ilimler, 163
Musa (Yıldırımın oğlu), 325 Müstasım ,153, 154
Muhasebat Divanı, 165 Müstencit, 153
Muhiddini Arabi, 284 Müstevfi, 277
Muhtarı Sakafî, 127 Müşrikler, 93, 108
Muiniiddin pervane, 269 270 Müşriklik, 84, 89
Muizziiddin, 294, 295 Mütevekkil, 151, 161
Mukaddes Roma Germen İmparatorlu- N
ğu, 205, 206 Nabatlar, 81
Mukaddes saray, 41 Nadir Şah, 337
Mukaddimetüledep, 238 Nagi sent Mikloş, 69
Muktedir, 153, 162 Naip,' 277
Muktefi, 153 Nanto, 143
Multan, 188, 289, 297 Napoli, 203
Muncuk (Boncuk), 24 Napolyon I. 206
Muntasır, 151, 216 Narbon "Arbona", 17, 137, 138, 139
Murabıtlar, 181, 182, 184 Narses, 42, 44
Murat II. 273 Naşir bin Seyyar, 148
Muriokefalon, 265 Nasır, 185
Mursiye, 171 Nasıreddin (Sevüktekin), 188
Musa (Abbasî kumandanlarından), 152 Nasıreddin Mehmet (Memlûkler), 253
Musa (Harzemli), 288 Natürist, 131 ,198
Musa (Peygamber), 80, 84, 91, 92, 161 Navar, 171, 174, 181, 201
Musa (Sarakosta valisi), 147 Nayissus (Niş), 25

[[s. 383]]
Naymanlar, 232 ,239 Oktay (Ogödey), 240, 242
Nebi, 91 Olcay Türkân (Hatun Ağa), 301, 303,
Necit, 79 304, 309
Neron, 4, 7 Omurtag Han, 69
Nesa, 216 Onboy Türkleri, 46
Nesef (Karşı), 242 Onogurlar ,62
Nestorî (Nesturi), 41, 162 Ordu kadısı, 278
Nestoriyüs, 41 Ordu lisanı ,339
Nibelungen, 27 Ordonno ıı. 176
Nicephorus Melissenis (Nikeforus Me- Orest, 36
lisenis), 263 Oreliyen, 4, 7
Nicephorus Phocas ıı., (Nikeforus Fo- Orhon, 56
kas), 258 Orhon kitabeleri, 50, 52
Nihavent, 120, 141 Orhon yazısı, 52, 61, 68
Niğde, 278 ,281, 286 Orisa ,335, 338
Nikeforos I., 69 Orlean, 26, 139
Niksar, 260, 261, 265, 278 Ortaanadolu, 263, 278
Nil, 250, 251 Ortaarabistan, 82
Ninova, 87 Ortaasya, 14, 16, 18, 19, 29, 35, 38, 46,
Nişabur (Neysabur), 164, 188, 219, 320 49, 73, 132, 190, 193 ,224, 234, 242,
Niybolu, 321, 322 246, 286, 328, 331
Nizamülmülk, 165, 217, 218, 220, 222 Ortaavrupa 77
Nizamiye, 164 Ortazaman, 1, 2, 10, 13, 40, 62
Normandiya, 202 Ortodoks kilisesi ,263
Normanlar, 173, 174, 200, 201, 202, 203, Ortodoksluk, 67
211, 263 Osman (Halife), 92, 106, 118, 121, 122,
Nöstriya, 195, 196, 202 130, 141
Nöyi Rahibi Fulk, 230 Osmanlılar, 75, 177, 221, 247, 255, 256,
Nubi kıt'ası, 255 271, 272, 273, 275, 276, 279, 280, 283,
Nufut, 79 318, 319, 321, 322, 327, 333
Nuh (Samanoğulîarından), 164, 185, 186 Osmanlı mimarisi ,339
Nuhoğîu Mansur, 187 Osmanlı Beyliği, 272, 273
Nu-şe-pi, 54 Ostrogotlar (Şark Gotları), 4, 23, 31,
Nuşirevan, 45, 47, 63, 87, 88 32, 36, 44
Nurata, 215, 216 Ostrazya, 195, 196, 202
Nureddin (Mahmut bin Zengi), 220, Oton I. (Büyük Oton), 70, 71, 205, 206,
248, 249, 250, 251, 262 209
O Otun, 138
Odeı-, 34, 35, 77 Otrar, 235, 326, 245
Odin (Votan), 20 Oviedo ,176
Odoakır, 36 Ozan, 285
Ohri, 75 Ö
Ogur, 62 Öküz ırmağı, 292
Ogüst, 2 Ömer (Emevilerden), 129
Oğuzlar, 71, 72, 73, 155, 156, 159, 161, Ömer (Ferganalı), 159
214, 215, 216, 219, 248, 258, 259, 271, Ömer (Halife), 89, 90, 106, 107, 111,
295 113, 114, 115, 116, 117, 118, 120, 121,
Oktar, 24 124, 141

[[s. 384]]
Ömer bin Şuayip, 172 Perut ırmağı, 23
Ömer Şeyh, 312 Pervane, 277
Ömer Şeyh Mirza, 331 Pervaneoğulları, 276
Önasya ,81, 87 Perviz (Hüsrev), 87
Ösep (Eusebe), 5 Petra, 81
Öşür, 280 Peygamber, 91, 114, 115, 116, 117, 124
Öt, 204 Pier Lermit, 225, 226, 230
Ötikes, 42 Piktiler, 33
Özbek (Münzerin oğlu), 175 Pir Mehmet "Cihangirin oğlu", 326, 327
Özbek Han, 243 Pirene dağlan, 14, 17, 21, 131, 137, 138,
Özbekler, 332 140, 168, 170, 172, 173, 176, 180, 196,
Özü (Dinyeper), 23, 64, 73, 74 Piskoposlar ,207
P Pliska ,67
Palalar, 290 Poatu, 34
Palatina, 32, 34 Poatye, 35, 139, 140, 196
Palatya^Balat ,284 Po, 27
Palestin, 45 ,80, 81, 82, 158, 225, 226, Polonya, 74, 240
228, 250, 251, 253, 267, 320 Polonyalılar (Polonezler), 77, 78
Pallavalar ,291 Portekiz, 173, 176
Palovtzi, 73 Portekiz Hint Şirketi, 338
Pamir dağları ,332 Preslav, 67
Pandya, 291, 295 Priskos, 28
Panipat, 294, 333 Puta tapıcılar, 6
Panonya, 25, 38, 39, 70 Puta tapıcılık, 5
Panteon, 17 Putyıkan (Gazneli Mahmut), 293
Papa, 5 ,6, 11, 12, 173, 199, 207, 209, 275, 288 K
Papa taraftarları, 208 Racalar, 294
Papak (Babek), 158, 159 Raçputlar, 289, 291, 293, 296, 334, 335,
Papalık, 2, 76, 117, 179, 198, 201, 208 336, 339
Papalar, 77, 78, 207, 229, 245 Raçputana, 287, 289
Paramaralar, 290 Radkân, 224
Paris, 26, 34, 202, 204, 311 Rahipler, 209, 212, 213
Part monarşisi, 4 Raka, 122
Pat (Pit), 51 Ramayana, 339
Patriçiyüs, 36 Ramiro II. 178
Peçenekier, 63, 65, 70, 71, 72, 73, 75, Ranasanka, 334
215, 258 Rangún, 338
Peçili, 241 Ravena, 43, 44
Pekin (Hanbalık), 241 Raziye, 295
Pencap, 29, 30, 188, 287, 289, 292, 293, Reis, 278
297, 333, 337 Reka, 28
Pepen I. 195 Ren, 4, 14, 16, 17, 18, 24, 26, 27, 32, 33,
Pepen II. 195, 196 195, 196, 205
Pepen (Şarlmanın torunu), 200 Resul, 116
Persler, 31 ,44, 45 Rey, 167, 217, 235
Pertus, 265 Reydan, 81

[[s. 385]]
Ring, 199 Safad, 256
Rober ailesi, 204 Saffariye Devleti, 152
Rodos, 125, 274, 275 Saganyan, 143
Rodrik, 132, 133, 134, 135, 136, 138 Safvan, 107
Rollon, 202 Sahabe, 104
Roma, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 18 ,25, 26, Sahih Buharî, 163
27, 33, 34, 35, 36, 63, 77, 78, 81, 198, Sahipoğulları, 276
206, 208, 339 Sahip Şemseddin, 268 ,269
Roma hukuku, 6 Saka İmparatorluğu, 287
Roma imparatorluğu, 1, 4, 8, 12, 14, 18, Sakla, 289
31, 32, 35, 38, 43, 49, 52, 117 Sakalar, 287, 332
Roma Kanunları, 42 Sakarya ırmağı, 159
Roma kilisesi, 11 ,77, 78, 196 Sakarya Meydan Muharebesi, 139
Roma Şark imparatorluğu, 1, 12, 24, 36, Saksonlar, 32, 33, 77, 203
40, 41, 45, 86, 120, 131 ,14i, 142, 158, Saksonya, 139, 196, 197, 198, 199, 205,
Romalılar, 4, 10, 14, 37, 81, 82, 85, 132, Salâhaddin (Eyyubî), 220, 227, 248,
159 249, 250, 252
Romen Diyojen (Romanus Diyogenis), Salduz, 301
75, 217, 260, 263 Salgurlar, 219
Romülüs Ogüstül, 36 Saltuk, 261
Ron, 37, 138 Saltuklar = Saltukoğulları, 260, 261
Rua, 24 Samanoğlu Eset, 185
Rudraman, 287 Samanoğulları, 58, 152, 161, 162, 164,
Rufai tarkati, 282 185, 186, 187, 188, 190, 215, 216, 221,
Ruhanî reis (Müslümanlık), 117 234
Ruhilhant, 337 Samî ırk, 80
Rumeli, 75, 258', 259, 275, 325 Samî lisanlar, 86
Rumlar, 65, 274 Samra, 151, 157, 160
Rus vakayinameleri, 73 Samsun, 274, 284
Rusl dö Bayyöl, 263 Sancar, 189, 218, 219, 232, 235
Ruslar, 65, 240, 243, 312 Sanskritçe, 339
Rusya, 23, 32, 49, 62, 69, 71, 73, 74, 75, Santarem, 178
203, 245, 314 Sapor, 4
Rükneddin Kılıç Aslan IV. 268, 269 Sarakosta, 137, 140, 168, 174, 175, 184,
Rükneddin Süleyman, 261, 265 198
Rün, 19 Saray şehri, 243, 245, 312, 314
Rüten, 77 Saraycık, 245
Sardinya, 127, 169
S Sansu, 313
Saad İbni Ebivakkas, 120 Sarı Türkeşler, 55, 145
Saad Ibni Ubade, 113 Sarkal, 63, 71
Sabiha, 180 Sarmat ovaları, 21, 203
Sabinler, 34 Saruhan, 273, 275, 326
Sadeddin Köpek, 267 Saruhanoğulları, 275, 284
Sadi (Şirazh), 332 Sasaniler, 29, 31, 44, 47, 49, 50, 51, 55,
Sadrazamlık, 165 63, 86, 87, 119, 120, 141, 280, 288,
Sadreddin (Konyalı), 284 289

[[s. 386]]
Sebalılar, 80, 81 Seyyitler, 293, 297
Seffah (kan dökücü), 149, 167, 168, 183 Sezar, 18
Sefideç köyü, 148 Sicilya, 8, 37, 77, 127, 169, 203, 209, 227
Seistan (Secistan, Sakastan), 152, 127, Silifke, 227
187, 214, 296, 305 Silistre, 72
Sekel (Çiğil), 39 Sina, 79, 84, 249
Selânik, 43 Sindüs = Tarsus, 227
Selçuk Devleti, 214, 217, 222, 223, 259, Singidon, 25
262, 264, 265, 270, 272, 278, 283 Sinop, 265, 267, 274, 276, 278, 280, 283,
Selçuk İmparatorluğu, 14, 153, 165, 215, 284
218, 219, 220, 224, 235, 237, 248, 251, Sint, 47, 128 ,188, 294
252, 259, 261, 268, 276, 279, 281, 282, Sipahi isyanı, 338
284, 286 Sipahiler, 322
Selçuk san'ati, 224 Sipehsalar, 186
Selçuklar (Selçuklular), 72, 73, 75, 153: Sir (Seyhun) ırmağı, 29, 307, 312, 313,
159, 161, 162, 164, 165, 191, 216, 219, 326
225, 234, 238, 272, 274, 278, 280, 282, Sirk, 43
296 Sirkasya (Çerkezistan), 73
Selim I. (Yavuz), 255, 257 Sirmiyum, 25
Selmanı Farisî, 101 Sit, 311
Semender, 63 Site, 16, 18
Semerkant, 142, 144, 145, 148, 167, 185, Sivaci, 336
191, 192, 219, 232, 297, 299, 300, 301, Skan Dagupta, 288
303, 304, 331, 332, 333, 305, 309, 310., Spalien, 62
312, 314, 317, 318, 320, 325, 326, 327 Soason, 34, 197
Senalar, 290 Sogdiyan (Soğut), 61, 142, 156, 287,
Senato, 3, 16, 18 288
Sen, 15, 16 Sofranyüs, 120
Sen Arnul, 195 Somnat, 293
Sen Benova, 77 Som ırmağı, 34, 138
Sen Bernar, 226, 230 Son "Sagunna", 138
Sen Jan Şövaliyeleri, 274 Sorguç, 75
Sen Leon, 27 Stiliko, 33
Sen Lui, 210, 228, 230 Strazburg, 26
Sen Pier kilisesi, 207 Sviatoslaf, 64
Senyör, 200, 211, 212, 213 Sıffin, 122, 125
Septe boğazı, 131, 133, 134, 180 Sırbistan, 38
Septim Sever, 2, 7 Sırplar, 38, 321, 324
Serahas, 216 Sivas, 260, 262, 268, 272 ,276, 278, 281,
Seriler, 212 283, 286, 317, 319, 320, 322
Serhas, 31 Su allahları, 17
Seville, 132 Suap (Alamanya Dukalığı), 205, 207
Sevük Tekin, 161, 187, 188, 292, 293 209
Sevüktekinoğulları, 161 Subaşı, 215, 278
Seyhun, 57, 128, 145, 154, 155, 156, 161, Subeytile, 130
214, 215, 235 Suğdaklar "Maveraunnehir Türkleri",
Seyit, 80 142, 143
Seyitgazi, 129 Sultan, 277

[[s. 387]]
Sultan Ahmet (Celayir), 317, 318, 325 Şampanya, 34
Sulu Han, 55, 145 Şangtu, 241
Summer, 80, 81, 84, 119 Şanse I. 179
Sung sülâlesi ,231, 241 Şapolyo, 47
Sur,'"227, 230, 250 Şarant, 138
Suraştra, 287 Şark Lâtinleri, 253, 254
Sure, 90, 92 Şark Tukyuları, 47, 48, 53, 56
Suri ailesi, 335 Şarkî Karahisar, 261," 278
Suriye, 12, 15, 41, 44, 45, 79, 81, 82, 86. Şarkî Roma İmparatorluğu 2, 11 ,24, 36,
88, 89, 107, 109, 110, 111, 119, 120. 40, 41, 45, 86, 120, 130, 131, 141, 142,
121, 122, 124, 127, 158, 192, 193, 218. 158, 159, 196
219, 220, 222, 224, 225, 226, 244, 248. Şarkî Anadolu, 264
249, 250, 251, 252, 253, 257, 279, 283- Şarkî Avrupa, 73
284, 316, 317, 318, 319, 363, 364, 367, Şarkî Türkeli, 186, 213
369 Şarl (Basit), 201
Suriye Selçuk Sultanlığı ,219 Şarl (Kari) Martel, 35, 195, 196
Suriyeliler ,8, 145 Şarl (Şişman), 201
Suoko ,55 Şarlman, 150, 168, 170, 197, 198, 199,
Sutra, 60 200, 202, 205
Sus, 130 Şaş (Taşkent), 154, 155
Süevler, 21, 22, 26, 35, 132, 140 Şat, 51
Süheyl, 103, 104, 107 Şato, 211
Sülemiş, 27 Şato Türkleri, 60
Süleyman (İbranî), 136 Şaver, 249
Süleyman (Emevi), 12.9, 137, 145 Şecerretüddür, 251
Süleyman (Endülüs), 169, 170, 180 Şehname, 189
Sülevman (Kutulmuş oğlu), 262, 263 Şehir reisi, 186, 237
264 Şerefeddin Mes'ut (Hatiroğlu), 270
Süleyman (Rükneddin), 261, 265 Şeria ırmağı, 119
Süleyman (Yıldırımın oğlu), 324 Şe-ti-mi, 46
Süleyman mabedi, 120 Şeybani, 332, 333
Süleyman Paşa I. 274 Şeyh Gülşehri, 285
Sünnilik, 194, 222, 249, 282 Şeyh Hasan, 244
Şeyh oğlu Nesimi, 286
S Şiiler, 123 ,130, 147, 148, 153, 217, 222,
Şah Alem I. 337 249, 251
Şah Alem II. 337, 338 Şimal Denizi, 76, 201
Şahcihan, 296, 336, 339, 340 Şimalî Afrika, 8, 152, 194
Şah İsmail, 333 Şimalî Anadolu, 274
Şah Muzaffer, 315 Şimalî Hint, 162
Şahne, 278 Şimalî İtalya, 76
Şahruh, 327 ,329 Şirkuh, 248, 249
Şalon, 26, 34, 36, 139 Şiraz, 315
145, 146, 148, 149, 156, 159, 166, 167 Şirvan, 217, 259
193, 194, 227, 230, 244, 249, 320 Şişman Şarl, 201
Şam Trabulusu, 226,227 254, 256 Şölen, 282
Şaman, 86 Şövaliyeler, 212, 325
Şamanî, 65, 162, 245, 282 Şukar meydan muharebesi, 176

[[s. 388]]
Şumayşat (Şamat), 268 Tebriz, 245, 246, 270, 280, 283, 318,
Şumnu, 68 320, 327
Şuubiye, 147, 148 Tebük, 109, 110, 111
Şükûh, 339 Tehame, 79
Tekeoğulları, 273
T Tekin (beyzade), 48, 51, 157
Taberistan, 216 Tekin (Emîr), 159
Taberiye gölü, 250 Tekin Hatun, 299
Taç Mahal, 339, 340 Tekü Sektem, 69
Tahir (Hüseyin oğlu), 152 Telugu, 291
Tahiriler, 185 Tembel Kırallar, 35 ,195
Tahtacılar, 282 Temuçin, 239
Taif, 82, 109 Teodor Laskari, 265
Taje ırmağı, 135, 137 Teodora, 42, 43
Talaş (Taraz), 56, 57, 155, 232 Teodorik, 33, 36, 37
Talaş suyu, 155 Teodos, 24, 32, 40, 41
Talha, 113, 115, 122 Termopil, 25
Talkan, 144 Teofilos "İmparator", 159
Taman, 65 Tevhit dini, 92
Tamgacı, 51 Tevrat, 170
Tamuca, 143 Tiber II. 40
TamuÎ, 291 Tibet, 295, 296
Tanca, 133, 170, 177 Tibetliler, 55, 58, 197
Tanesvar Racalığı, 290 Tiçe, 143
Tangut, 240
Tanjor, 291, 337 Timur (Gürganî, Timurlenk), 255, 297.
Tanrı (Tiyanşan) dağları, 190, 191, 218 299, 301, 302, 304, 305, 306, 307,
Tapgaç Buğra Karahan Ebu Ali Hasan 308, 309 ,310, 311, 312, 313, 314, 315,
192 316, 320, 322, 324, 325, 326, 327, 328,
Taran, 17 329, 330, 331, 332, 333, 340
Taraş, 57 Timurlular, 296, 329
Taraz "Talaş", 215 Timuroğulları, 332
Tarbagotay, 49, 240 Tini Bey Han, 247
Tardu, 47 Tire, 274
Tarhan (rütbeliler), 51, 64, 157 Tire Beyliği, 275
Tarhun, 144 Tisa ırmağı, 70
Tarık (Ziyadm oğlu), 133 ,134, 135, 136 Tiyanşan (Tanrı dağı), 190, 191, 218
137, 138, 183 Tımar, 200, 211, 221
Tarmaşirin, 242 Tırak, 71
Tarsus, 156, 158, 159, 193, 258, 265 Tırnova, 74
Tartuşe, 181 Tobol ırmağı, 313
Tasavvuf cereyanı, 285 Todar Mal, 336
Taşkent, 142, 161, 185, 332 Toharistan, 55, 141, 142, 143, 144, 145
Tatar, 66, 239 155, 156, 187 214
Tateu (Tardu), 47 Toka, 270, 322
Tavaf, 84 Tokmak, 54, 56, 57
Tavaifi Mülûk, 181, 183, 184 Toktamış, 243, 311, 312, 313, 314
Tavarik, 131, 133 Tolonoğlu Ahmet, 152

[[s. 389]]
Tolonoğulları (Tulun), 152, 153, 159, Tunguz, 231
161, 162, 164, 193 Tunus, 130, 229
Tolosa (Tulus), 138 Tur, 139
Tomaralar, 290 Turfan, 59
Tonyukuk kitabesi, 52 Turgay, 299 ,301
Toprak vergisi, 221 Turkantos (Tarhan), 49
Tor (Donar), 20, 35 Turla (Diııyester) ırmağı, 23, 63
Toraman, 29, 30, 289 Turova, 276
Torki, 72 Tus, 224
Toroslar, 150, 158 Tusi mabedi, 142
Toskana, 76 Tutuş, 219, 263
Totilâ, 44 Tuygaç, 194
Tötates, 17 Türk-Avar İmparatorluğu, 44
Tö tonlar, 17 Türk-Bulgarlar, 68
Trabulusgarp, 121, 130 Türkeli, 120, 162, 163, 244
Trabulusşam, 226, 227, 254, 256 Türkeli (Türkistan) İmparatorluğu, 241,
Trabzon, 129, 279, 280 242
Trabzon Rum İmparatorluğu, 265, 267 Türkelleri, 124, 127, 141, 143, 144, 146,
Trakya, 25, 74, 75 148, 152, 162
Transilvanya, 39, 70, 74 Türk Kultuk Devleti, 143
Tudun, 51 Türk Memlûk hükümdarları, 251
Tudun Han, 39 Tiirk-Moğol, 244, 246
Tuen-huang, 59, 61 Türk Musevileri, 65
Tuğluk Han, 302, 303 Türk Rönesansı, 338
Tuğluk Timur, 301 Türk san'ati, 257
Tuğluldar, 293, 296 Türk sofuları, 282
Tuğracı, 277 Tiırk-Uğur, 69
Tuğrul (Aslanoğlu), 219 Türkeş, 54, 55, 57, 145
Tuğrul (Selçuk), 188, 189, 216, 217: Türki Sultana, 340
259, 260, 262 Türkistan, 163, 328
Tuğrul Han (Kerait), 239 Türkiye Cümhuriyeti, 118
Tuğrulşah, 265 Türkler, 2, 21, 25, 29, 36, 49, 52, 60,
Tu-ki-şe, 54 76, 78, 86, 131, 141, 146, 147, 150,
Tukyu İmparatorluğu, 46, 47, 59, 214 152, 155, 156, 157, 160, 161, 164, 166,
Tukyu Müttehidesi, 71 235, 238, 248, 252, 327
Tukyular, 29, 49, 50, 51, 57, 231, 289 Türkmen kabileleri, 256, 263, 268, 270,
Tuleytule "Tolede", 132, 135, 136, 138 282
170, 171, 173, 174, 175, 176, 179, 181. Türkmen lehçeleri, 257
182 Tümen, 330
Tu-lu, 54 Tüzükkât, 328
Tulunlular Devleti, 192, 193, 194, 248 U
Tuluy, 240
Tuluz, 33 Ubeydullah, 126, 177
Tümen (Bumin), 46 Ucayini, 287, 289, 290
Tuna, 4, 14, 15, 16, 18, 19, 21, 23, 24; Uçele, 54, 55
26, 32, 33 36, 37, 38, 45, 62, 64, 65, Udh, 337
66, 70, 72, 73, 77, 321 Uğur, 62
Tuna Bulgarları, 67 Uhut, 95, 97, 98, 99

[[s. [255v]]]
Ukayloğlu, 263 Varona, 33
Ukbe bin Nafi, 130, 131, 140 Vasilisa, 41
Ukrayna, 240 Vasık, 151, 160
Uluğ Bey, 327, 329 Vasko dö Gama, 327
Umay, 50 Veda Haccı, 112
Umman Denizi, 79 Vedalar, 339
Umur Bey, 275 Velit I. 128, 129, 133, 137
Upanişat, 339 Velit ıı. 130
Ural dağları, 19, 22, 23, 27, 132, 240 Venedik, 176, 229, 275, 288, 299, 321
Ural ırmağı, 71, 313 Venedikliler, 228 ,265
Urfa, 218, 226, 230, 260, 262 Venezya, 27
Urgenç, 234, 245, 313 Vendes, 77
Urus, 64, 311 Verdön, 201, 226
Urus Han, 312 Verdön muahedesi, 201
Uslar, 81, 82, 102, 114, 115 Versengetoriks, 17
Utigurlar, 49 Vey (Goey), 47
Uygurlar, 53, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 155, Vezer, 196
233, 240 Vezir, 186, 277
Uygur alfabesi, 61 Vicayanagar, 291
Uzakşark, 241, 245, 246, 254 Vidin, 74
Uzlar, 72, 73, 75 Viking (Deniz Kiralı), 202
Ü Vilen, 213
Üç Ok, 215 Villâ, 213
Ümera sülâlesi, 293, 298 Vindhiya dağları, 295
Ürben II. 225, 230 Vistül, 34, 77
Üsame, 119 Vitikint (Vidukin), 198
Üseyyit, 114 Viyana, 18, 140, 240
Üsküdar, 41, 129, 260 Vizigotlar, 4, 26, 31, 32, 33, 36, 44, 78
Üşrüsana, 156, 157, 158 Vladimir, 74
Ürügen dağı, 46, 57 Volga, 27, 49, 63, 314
V Volga Bulgarları, 67
Votan (Odin), 35
Vahiy, 90, 91 Vürtemberg, 34
Vaiz, 91
Valantinos (Bizans elçisi), 48, 49 Y
Valantinyen I. 7 Yabgu, 46, 51, 215
Valantinyen ııı. 26 Yafa, 254
Valansiya, 170, 171 Yağı Basan, 262
Valaphiler, 290 Yağma Türkleri, 190
Valeriyen, 4 Yahudilik, 82, 119, 162
Valhalla, 20 Yahudiler, 8, 82, 88, 90, 95, 100, 101,
Valiler, 124 102, 105
Valkırılar, 20 Yahşi Bey, 276
Vandallar, 4, 21, 26, 31, 35, 43, 76, 132 Yahya, 150, 181
Vandalusya, 35 Yahya bin Hakem, 172
Van Gölü, 259, 316 Yahya bin îdris, 177
Vardar, 75 Yakınşark, 246
Varna, 25 Yakup bin Leys, 152

[[s. [255r]]]
Yaşadharman, 289 Yunus Emre, 286
Yavuz (Selim), 255 Yusuf (Mimar), 339
Yayık (Ural), 21, 23, 26, 63, 65, 71, 73 Yusuf bin Abdürrahman, 140
Yedisu, 57, 156, 240 Yusuf bin Taşfin, 182
Yel tekin, 157 Yusuf Has Hacip, 192
Yemame, 79 Yusuf ve Züleyha, 224
Yemen, 79, 80, 82, 84, 87, 109, 111, 126, Yutlant, 76
218, 250 Yutlar, 33, 76
Yeniçeriler, 322 Z
Yenikent, 215 Zabülistan, 187
Yenisey, 53, 231 Zahari (Papa), 197
Yer allahları, 17 Zafranbolu, 274
Yeraltı mabedi, 291 Zahireddin Mehmet Babür, 331
Yesrip (Medine), 80, 82, 93 Zalim Haccaç, 127
Yeşiller, 42 Zap (Büyük)', 148
Yeşilşehir (Keş), 299, 301, 302, 304, 305; Zara, 228, 230
307, 309, 310 Zayiçe, 163
Yezdicert, 120, 141 Zelaka meydan muharebesi, 182
Yezit I. 126, 127, 130 Zemahşeri, 238
Yezit ıı. 125, 129 Zemark, 52
Yezit ııı. 129 Zemindaver, 187
Yisu-Mengü, 242 Zemzem, 85
Yıldırım Bayazıt, 274, 276, 317, 319, 321, Zenata, 168, 169, 177
322, 323, 324, 325 Zenciler isyanı, 152
Yıllk haç, 102 Zengi, 248, 250
Yueçiler, 287, 332 Zenon, 40, 41, 66
Yuen, 241 Zerdüşt, 84, 87
Yuğ, 50 Zerefşan, 187
Yugoislavlar, 77 Zipetra (Zapetra), 159
Yuluğ Tekin, 53 Zirek, 159
Yumurtalık, 254, 283 Ziyadrn oğlu Tank ,133, 135, 136, 137,
Yunan, 16, 32, 33, 73 138, 183
Yunan alfabesi, 68 Ziyat İbni Salih, 57, 155
Yunan denizi, 275 Zübeyir, 113, 115, 122
Yunanlılar, 8 Zünnun, 262

[[s. [256r]]]
H U N L A R
1. B Ü Y Ü K H U N İMPARATORU ATTİLÂ.

[[s. [258r]]]
A Y A R L A R
Avar san'at eserlerinden
5. DEMİR KıLıÇ,
Uı W W
<! Z H 1-1
•c < « 6. KEMER TOKASI,
p •J z
7. TUNÇ KÜPE,
DEMIR BIR KıLıÇ

[[s. [259v]]]
9 . B E L KEMERİ TEZYİNATINDAN.
1 0 . B E L KEMERI TEZYİNATINDAN.
Bu eserler son zamanlarda Panonyada Veszprem civarında "Yutas ve
Öskü,, de Avarlara ait mezarlarda yapılan ilmî tetkikatta bulunmuştur.

[[s. [259r]]]
1 2 . MACARİSTANDA NAG SENT MİKLOŞ'TA BULUNAN ALTIN
KAPLAR ÜZERINDE GÖRÜLEN AVAR YAZıSı.

[[s. [260v]]]
13- İMPARATOR JÜSTİNİYEN VE SARAYI ERKÂNI.
«Ravenada San Vitale kilisesinin mozayiklerinden.»
1 4 . ISTANBULDA AVASOFYA CAMIININ IÇI.

[[s. [260r]]]
1 5 . İSTANBULDA AYASOFYA CAMÜ.
1 6 . İSTANBULDA SENT İREN Kilisesi.
«Bugün Askerî Müzedir.»

[[s. [261v]]]
17. T U K Y U DEVRİNDE TÜRKLER TARAFıNDAN YAPıLMıŞ BIR LAHIT.
1 8 . T U K Y U DEVRI TÜRKLERİNE AİT
BIR MEZAR TAŞı.

[[s. [261r]]]
1 9 . ORHON ABIDESININ HELSINGFOR M I L L Î MÜZESINDEKI BIR PARÇASı.

[[s. [262v]]]
12 T U K Y U L A R
20. GÜLTEKÍN ABÍDESÍ. «Bugünkü hali.»

[[s. [264r]]]
2 8 . TURFAN CİVARINDA M U R
TOK'TA BIR DUVAR RESMI.
2 9 . KARAŞAR CIVARıNDA BIR
UYGUR BUDIST MABEDINDE
BULUNAN BIR RC.SIM.

[[s. [265v]]]
30. HoÇA CİVARINDA MIJRTUK'TA BUDANIN HAYATINA AİT BİR DUVAR RESMİ.
«IX.asir.»

[[s. [266r]]]
V O L G A B U L G A R L A R I
35. BULGAR ŞEHRİNDE «PLATA - KRARGAH» HAKABESİ.

[[s. [267v]]]
V O L G A B U L G A R L A R I
S W Q
a » g N
as « u S
o P j M M a a ta S3
0 3 O z tfyi S
°£ñ g
c o BS

[[s. [269v]]]
T U N A B U L G A R L A R I
f t 1«. ÎEPSâV VltMENONT ı;;,-«^' ¡¿VjyvSjigtfv «rfl» 'IBAníl^EKTCHPjft'íft
<f*İCEJ 'ftAICINAr/^ ^sfsfio.'»!/ ' cncfî (, •. • üT/<:f)ı •.:): • f¡i¿y*. •
•: ..i--;" i^V "î »CECÎT«,;. : i-' • r^S
„ -icon^H'
•'cr r.--- cenvıçeci;
J -iNOf 5 'PCTMroTEC^y ŞŞ
4 1 . MADARA ABİDESİ.
Bugünkü Bulgaristanda Şumııu civarındu (Madara) da kayalar üzerine yapılan kabartma atlı ve kitabe. (IX. asır bidayetlerine ait).
Atlı bir Türk hükümdarını temsil etmektedir. Atlının sol elinde bir
kâse vardır. Türk kavimlerinde kâse hükümdarlığa mahsus kuvvet ve
nüfuz alâmetidir. Türklerde ölenlerin hatırasına, elinde bir kâse tutan
heykeller dikmek âdetti. Atın yanındaki aslana saplanan kargının ucunda at kuyruğundan bir tuğ (Bayrak) vardır. At kuyruğu, tuğ Türklerde umumidir.
Rum harflerde yazılmış olan kitabe Tuna Türk Bulgar hükümdarlarının Bizansa karsı zaferlerinden ve ilk Türk Bulgar hanlarının ahval ve harekâtından bahsetmektedir.
Kitabe biribirini müteakip gelen üç han (Kisin, Omurtağ ve Melemir) tarafından yapılmıştır.

[[s. [272v]]]
İSLÂMLAR
iil II BEnfii
I
M, ŞB8WÎ
r ^ - — * gm
d . '*" ^
4 9 . ISFAHANDA BÎR CAMİ.

[[s. [273v]]]
5 1 . ARAP ÜSLUBUNDA
IBRIK VE KUPA.
5 2 . ŞEFFAF VE RENKLİ NAKIŞLI
KANDIL. «XIV. asır.»
«Mısır memlûk hükümdarlarından Melik Nasır Hasan
devrine aittir. Mısırda yapılmıştır Konya müzesindedir.»
SULTAN KALAVUNUN
ŞAMDANı.

[[s. [276v]]]
5 9 . CENGİZ HAN.
«1155 de doğmuş, 1206 da imparator olmuş, 1227 de ölmüştür. Bu resim Pekin sarayındaki imparatorlar albomundan alınmıştır.»

[[s. [277r]]]
6 2 . ALTINORDU HAINLIĞININ İDARE MERKEZÎ OLAN E S K İ SARAY
ŞEHRINDE KULLANıLAN TESHIN TARZı. «XIV. asır.»
6 3 . E S K İ K I R I M ŞEHRINDE KÂİN BİR CAMÜN KİTABESİ.
«1314 (=717) tarihli bu kitabenin yazısında Selçuk tesiri pek
bariz görülmektedir, 85 inci resimle mukayese ediniz.»

[[s. [278r]]]
HH K/
m
M "S a S
• - w < S U
<B = fcJO k e s
-ü a o; O k k rs
"S » k ~
5 S H «î •J ~
-e e <*> . M
S w — —
w < ss -S

[[s. [280r]]]
7 1 . ALAIYEDE SELÇUKLULARıN TERSANESI (1229 - 1236).
7 2 . ALAİYE TERSANESİNİN İÇİ.

[[s. [281r]]]
7 5 . SULTAN HANININ
HARICÎ DUVARı.
7 6 . SULTAN HANININ
BÜYÜK KAPıSıNıN
UZAKTAN GÖRÜNÜŞÜ.
7 7 . SULTAN HANINDA
DAHILÎ BÖLMELER.

[[s. [283v]]]
54 ANADOLU
8 2 . SIVASTA GÖKMEDRESE.
«Gıyaseddin Keyhusrev III. zamanında Başvezir Fahrüddevle Veddin
Ali tarafından 1271 de yaptırılmıştır.»

[[s. [284v]]]
8 5 . KONYADA KARATAY MEDRESESİ KUBBESI.
8 6 . SlVASTA ŞİFAİYE MEDRESESİ IÇINDE İzEDDİN KEYKÂVUS
TÜRBESİNİN CEPHE K ı S M ı (1217).

[[s. [284r]]]
ANADOLU
8 7 . SELÇUK ESERLERİNDE KANATLI İNSAN RESİMLERİLE TEZYİNAT (Melekler).
«Konya Müzesindedir.»
8 8 . SELÇUK ESERLERİNDE KANATLI HAYVAN RESİMLERİLE TEZYİNAT.
«İstanbul Arkeoloji Müzesindedir.»

[[s. [285v]]]
89. KONYADA ALÂEDDIN CAMİİ OYMA MİMBERİ (1155).

[[s. [285r]]]
is w c w u 'ir- S.
m -O e e
w om < —s
'3 D Z a ~ı
< K < a <

[[s. [286r]]]
k. * s c
a a Ol ^
S s H •J 5 e "8 -S 8 8
< t— as S a s u < z "ö CC e 8 3 'S ¡5 s K O) w =3 .. 8'- d) ı- 60
ö »o a
i-.' g
Z < a z
hJ hJ -i 05 -a •A M "ö -e w
•a! < :3 « N
m
H « 8

[[s. [287r]]]
'55 'z Z w < w a <
< z CS 6.
. M f
a S :0 £ «
"z •S t
Q> s 13 Oı - 3
z < •s ;s> s
A °E e
«S 13
W a w
Q J w
ON ON

[[s. [288r]]]
I V . İMPARATOR BABÜRÜN GENÇLİĞİ.
:XVI. asır Türk minyatürlerinden.»

[[s. [289r]]]
T İ M U R D E V R İ 6 5
1 0 2 . İMPARATOK TİMUR.
(1336 — 1405)

[[s. [290v]]]
1 0 3 . SEMERKANTTA
TİMURUN SARA YI.
1 0 4 . SEMERKANTTA TİMURUN TÜRBESININ UZAKTAN
GÖRÜNÜŞÜ (1405).
1 0 5 . TIMURUN TÜRBESININ i ç i .
«Rus resamlarından biri tarafından yapılmış
olan bu tablonun aslı Ankara Halk Evindedir.»

[[s. [290r]]]
d | m
1 0 6 . HÜSEYIN BAYKARAYA AIT BIR MINYATÜR.

[[s. [294v]]]
mmmmşHS
mmmM
tnv » -i
m m m .
mmmm
jj&sss

[[s. [294r]]]
1 1 1 . DELHİDE İMPARATOR HUMAYUN'UN TÜRBESİ (1572).

[[s. [295v]]]
1 1 2 . HİNT - T Ü R K İMPARATORLARINA AİT BÎR TAHT.
«İstanbul Topkapı Sarayı Müzesindedir.»
«Nadirşah tarafından Hint seferinde Delhide Türk imparatorlarının saraylarından alınmış ve sora Osmanlı padişahlarına hediye edilmiştir. 1 anlıs olarak §ah tsmaile izafe edilir.»
1 1 3 . BİR TÜRK TOLGASı.

[[s. [297s]]]
tvMfl
ll^SflííMl«
; , , . : ' . • • '
. • . m
: 'vS'vV; • : i'«'-; -, • .v. • ; Q'-; • ' . v . ; ;v, ••'•.•••.-• ' • • .v.
,Y ••..,.•. •
V. • : :'Á '
. y - . • : '
. ' ' ^ ' - ' - <• •• »BB
wmmtmm •• mam
É WÊSÊ / y
fyZys'S&ís'j.
, - • 1 • ' ¡Ü8