Xıı TARIH B. Tarih 75-80 TARIHTEN EVELKİ ZAMANLAR, S.75. - TARIH DEVRİ, S. 75. — M. E. 1500 tarihinden sora, S. 75.— Vedalar, S. 76. — Pers ve İskender istilâsı, S. 76.— Morya İmparatorluğu ve Asoka, S. 77. — Grek istilâsı, S. 77. — Sakalar istilâsı, S. 78. — Yueci Türklerinin istilâsı ve Kuşhanlar İmparatorluğu, S. 78. — Hindistanın denizden uzaklarla münasebete girmesi; iktisadî ve siyasî inkişaf, S. 79. C. Hintte Medeniyet 80-85 DİNLER, S. 80. — Veda dinî ve Brahmanlık, S. 80. — Caina dini, S. 80. — Buda dini, S. 81. — Hindu dini, S. 82. CEMİYET VE AİLE, S. 82. DİL, YAZI, EDEBİYAT, FEN VE FELSEFE S. 83. — Dil ve yazı, S. 83. —Edebiyat S. 84. H İ N T SAN'ATİ, S. 84. VII - KALDE, ELAM VE ASUR 86-100 A. Memleket 86-88 Irmaklar mıntakası, S. 86. — Dağhk kısımlar, S. 87. — İklim, S. 87. — Tabiî servet membaları, S.87. B. Ahali 88-89 C. Arkeoloji keşifleri 89-90 D. Sümer-Akat-Elam devletleri 90-92 Devlet ve cemiyet, S. 90. — Siteler- Belde devletler, S. 90. E. Kaidede dahilî rekabetler ve mücadeleler . 92-93 Sargon ve sülâlesi, S. 92. — Sumerlerin tekrar hakimiyeti almaları, S. 92. — Kaidede karışıklık ve neticesi, S. 93. — Sümer, Akat, Elam Devletlerinin akıbeti, S. 93. F. Babil devleti 93-94 Babil Sülâlesi ve Hamurabi, S. 93. •G. Asur devleti 94-95 Sargonlar, S. 95. — Asur Devletinin inkırazı, II ine: Babil Devleti, S. 95.

YERDE SÜRÜNEN HAYVANLAR, KUŞLAR, İLK MEMELİ HAYVANLAR Bundan sora dünyanın ikliminde soğuk ve sıcak olmak üzere biribiri ardınca değişiklikler oldu. Bu devirlerde yeni bir hayvan silsilesi türedi. Bunlar, bataklıkta değil, kayalar arasında yaşarlar, yerde sürünürlerdi. Bunlardan başka çok garip büyük hayvanlar da vardı. Bunlar sık ormanların arasında koşuşurlar ve zıpladıktan sora ayaklarını açarak yavaş yavaş inerlerdi. Bunlar kuş değildiler. Kuşlar, başka bir asıldan geldiler. İlk memeli hayvanlar da ayni devirde geldi. Fakat bunlar, küçük mahlûklardı.

BUGÜNKÜ HAYVANLARA VE NEBATLARA BENZİYEN HAYVANLARIN VE NEBATLARIN GÖRÜLMESİ Bu devirden sora bir yaz ve büyük bir yeni hayat devresi başladı. Dünyanın haritası, bugünkü dünya haritasına, müphem bir surette benzedi. (İlk hayatın başlangıcından, bugüne kadar geçen zaman, 40 veya 80 milyon sene tahmin edilmektedir). Bu yeni devrin başlaması ile, ilk defa dünyada, mer'alar vücut buldu. Mer'alarda ot yiyen hayvanlar meydana geldi. Bu hayvanlar arasında birtakımları vardı ki, bunlar, sürüler halinde bir arada bulunuyorlar, biribirlerine bakıyorlar, biribirlerini taklit ediyorlar, biribirlerinin hareketlerinden ve seslerinden anlıyorlardı. İçtimaî bir hayatın başlangıcını gösteren bu hayvanlar, dünya yüzünde ilk defa görülüyordu. Bu devir inkişaf ettikçe, nebatlarının ve hayvanlarının, bugün dünyada görülenlere benzeyişleri de arttı. Yavaş yavaş çirkin ve kaba nesiller, bugünün mütekâmil memeli hayvanlarına inkılâp etti. Bu hayvan zümresinin başında: sıra ile maymunlar, kuyruksuz maymunlar ve nihayet insanlar bulunmaktadır. Tesbit ettiğimiz hayat zincirinin başlangıcı ve nihayeti daha aydınlatılmak ihtiyacındadır.

HAYATIN MENŞEİ Çizdiğimiz hayat zincirinin ilk halkasını sularda bulduk. Hayat, sıcak, güneşli, sığ bataklık suda çamur veya kum üzerinde başladı. Oradan açık sulara, denizlere yayıldı. Bu menşe, ilk teşekkül eden denizlerin sahilleri boyunca uzanan göller ve bataklıklar olabilir.

50 TARIH insanı yakından alâkadar eden vak'alara sebep arayacak derecede inkişafile başladı. Bu sebebi araştıran iptidaî insanlar kendilerinde cesetten başka bir varlık, bir eş bulunduğunu tahayyül ettiler. Can çekişen bir adamda hayatın söndüğünü bildiren alâmetin son nefes olması, onları bu varlığın soluk nev'inden bir şey ruh olduğunu kabule şevketti. Rüya hâdisesi ise bu varlığın yani ruhun cesedi muvakkaten terkederek istediği yerlerde dolaşabileceği zannım verdiğinden bu eş, hayalet gibi bir şey telâkki edildi. İnsanlar bir defa kendilerinde cesetten ayrı böyle bir varlık kabul edince bunu tedricen hayvanlara, nebatlara, ağaçlara, dağlara da teşmil ederek onlara da birer ruh isnat ettiler. îşte bu kanaat yerleştikten soradır ki atalara ibadet dini başladı. Her soyda biri büyük atanın, diğeri büyük ananın ruhu olmak üzere iki man mevcut olduğundan soy fertleri baba - ata ruhu ile ana - ata ruhunu takdis ettiler. Onlar namına yanan soy odunu söndürmemeğe çalıştılar. Hunlar senede bir defa toplanış yaparak atalarının ruhuna, göğe ve yere kurban keserlerdi. Tukyu asilzadeleri de her sene atalarının gömüldükleri yerleri ziyaretle ruhlarına kurban keserlerdi. III. Yer natürizmi: Türklerde, boyların ittihadile büyük kabileler teşekkül ettikten sora bidayette ecdada perestiş mahiyetinde olan animizm de tekâmül ederek mevkiini yer natürizmine bıraktı. Fakat, totemizm gibi bu da büsbütün kaybolmadı. îzleri bazı ayin ve ibadetlerde yaşamakta devam etti. Natürizm devri, ecdadın ruhları yerine bunların mukaddes makamları olan dağlar, büyük ırmaklar, büyük ormanlar ve ağaçlar ikamesile başladı. Bu suretle yer - su denilen yeryüzü mabutları doğdu. Hunlar, sonbaharda atlar semizlediği zaman bunları çayırların ve hububatın hamisi olan mabutlara kurban ederlerdi. Kurbanlar hususî merasimle ormanın etrafı devredildikten sora kesilirdi. Ayni dinî merasim Tukyularda da vardı. Bunlar da yer - sulara kurban kestikleri gibi baba-ata addettikleri Bozkurt namına da senede bir defa dinî merasim yaparlardı. Orhon kitabelerinde görülen yer-sular, yer natürizmi devrinin mabutlarıdır. Yer natürizmi devrinde merkezin ve

56 TARİH rJrala^m Bezenmiştir. Çölün korkunç ıssızlıklarından sıyrılan yolcu TIBET Tibet, dağlar arasında geniş bir yaylâdır. . . Cam kırıkları gibi serpilmiş birçok küçük golleri varsa da iklimi umumiyetle kurak ve toprağı çoraktır Ahalisinde yurt muhabbeti yüksektir. Bugunkü Çin Devletinin umumî genişliği 11 milÇININ BUGÜNKÜ yon 80 bin kilometre murabbaıdır. Nüfusu 440 GENIŞLIĞI VE NÜ- milyondur. Bu genişlik Avrupanın genişliğinden FUSU 1 milyon 80 bin kilometre fazla, bu nüfus cihan R." T" dörtte biri kadardır. Çine tâbi memleketlerden Çın Turkelmın genişliği 1,5 milyon kilometreye yakındır; nüfusunu Avrupa membaları 1 milyon göstermekte iseler de yerli ahâli kendilerinin 3 milyondan fazla olduklarını söylemektedirler f u . u T î ? - ! ^ ^ " ' ? genişliği takriben 2 milyon kilometre murabbaı, nü^İfusu H M"- 2 kilometre murâbbaı nüfuJü 1 B. AHALİ VE MENŞE Çinde ırkî birlik yoktur (Res. 11). Çinin ilk sekenesi iki ayrı ırktan terekküp etmiştir; bunlardan biri yerli halk, diğeri Ortaasyadan gelerek asalet sınıfını teşkil etmiş olan medeniyetçi muharipler zümresidir. Filhakika tarihinin ilk yaprağı açıldığı günden itibaren, Çin mütemadi ve mütevali tehacüm ve istilalara uğradı; bu istilâlar daima Türkellerinden geldi Bilhassa şimalî Çin en eski devirlerdenberi büyük türk kütlelerinin sürekli muhaceretlerine uğramıştır. Çinin garbındakı vilayetlerden İTans^'da bugün Çinli sayılan milyonlarca insan, hala saf türklük evsafını muhafaza etmektedir. C. ÇİNİN SİYASÎ TARİHİ BEŞ IMPARATOR. ^^^^^^ "^eş imparatorlar,, devri LAR DEVRI ile başlar. Bunların en başında I inci împa, Fu-m gelir. Fu - Hi Çinde bütün teşkılatıle eyi bir devlet idaresinin ilk kurucusu telâkki edilir

78 TARIH Budistlerin imtizacı o zamanın paralarında ve heykellerinde görünür. SAKALAR İSTİLÂSI İmparatoru Mete'nin icbarı üzerine Çinin şimal vilâyetlerinde oturan Yueçi Türkleri yüz bin kişiden fazla tahmin olunan bir kütle halinde garba doğru hicret ettiler (M. E. 170). Fergana ile Öküz ırmağı havalisine geldiler; Greklerin Soğt kıt'asındaki hakimiyetlerine nihayet verdiler (M. E. 163). Bu havalide eskidenberi Sakalar bulunuyordu. Sakalar, Yueçilerin tazyikile kısmen daha cenuba hicrete mecbur oldular. Sakalar, Baktriyandan Örekleri kovmuşlar ise de arkalarından yetişen Yueçiler Sakaları buradan da çıkardılar (M. E. 125). Yueçiler, zaptettikleri bu yerlerde kaldılar (M. E. 125). Bu havaliye bundan sora Toharistan ( Tohareli ) denildi. Tekrar daha Cenuba inmeye mecbur olan Sakalar, evvelâ Kandehar havalisinde yerleştiler. Burası Sakaeli (Sakastan - Sicistan) oldu. Sakalar buradan Pencaptaki grek prensliklerine taarruz ettiler (M. E. 75—58), Raçputanayı ve Gücaratı zaptettiler; fakat biraz sora Pencap kıt'asmı Yueçilere terke mecbur oldular. Sakalar milâttan sora V inci asra kadar Sakastanda, Sint havalisi ile Gücaratta kaldılar ve buralara hâkim oldular. Bu suretle, milâttan evel I inci asırda Afganistan, Pencap, Raçputana ve Gücaratı ihtiva eden büyük bir Türk İskit veya Saka İmparatorluğu kurulmuştu. , .. . Toharistanda (Baktriyan) yerleşen YueçilenYn^L'SlİS'^VE " " başına geçen Kuşhan sülâlesi bir impaKUŞHANLAR İM- ratorluk kurdu; bütün Yueçi kabilelerini PARATORLUĞU birleştirdi; Gandara ve Pencabı Sakalardan aldı (M.S. 50). Kuşhan sülâlesinden Kanişka zamanında bütün Ganj vadisi zaptedildi (M. S. 100). Kuşhanlar İmparatorluğu, Hindistana hâkim olduktan sora da türklük hususiyetlerini muhafaza etti. Fakat grek ve iran din ve ayinlerinin devamına da müsaade olunuyordu. Yueçilerin kıralları kendilerine kırallar kiralı ve semanın i oğlu derlerdi. Bir müddet, imparatorlukları Merkezî Asyada Kâşgar, Yarkent ve bir kısım İranla Hindistana şamil idi. Bu imparatorluk garpta Roma ve Uzak Şarkta Çin İmparatorlukti: larına muadil bir derecede idi. Kanişka, budistliği himaye etti. Buda dini bu imparatorun ismini ebedileştirdi. Buda

82 TARIH Tibet, Çin, Çin Hindistanı ve bilhassa Japonya ekseriyetle buda dinine girmiştir. Budalık brahmanlıkla birlikte beşeriye'in hemen yarısmı kaplıyan cihanşümul bir dindir (Res.40-41). . . Budalık M.S. VII inci asra kadar hint medeniHıNDU DINI san'ati üzerine pek müessir olmuştur. Fakat en parlak zamanlarmda bile bütün Hindistana şamil olmamıştır. Brahmanlık akideleri de bu dinle beraber itibarda idi. VIII inci asırdan itibaren brahmanlık galebe çaldı ve budalığı tamamile yuttu. Ondan sora bugüne kadar Hindistan, brahman allahlarmdan başka mabut tanımamıştır. Brahmanlık asırların tesirile millî hint (hindu) dini olmuştur. Hint dini, halkın bütün itikatlarını, ibadetlerini birleştiren bir dindir. Bu din Üç Allah (Brahma, Vişnu ve Siva) esasına müstenittir. Buna hint teslisi (üçleme) derler (Res. 42-46). Brahma, yaratıcı; Vişnu, koruyucu, muhafaza edici; Siva ise yıkıcı mabut olarak tavsif olunur. Hindu dininin 3 3 0 milyon kadar mabudu varsa da hepsinin başında yukarda sayılan 3 mabut gelir. 2. CEMİYET VE AİLE Bir hint milleti yoktur. Hatta hint milletleri de yoktur. Hint medeniyeti vâsi Hint kıt'asmda yaşayan insanları bir millet halinde birleştirmeğe kâfi gelmemiştir. Hint içtimaî teşkilâtının esası, kasttır. Kast bugün bile Hindin en bariz vasıflarından biridir. Hintliler arasında içtimaî bir engel olan kast, hint cemiyetine hususî bir çehre verir. Kast, ayni meslekten olan, ve ayni âdet ve an'anelere tâbi bulunan gruplar mecmuasıdır. Kast, Hindistanda site, milliyet, ırk ve din yerine kaim olduğundan hususî bir ehemmiyeti haizdir. Bugün, Hindistanm harice karşı zâfmı mucip olan başlıca amil Hintlilerin bu içtimaî teşkilât dolayisile aralarında birleşememeleridir. Herkes ecdadından tevarüs ettiği mesleği takip etmek mecburiyetindedir. Aşağı sayılan Kastlarla münasebette bulunmak günahtır. Evlenmek ancak ayni kast mensupları arasında olur. Daha yüksek kast mensupları aşağı kast insanlarından, sari bir hastalıktan kaçar gibi sakınırlar (Res. 47, 48). Brahmanlar; askerler, çiftçi, köylü ve san'atkârlardan baş[ i i' lif -i '

88 TARIH hurma ağaçları yetişirdi. Hurma ağaçları, mütenevvi gıdalar dan başka kumaş imaline kadar ahalinin bütün ihtiyaçlarına kifayet ederdi. Mer'alarda cesim sığır, koyun sürüleri otlar; ırmakların kenarlarında kaz ve ördek sürüleri uçardı. Irmaklar sazan balıklarile dolu idi. Vahşi hayvanlar meyanmda, yabani eşek, manda ve aslan bulunurdu. Memlekette, inşaat için taş yoktu. Gayet ince kil vardı. Kerpiç ve tuğla yapılırdı. Toprak altında zift bulunurdu. B. AHALI Tarihtenevelki zamanlarda, bu bahsettiğimiz memleketlere Ortaasyadan birtakım türk kabileleri gelip yerleştiler. Bunların tarihleri, en ihtiyatlı bir hesap ile, M. E. 5—6 bin seneden eveldir. Bu tarih devrinin başlangıcından itibaren üç kavim — ikisi kaide ve biri elam ülkelerinde olmak üzere — biribirlerile temas halinde görülürler. Bunlardan Sümerler, Kaidenin cenup kısmında, sumer mıntakasmda, Akatlar namını alanlar Kaidenin şimal kısmında Akat denilen mıntakada yerleşmiş bulunuyorlardı. Bu kavimler Kaideye sadece Kalam derlerdi. Elamlar, Kalamin şarkında kendi isimlerini verdikleri kıt'ada yerleşmişlerdi. M. E. 2100 de Babil etrafında görülen Samiler ile Ninova etrafında yerleşen ve milâttan 1300 sene evel kuvvet kespeden Asurluları kadîm türk kabilelerile karışta mamalıdır. Babilliler ile Asurlulann tarihleri, tarih içinde tarihtir. Türkler daha bu mıntakalara gelmeden evel esasen yüksek bir hars sahibi idiler. Bunların medenî hayat yaşadıkları, şehirlerde oturmuş oldukları şüphesizdir; madencilikte, muhtelif san'atlerde müterakki bir cemiyet idiler. Sumerlerin medeniyetleri daha milâttan 5000 sene evel büyük saadet ve refah inkişafı halinde ortaya çıktı, Sümerler, daha o zamanlarda, çiftçilerden, tüccarlardan.

104 TARIH lanırlardı. Asyadan gelen at süs hayvanı idi. Kaz ve ördek çoktu. Her soydan köpekleri vardı. Nilde, timsah, suaygırı, yılanbalığı, turnabalığı, şişip karnı havada olduğu halde yüzen garip bir balık (fahaka) çoktu. Güvercin, kumru, keklik, yabaniördek boldu. Leyleğe benziyen ibişkuşları da vardı. Bu kuşa, Mısırın bazı taraflarında taparlardı. Mısırlılar, her türlü avcılığa çok düşkündüler. Memlekette her cinsten çok av vardı. îlk devirlerde, aslan, ceylân da çoktu. msiRIN BÜYÜK ziraate ve oturmaya elverişli toprakLÜĞÜ ' hepsi, 30,000 kilometre murabbaını geçmez; bu küçük mmtakada, bugün 13 milyon insan yaşıyor. Mısırın, eski devirlerindeki nüfusu bugünkünden az değildi. Bu kadar küçük bir sahada, bu kadar çok insanın müreffeh yaşıyabilmesi, Mısırın nekadar feyizli olduğunu göstermiye kâfidir. B. MISIRIN İLK A H A L İ S İ Büyük bir medeniyet yapmış olan mısır MENŞE halkı nereden gelmiştir? "Eski Misırhlar, Nil sahillerinde, çok eski devirlerdenberi yerleşmişler ve orada tarihtenevelki devirlerin cereyanı esnasında medeniyetlerini, yavaş yavaş kurmuşlardır. Bu medeniyet sahipleri, bir cihetçe Şimalî Afrikada bugün dahi yaşamakta olan TuareMer e mensupturlar [1].„ Son keşifler ispat etti ki, Nil vadisi ve Delta, evvelâ Taş Devrinde, bundan sora milâttan 5000 sene eveline doğru Tunç Devrinde tanındı. Tunç madeni, Kalde'den gelmiş olan kabileler vasıtasile Asyadan getirilmiş olmalıdır. Bu kabileler daha evel Nil sahilleri üzerinde yerleşmiş olan yerli ahali ile, o zamanlar karışmış olmalıdır. [1] Mülâhaza: Tuarek, Targuinin cem'i olarak kullanılmaktadır. Bunlar Şimalî Afrikaya Hazar havalisinden gitme Türklerden olmalıdır. Filhakika, bu mıntakalarda Hazar tipi taş aletler bulunmuştur. Jacgues de Morgan, L'Humanite Prehistorique.

130 TARIH çük prenslikleri mağlûp etti. Aradan 20 sene geçti. Bu zaman zarfmda Suriyede birtakım hazırlıklar yaptı. Ondan sora Suriyede harekete geçildi. Eti orduları, Mısırlıların hiçbir mukavemetine rasgelmeksizin Şam mıntakasına kadar ilerlediler. Bundan sora, Subbiluliyuma, bizzat geldi; Halep veKarkamışa oğullarını yerleştirdi. Oğullarının adları Tilibunus ve Bîjasilis idi. Bu devirde küçük kırallıklarla itilâflar yapıldı. Mısır için vaziyet tehlikeli olmuştu. Tam bu sıralarda idi ki, Fir'avun IV üncü AmenoHs öldü (M. E. 1352); memleketi derin bir karışıkhkta bıraktı. Fir'avunun oğlu yoktu. Dul karısı Etilerîn kiralına müracaat etti. Koca olarak Etilerden bir prens istedi, gönderildi. Fakat bu türk prensi mısır ricali tarafından suikaste uğradı. Bunun üzerine Subbiluliyuma Mısır arazisini istilâ etmekte tereddüt etmedi. Birçok ı_sir aldı. Mısırlılarla musalâha yapıldı. Bundan sora, Etilerin dikkati Fırata döndü. Mitanni kıf' ası Asurlularm eline geçmişti. Bunun üzerine kıral, Karkamıştaki oğlu Bijasilise Mitanniyi zaptettirdi. Subbiluliyuma öldü (M. E. 1350). Eti, Devleti için kuvvetli esaslar koymuştu. Onun hatırası 150 sene unutulmadı. Torunları için "Unutulmaz Ata,, oldu. Fakat Etiler için felâket hazırhyan Asur Devleti de bunun zamanında artık yavaş yavaş kuvvetlenmeye başlamıştı. IIİNCİMURŞİL Subbiluliyumanın oğullarından II inci Murşil henüz pek genç iken tahta geçti. Yeni hükümdar umumi bir isyanla karşılaştı. Saltanatının ilk on senesini Küçükasyada fasılasız muharebe etmekle geçirdi. Bu muharebeler biribirini takip eden senelerde, Ga^fifaZar m bulundukları yerlerde (Kızılırmak-Karadeniz arası) ve Kilikyada {Arzaova), Pamfilyada (Antalya) ve tekrar Gaşgaların bulundukları havalide vukubuldu. Arzaova nın kiralı çok uğraştı. Nihayet mağlûp oldu. Kıbnsa (Alasya) kaçarak Etilerin elinden kurtuldu. Murşil, Kilikyada 66,000 kişi imha etti. Pamfilya kiralı kendine tâbi oldu. Murşil, saltanatının dokuzuncu senesi Ankuvada. (Ankara) görüldü. Bundan sora Murşil, seferber ordusu ile Azzi (Erzurum tarafları) kıt'asında muzaffer oldu, Malas (Dic

158 TARIH Süveyş berzahı civarında GBSSBYI arazisine yerleştirdi. Yusuf şan ve şerefe müstağrak olarak 110 yaşında öldü. BENİİSRAİLİN MI- ^^^^^ Mısırın mümbit arazisinde îsrailin oSIRDAN ÇIKIŞI' ğ'^ll^rı refaha nail oldular ve çoğaldılar. Lâkin soraları vaziyetleri değişti. Bu değişiklik îkesusların Mısırdan tardına atfolunabilir. İkesuslar zamanında Mısıra yerleşmiş olan Asyalı kabileler, mısır kıralları tarafından şiddetli bir idareye tâbi tutuldular; kendilerine en zahmetli işler yükletildi. Nihayet zulüm ve tazyik o dereceyi buldu ki, Beniisrail, toptan Mısırdan kaçtı ve tekrar Sina çöllerinde serseriyane dolaşmaya başladı (M.E. 1 4 0 0 - 1 2 0 0 ) . İbranî kavmi tarihinin bu devrine Mısırdan çıkış namı verilmektedir. Îbranîler Mısırdan, Musa Peygamberin idaresi altında çıktılar. Tevrat, Musanm tarihini ve Mısırdan çıkışı hikâye etmektedir. Fir'avun Beniisrailin bütün yeni doğan çocuklarının öldürülmesini emretmişti. Bunun üzerine Allah kendi kavmine merhamet etti ve halâskârlık yapacak olan bir çocuğu katliamdan kurtardı. Beniisrailden bir kadın, oğlunu kurtarmak için onu ziftlenmiş bir sepete koyarak Nilin sularına terketmişti. Yıkanmak için ırmağa inmiş olan Fir'avunun kızı, çocuğu gördü, onu sudan çıkarttı, çocuğun adını Musa (sulardan kurtarılmış) koydu. Fir'avunun sarayında yetiştirilen Musa, mısır rahiplerinin bütün ilimlerini öğrendi, akıllı ve kuvvetli oldu; kendisinin İbranî olduğunu da anlamıştı. Bir gün bir Mısırlının Beniisrailden birine fena muamelede bulunduğunu gördü. Mısırlıyı öldürdü. Cezadan kurtulmak için TuTisina çölüne kaçtı ve çoban oldu. Tevrattaki efsaneye göre orada Allahı kendisine der ki: " Mısırda bulunan kavminin ıstıraplarını gördüm ve acı feryatlarını işittim; Fir'avunun yanına git ve kavmimi, İsrai1in çocuklarım Mısırdan çıkar.,, Musa Mısıra gitti, Fir'avuna müracaat etti, lâkin Fir'avun Beniisrailin gitmesine müsaade etmedi. Bunun üzerine Allah Mısıra müthiş belâlar verdi : Çekirge ve kurbağa yağmurları, suların kan gibi akması, veba, koyu sisler, bütün doğan çocukların ölmesi.... Bunlara Mısırın 10 musibeti namı verilmiştir. Dehşet içinde kalan Fir'avun, Beniisrailin Mısırdan çıkmasına müsaade etti. Sora s pişman oldu ve onları takip için arkalarından ordu gönderdi. Lâkin Musanm emri üzerine Beniisrail kervanlarına yol vermek için çekilmiş olan Kızıl Denizin suları Mısırlıları boğdu. iiUi

mm 166 TARIH İkinci devrede lisan, din ve an'anat noktai nazarlarından geçirilen istihaleler müşterek bir iranlıhk vücuda getirmiştir, M. E. VI mcı asırda ırkî vasıflar mevzubahs olmaksızın yalnız lisan, yaşayış ve din şartları itibarile değişen bir cemiyet iranhlığı temsil etmiştir. Fakat her halde? İranda, en ziyade münteşir unsur Ortaasyadan gelen ve Elamlılar zamanından kalan Türklerdi. 1 Müşterek vasıflara malik bir iran ırkı yoktur. Bugün bile bazı lehçe farklarile ayni lisanı konuşan umumî kütlenin ırkî hususiyetlerde inkısama uğraması tarihî bir birliğin ancak dinî ve siyasî rabıtalarda aranması lâzımgeldiğine delâlet eder. TARİHÎ DEVİRLER Klasik İran tarihi beş devreye ayrılmıştın Bunları yakından uzağa doğru şu tarzda sayabiliriz: 1 — Son zamanlar 2 — Sasaniler Devri 3 — Partlar Devri 4 — Akamanışlar (Kiyaniyan) Devri 5 — Metler Devri ve ona takaddüm eden zamanlar. İran kıt'asınm siyasî tarihi, milâttan evel VII inci asırda çıkan bir Met Hanedanile başlar. Bundan evel bütün İrana hâkim olan Elamlılar ve Asurlular idi. Şarkında da türk hanhklan. nüfuzu vardı. Milâttan 25 asır evel Ortaasyadan İrana gelen yeni türk göçlerinin önde giden kafileleri Hazar Denizi sahilleri boyunca Aras ırmağına doğru uzandılar. Yollarının üzerinde bazı Dolmenler vücuda getiren bu insanlar bir tunç san'ati ile beraber altın eşya ve çanak çömlek gibi levazım naklettiler. Ortaasyanın ehlî hayvanlarını da bunlar getirmişlerdir. 500 sene sora (M. E. 2000) diğer bir türk istilâsı ilk dalgayı takip etti. Evel ve sora gelen bu türk kabileleri İranın merkez yaylâsına girdiler. Bunlar arazi üzerinde yerleştikten sora uzun müddet kendi ferdî ve müstakil vaziyetlerini muhafaza ettiler. Muhtelif kabilelerin siyasî bir kuvvet halinde toplanmaya başlaması Asurlular tarafından gördükleri tazyikler üzerinedir. Milâttan evel XII inci asırda asur orduları İran yaylâsına girdi. Burada Elarnlılara ve sair türk kabilelerine tesadüf ettiler.

178 TARIH Bu husumet İranla Greklerin iki asır biribirile vuruşmalarını intaç etmiştir. M. E. 4 9 0 dan 4 4 9 a kadar devam eden İran veYunan muharebeleri tarihte Met Met muharebeleri adını almıştır, İran İmparatorluğunun inhitatını hazırlıyan amillerin birincisi bu uzun mücadeledir. Daryüsün halefleri zamanında biribirini takip eden İhtilâller, bilhassa Mısır isyanı devletin inkırazını daha ziyade kolaylaştırmış, ve nihayet memleket Büyük İskender ordularına çiğnenmiştir. Daryüsten sora İran hükümdarlığına geçenler şunlardır : Kerkes, (Serhas), 1 inci Ardişir (Artaxerces — Artakhchathraı), 2 inci Ardişir, 2 inci Daryüs, 3 üncü Ardişir, 3 üncü Daryüs. DEVLET İDARESİ İ^nP^J^^torluk satraplıklara (vilâyetlere) takSATRAPLIKLAR ' olundu. Her satraplıkta, satraptan başka kâtip ve kumandan olmak üzre iki büyük memur vardı. Satrabın başlıca vazifesi vergi almak ve adaleti tesis etmekti. Kâtibin vazifesi işleri teftişten ibaretti. Satraplık dahilindeki kuvvetlere ve kalelere kumandan kumanda ederdi. Her sene hükümdar tarafından ayrıca müfettişler tayin olunur ve satraplıklar teftiş ettirilirdi. Bellibaşh şehirler arasında daimî süvari postaları bulundurulurdu. E. METLERİN VE PERSLERİN MEDENİYETİ YAZI İranlılar biribiri ardınca, üç türlü yazı kullandılar: 1 — Çivi yazısı-, bu yazı Akamanışlar tarafından kullanılmıştır. 2 — Pehlevî yazısı-, muhaberede, paralarda ve avesta tefsirlerinde kullanılmıştır. 3 — Zent yazısı-, pehlevî yazısından çıkmıştır; zent dilini yazmakta kullanılmıştır. Avesta da bu yazı ile yazılmıştır. DİL Yukarda bahsedildiği gibi Pers İmparatorluğunu tesis eden Kurusun mensup olduğu Akamanış Ailesi Anzanda yerleşmişti. Bunlar anzanca, yahut elamca denilen kadîm bir türk lehçesi kullanıyorlardı. İmparatorluktan evelki Anzan Kırallığının lisanı budur.

190 TARIH 1 — Giritte, minos medeniyeti. 2 — Kiklat adasında, adalar medeniyeti. 3 — Morada, miken medeniyeti. 4 — Garbı Anadoluda, iyon (yunan) medeniyeti. Bu medeniyetlerin teessüslerini ve aralarındaki münasebetleri tarih devirleri içinde mütalea edelim. 1. TARİHÎ DEVİRLER Ege havzasının bütün karaları içinde en (M.E. 6000 —'3000) gg^J medeniyeti tesis eden Giritti. Girit a^'^DEvSf^' dası, dünyanın diğer binlerce mmtakaları gibi o kadar erken iskân olunmuş değildir. Ege havzasının karalan, Ortaasya yaylâsından, Anadolu yolu ile denizden; ve Karadeniz Şimalî-Tuna vadisi, Makedonya yolu ile karadan muhtelif devirlerde ve biribirini müteakip gelen türk ırkından kavimlerle iskân olunmuştur. Giritte yerleşen ahali medeniyette, yavaş, fakat mütemadi bir surette ilerlemiştir. Girit adası büyük bir medeniyet merkezi oldu. Adanın, şarkî Akdenizin ortasında ve Asya, Afrika ve Avrupa sahillerine karşı bulunması ona mühim rol oynamak taliini kazandırmıştır. Giritte hüküm süren bütün kırallara Minos denir. Bu sebeple girit medeniyetine minos medeniyeti denir. Minos medeniyeti, üç büyük devreye ayrılır: Eski minos medeniyeti (E. M.), orta minos medeniyeti (O. M.), son minos medeniyeti (S. M.), bu devrelerin herbiri de üçer devreye ayrılır: I,II,III üncü. Bu medeniyet devirlerini Giride hatta Giritte, Knos şehrinin hâkim olduğu zamanlara hasretmelidir. Bu taksim, bütün Ege Denizi havzasına tekabül etmez. Giritten başka diğer adalarda Cilâlıtaş Devrine ait insan izlerine tesadüf olunmuyor. Adalar tarihi de Girit tarih devirleri gibi herbiri üç devirli üç büyük devreye aynlabiHr. Yunan adı verilmş olan Akaelinde, Peloponezde, Cilâlıtaş Devri medeniyeti eserleri yoktur. Tesalyada vardır. Fakat bu •Giridin Bakır Devrine tekabül eder. LUiL i ;

206 TARIH İLİYADA Iliyada, on sene muhasara altında kalmış olan Turova şehri önünde Miken Kiralı Agamemnon idaresinde Akaların yaptıkları büyük harpleri hikâye eder. ODİSE Şüphesiz İliyadadan sora tanzim edilmiş olan Odise Akalar reislerinin en natuku olan Ülis in Turovanın zaptından sora avdetteki sergüzeştlerini hikâye eder. ÖMER HİKÂYELERİ şiirlerinin tarihle az çok bir münaseVE TARİH vardır. Ömer şiirleri eski Akaların tarihini öğretmiyor; fakat onların ahlâkını ve medeniyetlerini tanıtıyor. İliyada ve Odisedeki o kadar garip ve güzel tasvirlere nazaran M. E. IX uncu asırdaki iyon hayatı göz önüne getirilebilir zannediliyor. Hakikatte, şairin eserinde etrafında gördüğü şeylerden aldığı intibalarla uzak bir mazinin tahayyülleri o derece biribirine karışıyor ki, bunları ayırt etmek mümkün değildir. Denebilir ki; Ömer şiirleri, bize İyonların IX uncu asırda nasıl yaşadıklarını değil, IX uncu asırdaki bir iyon şairinin eski Akalar hayatını nasıl tasavvur ettiğini göstermektedir. Bu suretle îliyada ve Odisenin bazı kısımları eski zamanların hatıralarını canlandırmaktadır. Miken ve Giritte yapılan bazı yeni keşifler, Ömer hikâyelerinin adeta resimlerini teşkil ediyor. 7. YUNANLILARIN DİNÎ ESATİR İLK nİN TF.T.ÂK-Kfsi yunanlıların bütün umumî ve hususî hayatlarını din tanzim ederdi. Esasında Elenlerin ibadeti sade idi, onlar tabiatin kuvvetlerine hürmet ederlerdi. Allahları teşahhus etmiş bu kuvvetler idi. Onların da insanlar gibi elemleri ve saadetleri olduğuna inanırlardı. Elenler nazarında Allahlar, ebediyete mazhar daha güzel daha kuvvetli yüksek insanlardan' başka bir şey değildir. Fakat onlar da insanlar gibi hırs ve kusurlardan kendilerini kurtaramaz

218 TARIH süs ettiği mahallerde, mağlûplar için mülâyim ve hayırhah olmuştu. Hatta Yunanda bile, pers istilâsı yardımcılar buldu, pers kiralının askerî kuvvetinin muazzam olduğunu ilâve etmek lâzımdır. Yunanlılar ise, en çok 10,000 muharip toplıyabilmişlerdir. Fakat, pers kiralının ordusu muntazam bir ordu olmaktan ziyade bir insan yığını, muhtelif milletlerden toplanmış bir kütle idi. Bunların içinde yalnız, Persler harp görmüş kısmı teşkil ediyordu. Persler, intizamsızca muharebe ediyorlardı. İLK MET HARBİ Daryüs, isyan etmiş olan İyonları itaati altına MARATON almakla işe başladı ve ibret olarak Mile (M. E. 490) şehrini tahrip etti. Fakat, pers donanması. Yunanı tehdit etmek isteyince bir fırtınada Aynoros burnu civarında harap oldu (M. E. 492). Daryüs, meyus olmaksızın Ege Denizine 600 parçadan mürekkep yeni bir donanma indirdi. Persler Maraton koyuna çıktılar (M.E.490). Atinalıların vaziyeti buhranlı idi. Ispartalılar, mehtaptan evel sefere gitmiyeceklerini ileri sürerek yardıma koşmadılar. Maratondan Atinaya giden geçitleri muhafaza eden Atinalı jeneraller, başkumandanlığı Miltiyat 3i bırakmak hususunda ittifak ettiler. Miltiyat, Trakyanın İyon şehirlerinin eski bir tiranı idi ve pers ordusunda hizmet ettiği için onun zayıf taraflarını biliyordu. Miltiyat, merkezi, zayıf kuvvetlerle tutarak, en eyi askerlerini, iki cenaha topladı ve askerlerini, perslerin kıymetsiz kıt'alardan müteşekkil cenahlarına saldırdı. Atinalılar, hücumda düşmanın cenahlarını kırdılar ve bu suretle en eyi pers askerinin bulunduğu merkezi sardılar. Pers ordusunun merkezi denize doğru çekildi. Persler, intizamsız bir surette tekrar gemilerine bindiler. Maraton muharebesi o kadar mühim değildir. Fakat bu muharebenin manevî tesiri büyüktü, pers donanması Atinayı baskınla zaptetmekten vazgeçerek Asyaya yelken açtı. İKİNCİ MET HARBİ ^^^^^^ vazifesini oğlu Ser(M E. 480) hasa bırakmıştı, beıer hazırlığı yapıldı, pers donanması, mahir iyon gemicilerinin nezaretinde 1200 parça idi. Tesalyalılar ve Tepliler perslerle

258 TARIH onlar gibi kendilerine halkı taptırdılar. Eski Mısırın hissiyatına dokunmaksızın İskenderiyeyi kendilerine payitaht yaptılar. İskenderiye bir medeniyet merkezi oldu. Birinci Ptoleme hariçte, emniyetini tesis etmek üzere himayesini Libi kıt'asma, Ege Denizi adalarına ve Cenubî Suriyeye teşmil etti. Müdafaayı tamamlamak için kuvvetli bir ordu ve 1500 gemiden ibaret bir donanma da yaptı. Nil vadisi, Ptolemeler zamanında şarkın ticaret merkezi oldu. Mısırın bu refahı, üç asır devam eden ayni sülâleden 12 hükümdar zamanındadır. Bütün hükümdarların ismi hep Ptoleme idi. Fakat, Roma, bu zengin memlekete göz koymuştu. Bir müddet bu kıt'a üzerinde bir nevi himaye tesis etti ve bilâhare (M.E.31) doğrudan doğruya hakimiyeti altına aldı. İSKENDER DEVRİ İskender ^am_anında iyon medeniyeti inliMEDENİYETİ ^^^^ başladı. Iskenderm halefleri zamanında bu intişar devam etti ve arttı. Bu zamanda Atina inhitat halinde idi. Edebiyat ve güzel san'atler İskenderiye, Antakya Bergama ve Siraküz şehirlerinde tezahür ediyordu. Buralarda zeki birtakım Makedonyalı sülâlelerden prensler, birçok maaşlar ve ihsanlarla meşhur muharrirleri ve artistleri celbetmişlerdi. Milâttan evelki üç asra İskender Devri Medeniyeti denir. Bu devirde iyon medeniyeti, bütün dünyanın malı olmuştur. Şiir, ilim, felsefe, tarih, güzel san'atler sahasında yapılan bütün şeyler medenî beşeriyetin müşterek malı idi. İSKENDERİYEDE Ptolemeler tarafından İskenderiyede yapılan başlıca abideler şunlardı: Tiyatro, terbiye ve idman yurdu, Serapis mabedi, 700,000 cilt kitabı olan kütüphane ve müze.. Esas itibarile mabedin etrafına tedris ve ilim müesseseleri toplanmıştı: mükâleme ve müzakere salonları, lâboratuarlar, rasataneler, nebatat bahçeleri v. s. ... Yüze baliğ olan profesörlere kıral maaş verirdi. Darülfünundan ve akademiden birçok meşhur âlimler yetişti. Bu suretle dünyada ilk defa olarak yüksek tahsile mahsus umumî bir teşkilât vücuda getirilmişti. BERGAMA Anadoluda Misi kıt'asında kâin küçük Bergama Kırallığı, Makedonya ordusunun bir zabiti tarafından tesis olunmuştur. Umumiyetle Atal (Atalar)

266 T A R I H akrabalığı teyit etmektedir. Arkeologi tetkikleri de bunu gösterir. Mimarî, resim, nakış, itiraz kabul etmez bir surette şark karakterini göstermektedir. Mısır vesikaları da, Mısırın denizden ve milâttan evel 1200 - 1300 senelerinde Türka (Turscha) 1ar ve Türsen (Tyrsen)ler tarafından istilâ edildiğini yazıyorlar. Limnide bulunan bir yazı da Etrüsk lisanına çok yakın bir lisan göstermektedir. Şu muhakkak ki, Etrüskler Lidyadan, Küçükasyadan gelmişlerdir. Lidyalılarm, Etiler ve Eriklerle karabetleri vardır. îtalyaya gidiş tarihi tamamen muayyen değildir. Kendi kronologilerine göre, milâttan takriben 10 asır evel İtalyaya ayak basmışlardır. Eskiden kalma mezar (Res. 125) taşlarında bu tarih tesbit edilmektedir. Fenike alfabesini Kum (Cumes)dan M. E. VII inci asırda aldıklarına nazaran gelişleri bu tarihten evel olmuştur. M. E. VI ıncı asırdan kalma kitabelerde Etrüsk ve İtalya lisanlarından memzuç isimlere tesadüf ediliyor. Bu da, gösteriyor ki, bunlardan evel uzun zaman Etrüskler ve îtalyotlar beraber yaşamışlardır. Lisanlarına gelince: bunu da açık ve kat'î olarak tayin etmek daha mümkün olmamıştır. Bu lisanın Hint - Avrupalı denilen lisan olmadığı sabit olmuştur. Limni adasında bulunan yazı ve eski Lidya lisanında yabakılmca, Indu - Germen olmadıklarını, bilâkis Romalıların bu kelimeleri Etrüsklerden aldıklarını kabul etmek lâzımdır. Limni adasında bulunan M. E. VII inci asra ait olan kitabelerin tetkiki göstermiştir ki bu yazıların lehçesi grek kisvesine bürünmüş etrüsk lehçesidir. Acaba bu Limnili Etrüskler buraya Etrürya'dan mı geldiler, yoksa bunlar vaktile Küçükasyanın cenup sahillerinde ve Lidyada sakin eski Tyrsen'lerden bir ahali midir yahut acaba eskidenberi Etrüryalılar ile akraba olan Pelâsg'ların bir bakiyesi Atık'tan Limni'ye mi gelmiştir, bu cihetler henüz tesbit olunamamıştır. Her halde bütün yeni tetkikler hem eskilerin menkulelerinde, hem de bizzat Etrüsklerin menkulelerinde tesadüf edilen haberleri teyit ediyor. Buna nazaran Etrüskler cenuptan deniz yolu ile Anadoludan gelmişler ve Tarquinii civarında karaya çıkmışlardır. Yani îtalyaya şimalden gelmemişlerdir. Mantua, Cortona, Tarquini (Tarchonion) gibi efsanelerle meşhur Etrüsk şehirlerinin ve Etrüsk ırmaklarının isimlerine tberya'da da tesadüf ediliyor. Bunlardan ve diğer delillerden çıkan netice şudur: M.E. II inci bin yılın ortalarında Küçükasyadan büyük bir muhaceret vukubulmuştur. Bunun takip ettiği istikamet Balkanlar, Noricum, İtalya, İspanyadır.

292 TARİH gönderdi. Bunun üzerine artık İspanyada hiçbir mukavemet kalmadı. Romanın bir vilâyeti haline kondu. Romalılar, bu vilâyete "Valansiya,, namını verdiler. 10. KARTACANIN TEKRAR AYAKLANMASI CM. E. 195 — 150> t' Bu vakayi cereyan ederken Kartaca düştüğü vaziyetten kurtulmıya çalışıyordu. Anibal, halka dayanarak demokrat bir hükümet teşkil etti. Zenginlerden çok vergi aldı. Hazineyi doldurdu. Ayni zamanda Anibal Filip ve Antiyoküs ile münasebetler tesis etti. Roma kuşkulandı. Kartacalıları Anibalı teslim için tazyika başladı. Anibal bunun üzerine Küçükasyaya kaçtı. Oradaki maceralarını ve akıbetini daha yukarda gördük. Maamafih Kartaca artık müreffeh ve zengin olmuştu. Diğer taraftan Romalılar mütemadiyen Kartaca aleyhine harp istiyorlardı. Sipyona yardım eden Nümidi Kiralı Massinisa daima Kartacaya tecavüz ederdi. Roma buna muzaheret ediyordu. Kartacalılar Romaya sefaret göndererek bu tecavüzlere mâni olmasını istedi. Fakat Senato aldırmadı. Bunun üzerine Kartacalılar silâha sarıldılar. 11. III ÜNCÜ PÖN HARBİ VE KARTACANIN TAHRÎBl (M. E. 151—146) Romalılar Kartacalıların en ileri gelenlerinden 300 kişiyi rehin istedi. Kartacalılar kabul etti. Buna rağmen Romalılar yine bir ordu gönderdiler. Kartaca ordusunun bütün silâhlarının teslimini talep ettiler ve bundan başka Kartacanm terkini ve başka bir yerde şehir inşası teklifini yaptılar. Bu ağır şartları Kartacalılar kabul edemedi. Şehir halkı 100,000 kişiydi; Paraları vardı.. Silâha sarıldılar. İki sene muavenet ettiler. Nihayet Senato Afriken Sipyonun oğlu Sipyon Emiliyenin kumandasında tekrar bir ordu gönderdi. Bunlar şehri zapttettiler (M.E.146). Bütün halk sokaklarda son nefeslerine kadar gayet kahramanca muharebeler yaptılar. Hatta bir kısım halk teslim olmamak için iltica ettikleri mabedi tutuşturarak kendilerini diri diri yaktılar. Senatonun emrile Genç Sipyon şehri tamamen tahrip etti. Bu suretle Kartacadan eser kalmadı. İLiL

316 TARIH AHALİ SINIFLARI Sezar Halk Fırkası reisi idi. Dahilî harp esnasında halk lehine bazı tedbirler aldı. Sora kazandığı zaferlerde her vatandaşa ve askere buğday ve saire dağıttı. Fakat sora, devlet tarafından bakılan vatandaşların adedi azaldı. Onlara sadaka yerine iş vermeyi tercih etti. Eski askerlerine vilâyetlerde arazi verdi ve onları, işsiz kalanları kullanmaya mecbur etti. Birçok nafia işlerine, kütüphaneler inşasına teşebbüs etmek istiyordu. Hatta Narbon vilâyetinde ve İspanyada mümbit arazide 80,000 kişi yerleştirmek istiyordu. Bu suretle uzaklarda yerleştirilecek olan işçi ve askerlerin politika cereyanlarından uzak kalarak mütevassıt bir halk teşkil edeceklerini düşünüyordu. Bu suretle müstamereler teşkili garpta Romüesseselerini ve lisan,n, neşre de hizmet edecekti. Sezar, bu müstamerelere vatandaş hakkı vermeyi de düşünüyordu, ve bunu kısmen de yaptı. Umumî bir kanun yapmayı da düşünüyordu. Sezarın bu gidişi büyük bir İmparatorluk tesisi idi (Harita. 21). Bu imparator lukta İtalya ile vilâyetler ve galipler ile mağlûplar arasında fark olmıyacaktı. 7. SEZARIN KATLI ifioaıiTK- P-İKİÎT Roma İmparatorluğu henüz bir sitenin, Ro manın hakimiyeti altında idi. Sezar, kendine en muvafık tarzın kırallık olocağını kabul ediyordu. Romada Sezarın kıral olacağından korkulmıya başlandı. Sezar çoktan kıralhğm haricî alâmetlerini takınmıştı. Paralarının üzerine resmini bastırmak hakkı vardı. Fildişinden heykeli, oyun meydanlarında allahların heykelile beraber gezdiriliyordu. Doğduğu ayı ı ismi, kendi ismi olan Yüliyüs (temmuz) kondu. Nihayet, bir düğünde, dostlarından biri Sezara, bütün halkın önünde bir taç takdim etti. Halk sakit kaldı. Sezar bu kırallık alâmetini reddetti. O zaman, Romalılar kendisini alkışladılar. Fakat, halk, Sezarda bir tereddüt hissetmişti. SUİKAST Pompe taraftarlarından Kassiyüs ve Brütüs taraftarlarından idare olunan gizli bir fesat cemiyeti teşekkül etti.

â36 TARIM itaate girdi. Roma etrafına bir sur çevrildi. Pers üzerine yürümiye hazırlandığı sırada katlolundu. Probüs, askerleri tarafından öldürüldü. Nihayet Diyokletiyen imparatorluğa geçti. DİYOKLETİYEN. ^^ki ve DÖRTLÜ İDARE müteşebbis ıdı. Bırıbırınden çok uzak olan hudutlarda ve memleketlerde asayiş ve intizamı, bir hükümdarın temin edemiyeceği kanaatinde idi, ayni zamanda birçok harislerin de ihtiras yollarını kapamayı muvafık görüyordu. Diyokletiyen dört imparatorlardan mürekkep bir idare tesisini düşündü (Tetrarşi). İmparatorluğun idaresini, emniyet ettiği dört arkadaşına kısım kısım olarak verdi. Bunlardan birincisi, hemşerisi Maksimiyen idi. Diğer ikisi Galer ile Konstans oldu. Galer Diyokletiyenin, Konstans ta Maksimiyenin muavini oldular. Diyokletiyen şarkı, Galer Trakya ve Tuna vilâyetlerini, Maksimiyen İtalya ve Afrikayı, Konstans İspanya, Galya ve Britanyayı üzerlerine aldılar (Harita. 22). Diyokletiyen, imparatorluğun birliğini muhafaza eden en yüksek salâhiyeti kendisinde muhafaza etti. Bu teşkilât, muvaffak oldu. Her tarafta hakimiyet tesis olundu. İmparatorluk yeniden sarsılmaz bir kuvvet halinde göründü. Diyokletiyen Galerin teşvikile hıristiyanlığı mahvetmiye kalkıştı. Şiddetli ve devamlı bir isyan başladı. Diyokletiyenin koyduğu bir kaideye göre, kendisi ve Maksimiyen, imparatorluklarının 20 inci senesinde çekilmiye mecbur idiler ve o sene gelince çekildiler (M. S. 305). İmparatorluk, Konstans ile Galer arasında taksim edildi. 2. IV ÜNCÜ ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU ıV üncü asrın başlıca vak'aları, hıristiyanlıI İNCİ KONSTANTİN ğm zaferi ve Bizansın Kostantaniye olmasıdır. Konstans ve Galer, yalnız kaldıktan sora kendilerine Maksimin Dayya (Daia) ve Severi birleştirdiler. Konstans bir sene sora Britanyada öldü. Ordusu, oğlu Konstantini imparator ilân etti. Fakat Romada rakipleri çıktı, kabul etmediler. Konstantin, Roma üze^ KtOt

358 TARIH Atina, 34, 184, 185, 214, 216, 217, 219, Ay hicrî senesi, 9 120, 221, 223, 225, 226, 227, 228, Ayinler, 124 229, 230, 231, 232, 233, 234, 237, Aynoros, 218 238, 240, 241, 242, 243, 245, 247, Ay senesi, 9 248, 250, 255, 257, 259, 269, 289, Azerbaycan, 169, 180, 183 294, 300, 321 Azerice, 185 Atinada Cenaze Merasimi, 236 Azzi (Erzurum), 130 Atina demokrasisi, 233, 224 Âli Boye, 183 Atinada Hususi Hayat, 234 Ar, 165 Atinada Sanayi, 236 Atinalı, 215 B Atinalı esir, 225 Baal (Bel), 153 Atinalılar, 177, 211, 218, 222, 246, 247 Baba (Osiris), 122 Atina müstemlekeleri, 205 Baba ata, 50 Atina Vatandaşı, 224 Babil, 88, 89, 93, 94, 95, 99, 113, 114, Atique, 185 119, 129, 162, 168, 171, 174, 175, 181 Atı - Aa, 109 241, 251 Atık, 187, 195, 200, 201, 203, 213, 214, Babiice, 179 222, 224, 238, 24l Babil Devleti, 170 Atık kıt'ası, 184 Babil Kırallığı, 95 Atı Oğullan, 142 Babil Kulesi, 97, 100 Atîak, 39 Babilliler, 89, 97 Atlas Denizi, 150, 202, 291, 308, 309, Babil medeniyeti, 98 345 Babilonya, 93, 129, 253, 254 Atlas Okyanusu, 32 Babür, 40 Atmeydanı, 124 Baçığ, 47 Atom = Atoum=Ammon, 123 Bağdat, 35, 86, 87, 116, 183 Atte, 140 Bahri Gazal, 102 Attilâ, 76, 343, 344, 345, 346 Bakır, 14, 32 Atum-Ra = Ammon-Ra, 123 Bakır çay (Kayik), 128 Atys, 264 Bakır Devri, 10, 14, 75, 190, 191, 192 Avan, 91 Baktriyan, 77, 78, 79, 172, 174, 180, Avar İmparatorluğu, 40 251, 257 Avaris, 112, 113, 114, 116, 118 Baktriyan satrabı, 182 Avcı, 14 Bakû, 183 Aventin, Tl (i Bakus, 140 Avereas, 325 Bala, 131 Avesta, 178, 180 Balasagun, 39 Avrupa, 10, 11, 12, 14, 16, 18, 19, 25, Balear (Baleares), 149, 284 27, 32, 33, 37, 40, 56, 64, 71, 75, Balık, 5, 11 106, 117, 117, 153, 165, 186, 190, Balıkçı, 14 193, 194, 217, 257, 260, 261, 263, Balkaç gölü, 26 290, 298, 332, 342, 345 Balkanlar, 188, 195, 266, 279 Avrupa İskitleri, 176 Balkan Yarmıadası, 186 Avrupalılar, 16, 189, 269 Balkaş, 39 Avşar, 183 Baltalar, 13 Ay, 1, 21, 22, 23, 99, 121, 122, 180 Baltazar, 95 Ayaz-ln, 141 Baltik, 269, 344

B E Ş E R T A R İ H Î N E GİRİŞ 3. YONTMATAŞ DEVKİİVE AIT BALTA. ^ " SUS 4 . C İ L Â L I T A Ş D E V - R İ N E A İ T Ç A K M A K - T A Ş I N D A N B A L T A . 5 . C İ L Â L I T A Ş D E V R İ N E A İ T Ç A K M A K T A Ş I N D A N B A L T A . ıs 6 . B R A K İ S E F A L 7 . D O L İ K O S E F A L İ N S A N B A Ş I . İ N S A N B A Ş I .

Ç İ N Millî tipler ve kıyafetler : 9 . BİR MOĞOL. I 10. ÇİN TÜRKELİ KÖYLÜLERİNDEN BİR GRUP. «Ortalarında yeni yakalanmış bir yabanegeği var.»

1 0 ÇİN 16. ÇENK SÜLÂLESİ ZAMANINA AİT ÇİN VAZOLARL (M. E. 1766 - 1121)

r 3 0 H İ N T m^mmMmM mmmm^ . • ' • • ' • ı Ü L P F • - FTV — " " ^ ^ - R Y ' I M 4 4 . B R A H M A HEYKELİ. K A K N A T SAN'ATİ, X V INCI ASIK. «BRAHMA hint teslisini teşkil eden üç mabuttan biridir.»

36 KALDE, ELAM VE ASUR 53. BİR SÜMER BEYİNE AİT ALTIN MİĞFER. 54. SUMERLERİN MUSİKİ ALETLERİ. BİR HÜKÜMDAR KADININA AİT HARP. «Sümerler bu alete Balag adı verirlerdi.»

40 K A L D E , E L A M V E A S U R 61. HAMURABİ'NİN GÜNEŞ - İLÂH ŞAMAŞ'TAN MARUF KANUNLAR HAKKıNDA TEBLIGAT ALDıĞıNı TASVIR EDEN TAŞ LEVHA. A L T TARAFTA ÇIVI YAZıSı ILE KANUNLARıN METNI GÖRÜLÜYOR. «M. E. 2100 Sus'ta bulunmuştur.»

4 4 K A L D E , E L A M V E A S U R 6 5 . INSAN BAŞLı VE KANATLı YABANÖKÜZÜ. «M. E. VIII İnci asra ait asur eserlerinden.'^. İtli

46 M I S I R •ST»?- 7 0 . SFENKS VE KEOPS EHRAMI. «İnsan başlı, aslan vücutlu olan bu Sfenks, ehramlara yakın bir yerde bulunmaktadır. Sfenksin yüzünün uzunluğu be§ metre, kulağı I m. 37, ağzv 2m. 30 eb'adındadır.» 71. I İNCİ SETİ MEZARININ ALTIN SALONU.

62 EGE HAVZASI S -A ^ -Ü - . S AJ O A) S e fe - - -TS " 8 a) o E S I ? e 'E I G Cı Ş,, 5 "S -J e ^ Ö S aj e -a, e e s S •Ki LO B e i - >-ı ^ FI ^ M k. e § S 8 1 ^ C