Tarih I: Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti — Maarif Vekâleti, İstanbul, 1931 Kaynak tarama: https://kutuphane.ttk.gov.tr/resource?itemId=267298&dkymId=6415 Sayfa işaretleri [[s. N]] biçimindedir ve basılı sayfa numarasını gösterir; alıntı yaparken bu numarayı kullanınız. ====================================================================== [[s. [2v]]] ^i. i • «."''T * ii B&.-Jf .'f'Sr YER No.^T'; M [[s. [5r]]] TARİH I TARİHTENEVELKİ ZAMANLAR ESKİ ZAMANLAR 7 renkli tablo — 22 harita — 136 resim V M f . V. \ İ S T A N B U L DEVLET MATBAASI [[s. [6v]]] Maarif Vekâleti Millî Talim ve Terbige Dairesinin 21811931 tarih ve 1869 numaralı emrile 30000 nüsha tab'edilmiştir. [[s. [7v]]] I . CÜMUDİYE DEVRİNDE İNSANIARIN MAĞARALARDA YAŞAYIŞLARI. [[s. [8r]]] MUKADDİME Son yıllara gelinceye kadar " Türk Tarihi,, memleketimizde en az tetkik edilmiş mevzulardan biri halinde idi. 1000 yıldan fazla süren tslûmhk- Hıristiyanlık davalarının doğurduğu husumet duygusile mutaassıp müverrihler bu davalarda asırlarca islamlığın piştarlığını yapan Türklerin tarihini kan ve ateş maceralarından ibaret göstermeğe savaştılar. Türk ve İslam müverrihler de Türklüğü ve Türk medeniyetini İslamlık ve İslam medeniyeti ile kaynaştırdılar; İslamlığa tekaddüm eden binlerce yıla ait devreleri unutturmayı Ümmetçilik siyasetinin icabı ve din gayreti vecibesi bildiler. Daha yakın zamanlarda Osmanlı İmparatorluğuna dahil bütün unsurlardan tek bir milliyet yaratmak hayalini güden Osmanlılık cereyanı da, Türk adının anılmaması, Millî Tarihin yalnız ihmal değil, hatta yazılmış olduğu sayfalardan kazınıp silinmesi yolunda üçüncü bir amil halinde diğerlerine eklendi. Bütün bu menfi cereyanlar, tabiî olarak, mektep programları ve mektep kitapları üzerinde dahi tesir gösterdi ve Türklüğün, çadır, aşiret, at, silâh ve muharebe mefhumlarile müradif tutulması an'anesi mektep kitaplarımıza kadar girdi. Türk Tarihinin, inkâr edilmiş ve unutturulmuş simasını ve mahiyetini, bütün hakikatlerile meydana çıkarabilmek için çalışmakta olan Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti bir kısım azasını tarih tedrisatındaki bu boşluğu doldurabilecek bir kitap hazırlamağa memur etti En yeni eserlere ve Anadolu, Mısır, Mezopotamya, Ortaasya, Şimalî Hint, Şimalî Çin ve Cenubî Sibirde her gün daha ileri götürülmekte olan arkeolojik tetkiklere istinat etmekle beraber mevzuun genişliği, zamanın darlığı yanında, önü [[s. VI]] Vı TARIH müzdeki ders yılma yetiştirilmesi zaruretinin de hâkim bulunması ilcasile, bu küçük eserin ihtiyaca tam ve mükemmel şekilde tekabül edeceği iddia olunamaz. Noksanlar, ilerde, yeni basılışlarda tamamlanacaktır. Kitabın ihtiva ettiği mevzular etrafında daha fazla malûmat edinmek isteyenler aynı heyetin pek yakında bastırılmak üzere hazırladığı Umumî Türk Tarihinin Ana Hatları hakkmdakı esere müracaat edebilirler. Cemiyet, dört kitap halinde hazırlamış olduğu bu küçük eseri, mekteplerde okutulmasını kabul eden Türkiye Cümhuriyeti Maarif Vekâletine hediye etmiştir. Cemiyet, Maarif Vekâleti Neşriyat Müdürü Faik Reşit ve Devlet Matbaası Müdürü Hamdi Emin Beylere kitapların basılışındaki kıymetli yardımları için teşekkürü vecibe bilir. [[s. [9r]]] KİTABIN HAZIRLANMASINDA ÇALIŞANLAR M. Tevfik Bey Riyaseticümhur Umumî Kâtibi ve Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti Reisi Samih Rifat Bey Çanakkale Meb'usu ve T. T. T. C. Reis Vekili Akçuraoğlu Yusuf Bey İstanbul Mebusu, Ankara Hukuk Mektebi Siyasî Tarih Profesörü Ve T. T. T. C. Reis Vekih Reşit Galip Bey Aydm Meb'usu ve T . T. T. C. Umumî Kâtibi Hasan Cemil Bey Bolu Meb'usu ve T. T. T. C. Azası Afet Hanımefendi Musiki Muallim Mektebi Tarih ve Medenî Bilgiler Muallimi ve T . T . T. C. Azası Baki Bey Erkânı Harbiye Miralayı, Büyük Erkânı Harbiye Harp Tarihi İkinci Şube Müdürü İsmail Hakkı Bey Balikesir Meb'usu ve T. T. T. C. Aazsı Reşit Saffet Bey Kocaeli Meb'usu ve T. T. T. C. Azası [[s. VIII]] VIII TARİH Sadri Maksudi Bey Şarkî Karahisar Meb'usu ve T . T . T . C. Azası Şemseddin Bey Sivas Meb'usu ve istanbul Darülfünunu Türk Tarihi Sabık Profesörü ve T. T . T. C. Azası Şemsi Bey Miralay, Harita Umum Müdürlüğü Harita Şubesi Müdürü Yusuf Ziya Bey Eskişehir Meb'usu, İstanbul Darülfünunu Hukuk Tarihi Sabık Profesörü ve T . T . T . C. Azası [[s. [10r]]] İÇİNDEKİLER I — BEŞER TARİHÎNE GÎRİŞ 1-24 Halin mazi ile alâkası, S. 1. — Mazi hakkında bilgilerimizin hududu, S. 1. A. Kâinat — Tabiat 1-8 İlk insanların iptidaî telâkkileri ve bugünkü hakikatler, S.l. —Kâinat, S. 2. — Tabiat, S. 2. - Tabiatin büyük kanunu, S. 2. — Zekâ, S. 2. D Ü N Y A VE HAYAT, S.3. - D ü n y a ve hayat hakkında yanlış fikirler, S. 3. HAYAT Z İ N C İ R İ S. 3. — İlk hayat izleri, S. 3. - İlk balıklar, S. 3. — Hem kara, hem deniz hayvanları, S. 3. — Yerde sürünen hayvanlar, kuşlar, ilk memeli hayvanlar, S. 4. — Bugünkü hayvanlara ve nebatlara benziyen hayvanların ve nebatların görülmesi, S. 4. — Hayatın menşei, S. 4. — Hayat nasıl başladı ? S. 5. — İnsanın ceddi, S. 5. İ N S A N L A R I N İLK C E T L E R İ N D E N B U G Ü N E KADAR GEÇEN N E S İ L L E R İ N VARLIK İZLERİ, S.6. — İnsanların ilk ceddi, S. 6. — İlk mühim izler, S. 6. — 50 bin sene evelki insanların hayat ve maişetleri, S. 7. — Buraya kadar olan bilgilerin mahiyeti, S. 7. — İnsan cemiyetleri hakkında ne bilmek isteriz, bu nasıl mümkün olur ? S. 8. B. Tarih 8-15 Tarih, S. 8. — Tarihin kaynaklan, S. 9. — Tarihte takvime mebde, S. 9. — İnsanların geçirdiği devir1er, S. 9. [[s. X]] X TARIH Yontmataş Devri 10-12 Cilâhtaş Devri 12-13 Maden Devri 13-14 MUHACERET VE TESİRLERİ S. 14. —Muhaceretin sebepleri, S. 14. — Muhaceretin tesirleri, S. 15. C. Irk 15-20 Irk, S. 15. Lisan, S. 18. - Türk ırkı ve türk dili, S. 19. D. Fikrin doğuşu 20-24 İptidaî felsefe, S. 20. — Dinde atanın mevkii ve tesiri, S. 21. — Dinde korku ve ümit, S. 22. —Yıldızlar ve mevsimler, S. 22. — Hikâye ve hurafeler, S. 23. — Din menşelerinin karışık mahiyeti, S. 23. II - BÜYÜK TÜRK TARİH VE MEDENİYETİNE BİR NAZAR , 25-53 Türklerin anayurdu, S. 25. —Umumî muhaceretler ve medeniyetler, S. 26. — Çin, S. 28. — Hint S. 28. — Garba muhaceret yolları, S. 29. — önasya, Sümer-Elam - Eti, S. 30. —Mısır, S. 30.— Ege havazası, S. 31. — Avrupa, S. 32. — Anayurtlarından ayrılan Türkler, S. 33. — Göçlerden evel ve sora ana Türkyurdu, S. 34. — Cenubî Sihirde kurganlar, S. 36. — Türklerde madencilik, S. 38. — Eski türk şehirleri, S. 38. — Ortaasyada medeniyet merkezleri, S. 39. M İ L  T T A N EVEL XIII. A S I R D A N SORA K U R U L A N T Ü R K DEVLETLERİ, S. 39. T Ü R K L E R D E YAZI, S. 41. ESKİ T Ü R K L E R İ N H U K U K U N A U M U M Î BİR NAZAR, S. 46. - Nikâh ve aile hukuku, S. 46. — Mülkiyet, S. 46. — Devlet teşkilâtı, S. 47. —Ceza usulleri, S. 47. — Hukuku düvel, S. 48. —Devlet teşkilâtında esas, S. 48. ESKİ TÜRKLERDE DİN, S. 49. - Din hakkında mütalea, S. 49. — Bu noktadan Türklerin kıdemi, S. 49. — Şamanhk ve Şamanlar, S. 52. — Hulâsa, S. 53. — Türkler arasına hariçten giren dinler, S. 53. m - Ç İ N 54-63 A. Memleket 54-56 [[s. XI]] İÇİNDEKİLER XI Mogolya, S. 55. — Mançurya, S. 55 — Çin Türkeli, S. 55. — Tibet, S. 56. — Çinin bugünkü genişliği ve nüfusu, S. 56. B. Ahali ve menşe 56 C. Çinin siyasî tarihi 56-59 Beş İmparatorlar Devri, S. 56. — Üç Sülâle Devri, (M. E. 2 2 0 2 - 2 5 0 ) , S. 57. — İmparatorluk devri (Tisin Sülâlesi) M. E. 249 - 201, S.58. - Han Sülâlesi (M.E. 202 - M. S. 220),S. 58. - Milâdın 3 üncü asrından 14 üncü asrına kadar Çin, S. 58. — Ming1er ( 1 3 6 8 - 1 6 4 4 ) ve Mançu Sülâlesi (1644-1912), S. 59. D. Çin medeniyeti 59-63 Çinde türk medeniyetinin kıdemi, S. 59. — Din ve felsefe. S, 60. — Dil, yazı, edebiyat, S. 62. — Resim, mimarlık, heykeltraşlık, S. 62. - Porselencilik, çinicilik ve ipekçilik, S. 63. — Ziraat, S. 63. ı V - A N A Y U R T T A EN ESKİ DEVLETER 64-68 A. Asyada Türk-Hun imparatorluğu 64-67 Hudut, S. 64. — Kurulma ve yıkılma devirleri, ( M. E. 1230 - M. S. 93 ), S. 64. — Devletin mahiyeti, S. 65. — Mete, S. 65. — Çin seferi, S. 65. — İmparatorluğun bölünmesi, S. 66. — İmparatorluğün yıkılması ve Hunlann parçalanması, S. 66. — Hun medeniyeti teşkilâtı, S. 67. B. Çinde hunlann hakimiyeti 67 C. Topa devleti 67-68 V —İSKİT İMPARATORLUĞU . . . . . . 69-72 Asılları, S. 69. — San'at ve medeniyet, S. 70 — Siyaset ve askerlik, S. 71. — İçtimaî hayat, S. 71 — Din hayatı, S. 72. V I - H İ N T 73-85 A. Memleket ve ahali 73-74 Memleket, S. 73. ~ İklim. S. 74. - Ahali S. 74. [[s. XII]] Xıı TARIH B. Tarih 75-80 TARIHTEN EVELKİ ZAMANLAR, S.75. - TARIH DEVRİ, S. 75. — M. E. 1500 tarihinden sora, S. 75.— Vedalar, S. 76. — Pers ve İskender istilâsı, S. 76.— Morya İmparatorluğu ve Asoka, S. 77. — Grek istilâsı, S. 77. — Sakalar istilâsı, S. 78. — Yueci Türklerinin istilâsı ve Kuşhanlar İmparatorluğu, S. 78. — Hindistanın denizden uzaklarla münasebete girmesi; iktisadî ve siyasî inkişaf, S. 79. C. Hintte Medeniyet 80-85 DİNLER, S. 80. — Veda dinî ve Brahmanlık, S. 80. — Caina dini, S. 80. — Buda dini, S. 81. — Hindu dini, S. 82. CEMİYET VE AİLE, S. 82. DİL, YAZI, EDEBİYAT, FEN VE FELSEFE S. 83. — Dil ve yazı, S. 83. —Edebiyat S. 84. H İ N T SAN'ATİ, S. 84. VII - KALDE, ELAM VE ASUR 86-100 A. Memleket 86-88 Irmaklar mıntakası, S. 86. — Dağhk kısımlar, S. 87. — İklim, S. 87. — Tabiî servet membaları, S.87. B. Ahali 88-89 C. Arkeoloji keşifleri 89-90 D. Sümer-Akat-Elam devletleri 90-92 Devlet ve cemiyet, S. 90. — Siteler- Belde devletler, S. 90. E. Kaidede dahilî rekabetler ve mücadeleler . 92-93 Sargon ve sülâlesi, S. 92. — Sumerlerin tekrar hakimiyeti almaları, S. 92. — Kaidede karışıklık ve neticesi, S. 93. — Sümer, Akat, Elam Devletlerinin akıbeti, S. 93. F. Babil devleti 93-94 Babil Sülâlesi ve Hamurabi, S. 93. •G. Asur devleti 94-95 Sargonlar, S. 95. — Asur Devletinin inkırazı, II ine: Babil Devleti, S. 95. [[s. XIII]] IÇINDEKILER Xııı H. Sümer medeniyeti 95-100 Hayvancılk ve ziraat, S. 96. — San'atler: Mimarhk ve heykeltraşhk, S. 96. — Askerlik, S. 97. — Milliyetperverlik ve kanun, S. 97. —Talim ve terbiye, S.98. — Din ve ilimler, S. 98. —Edebiyat ve yazı, S. 99. — Mabetler ve konfor, S. 100. VIII—MISIR 101-126 A. Mısır ve Nil 101-104 Mısır, S. 101. — Mısırın görünüşü, S. 102. — Nilin taşması, S. 102. — Mısırda tabiatin yardımı, S. 103. Tabiî membalar, S. 103. — Mısırın büyüklüğü, S. B. Mısırın ilk ahalisi 104-107 Menşe, S. 104. C. Mısırın tarihi 107-110 D. Mısırda tarih devirleri 110-118 Birinci devir: Eski imparatorluk, S. 111. — İkinci devir: Yeni imparatorluğun başlanğıcı, S. 111. — Üçüncü devir: İkesuslar devri, S. 112. — İkesusların menşei, S. 113. — İkesus İmparatorluğunun genişliği, S. 115. — Dördüncü devir: Yeni imparatorluk yahut ikinci Tep devri, S. 117. — Fütuhat, S. 117. — Üçüncü Tutmes, S. 117. — İkinci Ramses, S. 118 E. Mısırda inhitat ve sebepleri 118-120 Beşinci devir : Says Sülâlesi, S. 119. — Mısırda Grekler, S. 119. — Perslerin Mısırı istilası (M. E. 525), S. 110. F. Mısır medeniyeti 120-126 Fir'avun, S. 120. — Muhtelif sınıflar, S. 120. — Halk, S. 121. — Mısırda dinî inanışlar, S. 121. — Mısırın papazları ve dinî ayinler, S. 124. — San'atler, S. 124. — Yazı, edebiyat, musiki ve ilim, S.125. IX - ANADOLU 127-149 A. Etiler imparatorluğu 127-138 MEMLEKET, İSİM VE VASIFLARI S. 127. m [[s. XIV]] XIV TARİH AHALİ VE LİSAN S. 128. SİYASÎ TARİH, S. 129. - Subbiluliyuma, S. 129. II inci Murşil, S. 130. — Muvatalla, S. 13L — Kadeş muharebesi, S. 131. — III üncü Hatusil, S. 132. III üncü Dudhaliyas, S. 132. —III üncü Arnuandas, S. 133. ETİ MEDENİYETİ, S. 133. —Hükümet ve ordu, S. 133. - Hukuk ve din, S. 135. — San'at, S. 136. B. Frikya. 138-142| AHALİ VE MEMLEKET, S. 138. FRİKYANIN ŞEVKET DEVRİ, S. 139. FRİKYA MEDENİYETİ, S. 140. - Din, S. 140. - San'at, S. 140. FRİKYANIN İNKIRAZI, S. 141. C. Lidya 142-146 MEMLEKET VE AHALİ, S. 142. HÜKÜMDAR SÜLÂLELERİ, S. 142. - Atalar, S. 142. Eti Sülâlesi: Heraklitler, S. 143. — Şahin Kırallar Sülâlesi : Mermenatlar, S. 143. — Gigesin' iktisadî siyaseti, S. 143. KİMRİLERİN İSTİLÂSI. S. 144. LİDYANIN AZAMET VE İNKIRAZI, S. 145. X — FENİKELİLER 147-154 Fenike, S. 147. —Ahali, S. 147. —Fenike tarihi, S. 147. — Sayda Devri, S. 148. — Sur devri, S. 149. Kartaca devri, S. 149. — Fenike gemiciliği, S. 150. Uzun seyahatler, S. 150. — Fenike gemiciliğinin farikaları, S. 151. — Fenike müstemlekeleri, S. 151. Fenike ticareti, 8.152. —Fenike sanayii, S. 152. Alfabe, S. 153. — Fenikelilerin dini, S. 153. — Fenikelilerin rolü, S. 154. X I - İ B R A N İ L E R 155-163 A. Memleket ve ahali 155-159 Palestin, S. 155. —İbranî kavmi, S. 155. —Din, S. 156. —Tevrat, S. 156. —Peygamberler, S. 156. Mısırda Beniisrail, S. 157. — Beniisrailin Mısırdan çıkışı, S. 158. —Musa kanunları, S. 159. — İbranilerin Palestine girmeleri, S. 159. [[s. XV]] İÇİNDEKİLER XV B. Davut ve Süleyman 159-162 Kıralhğm başlangıcı, S. 159. — Kudüste Davut,. S. 160. —Ordu ve muharebeler, S. 160. — Süleyman, S. 160. — Ticaretin inkişafı, S. 160. — Süleymanın adaleti ve debdebesi, S. 161. — Ayrılış, S. 161 C. Yahudilik ve hiristiyanlık 162-163 Edebiyat, san'at, S. 163. XII — İRAN 164-183 A. Umumî malûmat 164-167 İRANIN COĞRAFÎ VAZİYETİ VE İKLİMİ S. 164. İRAN ADININ MENŞEİ, S. 165. İRAN IRKI VE İRANIN TARİHÎ DEVİRLERİ S. 165.— Irk, S. 165. — Tarihî devirler, S. 166. B. Metler 167-170 Asurlulann tecavüzleri, S. 167. — Arbak, S. 168. — Dayakko, S. 168. — Dayakkonun halefleri: Fraut, S. 169. — Kiyaksar, Ninova muhasarası, İskit istilâsı, S. 169. — Ninovanın sukutu, S. 169. — Lidyahlarla harp. S. 170. — Astiyağ ve tereddi, S. 170. C. Persler 171-176 Akamaniş Devleti, S. 171. — Kuruş, S. 171. — Lidya seferi, S. 171. —Şark seferi, S. 172. —Sakalarla muharebe, S. 172. — Kaide seferi, S. 173. —Yahudilerin serbest bırakılması, S. 174. — Kurusun son günleri, S. 174. — Kambis (Keykâvus), S. 174. Mısır seferi, S. 175. — Sahte Semerdis, S. 175. — Daryüs: dahilî ihtilâller, S. 175. D. Daryüsten Met muharebelerine kadar . . . 176-178 İskitlere sefer, S. 176. Hint seferi, S. 177. — Yunanla temas, S. 177. — Devlet idaresi, Satraplıklar, S. 178. E. Metlerin ve Perslerin medeniyeti 178-181 Yazı, S. 178. — Dil, S. 178. — Din, S. 180. - Ayin, S. 180. — Ahlâk. Muğlar, S. 181. — Pers san'ati, [[s. XVI]] XVI TARİH F. Akamanışlardan sora İran 181-182 Büyük İskender istilâsı, S. 181. — Partlar, S. 182. G. Sasaniler ve son devir 182-183 H. VII. asırdan XIX. asra kadar îran XIII — EGE HAVZASI 184-259 A. Memleket 184-187 Ege havzası, S. 184. — Anadolu garp mmtakaları, S. 186. - Yunan, S. 186. - Deniz ve sahiller, S. 187. — Ege havzası iklim ve tabiî niembaları, S. 187. Ahali 187-189 Anadolu garp mıntakası, Girit ve adalar, S. 187. Yunan Yarımadası, S. 188. — Lisan ve yazı, S. 189^ Arkeoloji keşifleri, S. 189. C. Ege medeniyeti 189-208 TARİHÎ DEVİRLER, S. 190. - ( M . E. 6000 - 3000) arasındaki devir, S. 190. - ( M. E. 4000 - 3000 ) arasındaki devir, S. 191. (M. E. 2400-2000) arasındaki devir, S. 193. — ( M. E. 2000 - 1750 ) arasında, S. 194. - ( M. E. 1900 - 1400) arasında S. 194. — JVIiken medeniyetinin hakimiyeti (M. E. 1400-1200), S. 195. —Torların istilâsı, (M. E.1200) S. 195 MÎNOS MEDENİYETİ, S. 196. - O y u n l a r , S. 197 — San'at, S. 197. JVIİKEN MEDENİYETİ, S. 199. - Binalar, S. 199 AKAELLERİ VE MÜSTEMLEKELER, S. 200 İ Y O N L A R VE TORLAR, S. 200. - İyonlar, S. 200. Torlar, S. 200. — Bunların yayılması, S. 201. — Garbî Akdeniz, S. 202, —Müstemlekelerin vasıfları, S. 202. — İ y o n medeniyetinin doğduğu yer, S. 202. — Greklerin mirasa konması, S. 204. — Atina müstemlekeleri, S. 205. ÖMER ŞİİRLERİ, S. 205. ~ İliyada, S. 206 - Odise, S.206. — Ömer hikâyeleri ve tarih, S. 206. Y U N A N L I L A R I N D Î N İ VE ESATİR, S, 206. - İlk din telâkkisi, S. 206. — Esatir. S. 207. — Olemp mabutları, S. 207. - Büyük mabutlar, S. 207. ~ Mabetler ve oyunlar, S.207. —Atalara ibadet, S.208. D. İsparta 208-213 CEMİYET VE HÜKÜMET, S.208. - İ s p a r t a ve [[s. XVII]] İÇİNDEKİLER XVII Lakonya, S. 208. — Ahali sınıfları, Ispartalılar, S. 209. — Periyekler ve Hilotlar, S. 209. — Likürg ve kanunları, S. 210. — Hükümet, kırallar ve meclisler, S. 210. — Murakıplar, S. 210. AHLÂK, ASKERÎ KUVVET, S. 211. — Hayat ve ahlâk, S. 211. - T e r b i y e , S. 211. - O r d u , S. 212. — İsparta tefevvuku, S. 212. E. Atina 213-217 SOLON DEVRİNE KADAR ATİNA, S. 213. — Atık, S. 213. — Atina, S. 213. — Ahali, S. 213, —Atina Devletinin teşekkülü, S. 214. — Kırallar ve Öpatritler, S. 214. — Opatritlerin istibdadı, S. 214. — Solon, S. 214. — Solon kanunları, S. 215. P İ Z İ S T İ R A T T A N KLİSTENE KADAR ATİNA, S. 215. — Pizistrat, S. 215. —Pizistiratların sukutu S. 216. — Kİistenin demokratik İslahatı (M, E. 508), S. 216. — Atinanın refahı, S. 217. F. Met muharebeleri - Atinanın tefevvuku . . . 217-223 MET HARPLERİ, S. 217. — İki tarafın içinde bulundukları şartlar, S. 217. — İlk Met harbi. Maraton ( M . E. 4 9 0 ) , S. 213. — İkinci Met harbi ( M . E. 480), S. 218. — İstilâ, Termopiller, S. 219. — Salamin deniz muharebesi, S. 219. — Kara harbi, Plate (M. E. 479), S. 220. — Met muharebelerinin sonu, Simon, S. 220. — Muvaffakiyetin sırrı. Ordu, S. 220. — Atina donanması, S. 221. A T İ N A N I N FAİKIYETİ. PERİKLES, S. 231. - Atinanın faikıyeti, S. 221. — Delos ittihadı, S. 221. — Atinanın bahrî imparatorluğu, S. 221. — İsparta ve Atinanın rekabeti, S. 222. — Perikles, Şahsî vaziyeti, S. 222. — Feriklesin hükümeti, S. 223. G. Atinada umnmî hayat 223-228 A H A L İ SINIFLARI, S. 223. — Atina demokrasisi, S. 223. — Vatandaşlar, S. 224. — Metekler, S. 224. Esirler, S. 224. H Ü K Ü M E T , S. 225. —Reisler, S. 225. — Arhontlar ve Stratejler, S. 225. — Siyasî meclisler, S. 226. — Halk meclisi, S. 226. — Mahkemeler, S..226. — Atina mahkemelerinde dava nasıl görülürdü, S. 227. — Vergiler, S. 227. - Vatan fikri, Demagoklar, S. 227. [[s. XVIII]] XVIII TARIH H, VI. asırdan itibaren Grek medeniyeti . . . 228-237 EDEBİYAT. S. 228. — Medeniyet merkezi Atina, S. 228. — Atinada tiyatro hayatı, S. 228. — Trajedi yazan şairler, S. 229. - Komedi, S. 229 - Nesir ve tarih, S. 229. - Belagat, S. 230, — Felsefe, S. 230. GÜZEL SAN'ATLER, S. 229. - Eski san'at, S. 230. Klasik san'at, S. 231 - Atina abideleri, S. 231. Mimarlık, S. 231. — Partenon, S. 232. — Heykeltraşhk, Fidyas, S. 232. — Resim, S. 233. - Smaat, S. 233. ATİNADA HUSUSÎ HAYAT, S. 234. - Aile, S. 234 Çocuklarm terbiyesi, S. 234. — Ev ve ev eşyası S 234. - Kıyafet, S. 235. - Yemekler, S. 235. - Bir Atinalınm gündüz işleri, S. 236. - Cenaze merasimi 8.236. —Sanayi, S. 236. - Ticaret, S. 237. I. Peloponez harbi (M. E. 431-404) 237-240 Harbin sebebi, S. 237. BİRİNCİ DEVİR, - 10 sene harbi, (M. E. 431 - 421) S. 237. '' İKİNCİ DEVİR, Sicilya seferi ( M. E. 413 - ^15 ) S. 239. ÜÇÜNCÜ DEVİR, Deseli harbi ( M. E. 413 - 404 ) S. 239. K. İsparta ve Tepin tefevvuku ISPARTANIN TEFEVVUKU, S. 240. - İsparta'istipdadı, S. 240 — İsparta ve İran, S. 241. — Antalkidas sulhu, S. 241. - On binlerin kaçışı, S. 241 TEPİN TEFEVVUKU (M. E. 3 6 1 - 4 7 1 ) S 242 Y U N A N SİYASİ MEVCUDİYETİNİN SONU, S. 242. L. Makedonya tarihi MAKEDONYA KIT'ASI VE AHALİSİ, S. 243. KIRALLAR, S. 244. — Kıral Filip ( M. E. 359-336) S- 244. — Filip'in maksatları, S. 244. — Kırallığm tanzimi. Falanj, S. 244. - T a b i î hudutların zaptı S. 245. FİLİP VE YUNAN, S. 245. -Yunanın hali, S. 245. — Demosten, S. 245. —İlk mukaddes harp, Tesalya, S. 246. — Filip - Atina rekabeti S. 246. İkinci mukaddes harp, Şerone (M. E. 338), S. 247^ Filipin muzafferiyeti ve vefatı (M. E. 336), S. 247. [[s. XIX]] İÇİNDEKİLER xiX M. Büyük İskender 248-259 İLK HAREKETLERİ S. 248. - İskenderin gençliği, S. 248. — İlk hareketleri, S. 248. — Projeleri ve hazırlıkları, S. 249. — Pers imparatorluğunun sukutu, S. 249. — İskenderin eseri, S. 249. AKDENİZ SAHİLİNİN ZAPTI, S.250. - Küçükasya Granik muharebesi, S. 250. — Suriye muharebesi, îsos, S. 250. — Fenike ve Mısırın zaptı, S. 250. ASYANIN RAPTI, S. 251. - Pers İmparatoriuğunun sukutu, Erbil, S. 251. — İran şark hudutlarında seferier, S. 251. — Hindistan seferi, S. 252. — Dönüş, S. 252. İMPARATORLUĞUN TEŞKİLÂTI, S. 252. - İ d a r î ye askerî ıslâhat, S. 252. — İskenderin ölümü. S. 253. İskender fütuhatının neticeleri, S. 253. İSKENDER İMPARATORLUĞUNUN İNKISAMI, S. 254. Mücadeleler ve parçalanma. İpsos (M.E. 301) S. 254. — Yeni kıralhklar. S. 254. MAKEDONYA VE ANTİGONİTLER S. 254. İSKENDERİN ÖLÜMÜNDEN SORA Y U N A N YARIMADASINDA VAZİYETLER, S. 255. - İskenderin ölümünden sora Grekler, S. 255, — Etoli ve Aka birlikleri, 255. — Romanm hakimiyeti, S. 256. Y U N A N I N GREKLEŞTİKTEN SORA GÖSTERDİĞİ VASIFLAR, S. 256. SURİYE VE SELÖSİTLER, S. 257. MISIR VE PTOLEMLER, S.257. - İskender devri medeniyeti, S. 258. — İskenderiyede, S. 258. — Bergama, S. 258. XIV - ESKÎ İTALYA VE ETKÜSKLER . . . 260-346 A. Eski İtalya 260-264 İTALYANINCOĞRAFÎ TARİHİ, S. 260. TARİHTENEVELKİ ZAMAN, S. 261. - İlk medeniyetler, S. 261. TARİH DEVRİ, S. 261. ESKÎ KAVİMLER HAKKINDA İZAHAT, S. 263. B. Etrüskler 264-269 UMUMÎ MALÛMAT, S. 264. İÇTİMAÎ VE SİYASÎ REJİM, S. 267 ETRÜSKLERİN HAKİMİYETİ VE İSTİLÂLARI,S.268. ETRÜSK MEDENİYETİ: SAN'AT, ZİRAAT, ZANAT, S. 269. [[s. XX]] X X TARIH C. Kırallık devri 2 7 0 - 2 7 4 LATİYOM VE.ROMADA ETRÜSK KIRALLARI, S. 270. ROMADA ETRÜSK HAKİMİYETİNİN ZEVALİ S, 271. ROMA VE İTALYA BİRLİĞİ S. 271. — Sabin taarruzu, S. 272. — Ekeler ve Volsklar tecavüzü, S. GOLLÜLERİN İSTİLÂSI S. 272. ROMANIN İHYASI, S. 2 7 3 . ROMALILARIN TAARURZ HARPLERİ, 8 . 2 7 3 . — Kampaninin ilhakı, S. 273. — Lâtiyomun zaptı, S. 2 7 3 . Samniyomun zaptı, S. 273, — Büyük Yunanın zaptı, S. 274. — Pyrrus'la muharebe, S. 274. D. Kırallığın sukutundan sora Romadaki rejim. Cümhuriyet 2 7 4 - 2 7 8 Konsüllük ve diktatörlük, S. 2 7 4 . — Pleplerin vaziyeti, S. 275. — Pleplerin nümayişleri, S. 275. — İlk yazıh kanun ( Deçemvirler), S. 275. ARAZİ-KANUNLAR-HÜKUMET TEŞKİLÂTI, S. 2 7 6 . ORDU, S. 276. —İptidaî ordu, S. 2 7 6 . — Mastarnanm tensiki, S. 276. —Meslek ordusu (M. E. beşinci asır) , S. 277. — Lejiyon ve teşkilâtı, S. 277. HALKIN HAKİMİYETİ: SENATO - HALK İÇTİMALARI - FORUM, S. 277. - Din, S. 278. E. Roma emperyalismi . . . 2 7 9 - 2 9 3 FETİHLER, S. 2 7 9 . - P ö n harpleri, S. 2 7 9 - Kartacada siyasî teşkilât, S. 280. — Kartaca ordu ve donanması, S. 280. — Roma ile Kartaca arasında ilk münasebet, S. 281. I İNCİ PÖN HARBİ (M. E. 2 8 4 - 2 4 1 ) , S.281 - Sicilyada harp, S. 281. — Deniz muharebesi, S. 2 8 2 . —Afrikada muharebe, S. 282. — Sicilyada yeni muharebe,; S. 2 8 2 . - Sulh muahedesi, S. 282. I İNCİ PÖN HARBİNDEN SORA ROMA VE KARTACA, S. 2 8 2 . ROMA VE GOLLÜLER, S. 283. YENİ BİR HARBE HAZIRLIK; KARTACALILAR İSYANDA, S. 283. - Anibal, S. 284. - Anibalin ordusu, S. 284. II İNCİ PÖN HARBİ (M. E. 2 1 8 - 2 0 1 ) , S. 2 8 4 . Harp sebebi, S. 2 8 4 . — Anibalin İtalya üzerine yürüyüşü, S. 2 8 5 . — Tessin ve Trebi muharebeleri, S. 285. — Kan muharebesi, S. 286. — İspanyada muharebe, S. 2 8 6 . ROMALILARIN YENİDEN CANLANMASI, S . 2 8 6 . [[s. XXI]] İÇİNDEKİLER XXI AFRİKADA HARP S. 287. - Sipyon, S. 2 8 7 . - Sulh muahedesi, (M. E. 201), S. 288. İTALYA HARİCİNDE FETİHLER, ROMA VE ŞARKÎ AKDENİZ S. 288. — Romanın M. E. II. asırda vaziyeti, S.288. — Makedonya Kiralı V inci Filipe karşı harp ( M. E. 2 0 0 - 197 ), S. 2 8 9 . — Suriye harbi, (M. E. 1 9 2 - 1 8 2 ) , S . 2 9 0 . —Makedonya ile tekrar harp (M. E. 171 - 168 ), S . 2 9 0 , — M. E. 2 2 0 de İspanyada vaziyet, S. 291. KARTACANIN TEKRAR AYAKLANMASI (M. E. 1 9 5 - 1 5 0 ) S. 292. III üncü PÖN HARBİ VE KARTACANIN TAHRİBİ (M.E. 151-146), S. 292.— Galya, Narbon vilâyeti, S.293. F. Fetiiılerin neticeleri 2 9 3 - 2 9 8 İÇTİMAÎ HAYATTA, AHLÂKTA, ÂDETTE, FİKİRLERDE, İDAREDE DEĞİŞİKLİKLER S . 2 9 3 . - İçtimaî hayatta değişiklikler, S.293. -Asalet, S. 2 9 3 . — Şövaliyeler, S . 2 9 3 . — Plepler şehirde, S. 294. Esirler, S. 294. — Büyük arazi sahipleri, S. 294. FİKİRDE DEĞİŞİKLİK, S. 294. - F e l s e f e , S. 294. Din, S. 294. — Edebiyat, S. 295. — Servet, lüks ve san'at, S. 295. ÂDETLERDE DEĞİŞİKLİK, S. 295. —Aile, S. 295. İzdivaç, S. 296. — Taam, S. 2 9 6 . — Oyunlar, S. İÇTİMAÎ VE SİYASÎ DEĞİŞİKLİKLER, S. 296. - Diktatörler, S. 296. — Romada dahilî mücadeleler, Graklar, S. 297. — Tiberiyüsün ıslahatı, S. 2 9 7 . — Nümidye, S. 297. G. Kırımlılar ve Tötonlar tehlikesi 2 9 8 - 2 9 9 H. Yeniden içtimaî inkılap teşebbüsleri. . . . 2 9 9 - 3 0 7 İÇTİMAÎ HARP, S. 299. MARİYÜS İLE SİLLA ARASINDA REKABET VE MİTRİDAT İLE HARP (M. E. 88), S. 3 0 0 . - Mariyüs ve Silla, S. 300. — Mitridata karşı harp, S. 300. — Sillanın dönüşü, S. 300. KORNELYA KANUNLARI S. 301. - Sillanın diktatörlüğü (M. E. 8 2 - 79), S. 301. SİLLANIN FEARGATİ VE ÖLÜMÜ S.301 İÇTİMAÎ VE DAHİLÎ KARIŞIKLIKLAR - POMPE, S. 3 0 2 . — Lepidüsün isyanı, S. 302. [[s. XXII]] XXII TARİH SERTORYÜS (M. E. 80-72)VE İSPARTAKÜS (M. E. 73-71) ALEYHLERİNE HARPLER, S. 303. - A. Sertoryüs, S. 303. — Pompe İspanyada, S. 303. — B. İspartaküsün isyanı, S. 303.— Pompenin İspanyadan dönüşü, S. 304. SİLLA TEŞKİLÂTININ KALDIRILMASI, S. 304. - Krasüs ile Pompenin beraber çalışmaları, S. 304.— Silla kanunlarının lağvı, (M. E. 70) S. 304. KORSANLAR HARBİ, ŞARK HARBİ (M. E.67-62), S. 305. a) Korsanlar harbi, S. 305. — b) Şark harbi, S. 305 SENATO REJİMİNİN BOZULMASI S. 306. (Veres) işi - ( Katilına ) işi, S. 306. — Çiçero, S. 306. — Çiçeronun konsüllüğü, S. 306. — Katilinanm komplosu, S. 307. — Komplonun bastırılması, S. 307. î. Sezar 308-317 Sezarm konsüllüğü, S. 308. SEZARDAN EVEL GALYA. S. 308. - M e m l e k e t ve ahalisi, S. 308. -Gollüler arasında geçimsizlik, S. 309, — Birlik temayülleri, S. 309. — Roma siyaseti, S. 310. - Germenler, S. 310. — Sezarm idaresi, S. 310. GOLLÜLER HARBİ, S. 310. - I inci devir, S. 310. II inci devir, S. 311. SEZAR İLE POMPENİN BOZUŞMASI, S. 312 - SEZARIN DİKTATÖRLÜĞÜ, Romadaanarşi, S.312. Triyomviranın bozulması, S. 313. — Sezarm azli S. 313. DAHİLÎ HARP, Sezarm garpta hakimiyeti, S. 314. italya harbi, S. 314. - İspanya harbi, S. 314. — Farsala muharebesi, S. 314. SEZARIN ŞARKTA HAKİMİYETİ, S. 314. - S e z a r Mısırda, S. 314. — Asya harbi, S. 315. SON MUKAVEMETLER, S. 315 SEZARIN SALÂHİYETLERİ, S. 315. - Kaydıhayat şartile diktatör, S. 315. SEZARIN İDARESİ, S, 315. -Teskin siyaseti, S. 315. —İntizam, S. 315. - A h a l i sınıfları, S. 316. imparatorluğun birleştirilmesi, S. 316. SEZARIN KATLİ, S. 316. - Kıralhk fikri, S. 316. Suikast, S. 316. K. Cümhuriyetin sukutu . . . SENATONUN İKTİDARSIZLIĞI, S, 317. — Antuvan ve Senato, S. 317. —Oktav,' S.317. — Moden [[s. XXIII]] İÇİNDEKİLER XXIII harbi, (M. E. 43), S. 318. — I I inci Triyomvira, S. 318. BRÜTÜS VE KASSİYÜS ALEYHİNE HARP, S. 318. Filip harbi, S. 319. — Lepidüsün aradan çıkarılması, Sekstüsün mağlûbiyeti, S. 319. — Antuvan şarkta, Brendizi (Brend) muharebesi, S. 319. — Aksiyom muharebesi, S. 320. — Antuvan ve Kleopatranm ölümü, S. 321. L. İmparatorluk 321-333 OGÜST VE YENİ REJİM, S. 321. - Oktav tek başına hâkim, S. 321. — Cümhuriyetin zevahirine hürmet, S. 322. — Mutlak hükûmdarhğm hakikati, S. 322. — İdarede intizam, S. 322. — Hudutlar, S. 323. — Germenler, S. 323. OGÜST ASRINDA İÇTİMAÎ HAYAT VE GÜZEL SAN'ATLER S. 324. OGÜSTTEN SORAKİ DEVİR. S. 324. —Tiber, S. 324. Kaligula (M. 37-41), S. 325. — Klot, S. 325. — Neron, S. 325. ORDULAR TARAFİNDAN İNTİHAP OLUNAN İMPARATORLAR S. 329. - M . S. 68 de Roma orduları, S, 326. FLAVİLER SALTANATI, S. 327. — Vespasiyen, S. 327. — Titüs, S. 327. — Domisiyen, S. 327. ANTONENLER, S. 328. — Nerva, S. 328. — Trajan, S. 328. — Harpler, S. 328, — Hadriyen, S. 329. — Sofu Antonen ve halefleri, S. 329. İMPARATORLUK DEVRİNİN REJİMİ VE MEDENİYETİ S. 330. — İdare usulü, S. 330. — Roma medeniyeti, S. 331. — Ordu ve hudutlar, S. 331.— Roma şehirleri. Roma ve Pompei, S. 333. M. Hıristiyanlık ve Roma 333-341 İsa. S, 333. — Apotrlar, Kudüs ve Roma, S. 334. İlk kilise teşkilâtı, S. 335. III. ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU, S. 335. Afrikalı imparatorlar, S. 336. — Suriyeli imparatorlar, S. 336. — Askerî iğtişaşlar, S. 336. — İlliryah imparatorlar, S. 337. — Diyokletiyen, dörtlü idare, S. 338. IV. ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU, S. 338. I inciKonstantin, S. 338. — Jüliyen, S. 339. — Jüliyenin halefleri, S. 339. HIRİSTİYANLIĞIN ZAFERİ, S. 340. ^ B B H [[s. XXIV]] XXıV TARIH N. Roma ve yabancılar 341-346 III. ASRIN NÎHAYETÎNE KADAR, S. 341. - Hudutlarda yabancılar, S. 341. — Tuna ve Ren ötesindeki ırklar, S. 341. — Avrupa içinde muhaceretler, S. 342. M. V. ASIR, S. 343. GARBİ ROMA İMPARATORLUĞUNUN İNKIRAZI _S. 343. — M. V. asırda Garbî Roma İmparatorluğu, S. 343. — Alarik İtalyaya geliyor, S. 344. — Alarik Romayı zaptediyor, S. 344. — Geneserik, S. 344. — Attilâ ve Hun Türkleri, S. 344. KRONOLOJİ CETVELİ 3 4 7 - 3 5 4 İndeks 355-384 i İÜ [[s. [18r]]] HARİTALAR Sahife 1 — Türklerin anayurdu ve göç yolları . 32 2 — Çin 56 3 — Büyük Hun İmparatorluğu 64 5 — İskit İmparatorluğu 72 6 • — Hint 80 7 — Elam, Sümer, Akat, Asur 96 8 — Elam, Sümer, Akat, Asur mmtakaları ile Anadolu . . . 112 9 — Mısır İmparatorluğu . 120 10 — Eti İmparatorluğu 1 28 1 1 — Frikya Devleti 136 12 — Mısır, Babil, Asur, Met ve Lidyalıların hühûmet hudutları 1 44 13 — Fenikeliler ve İbraniler memleketi 1 60 14 — İran İmparatorluğu 176 15 — Eski Yunan ve Ege havzası 1 92 16 — Fenike ve Yunan müstemlekeleri 208 18 — İskender İmparatorluğu 256 19 — İskender İmparatorluğunun parçalandıktan sora vaziyeti 256 21 — Roma İmparatorluğu 288 22 — Roma İmparatorluğunun dörde bölünmesi 336 [[s. [19v]]] RENKLİ TABLOLAR I — Cümudiye Devrinde insanların mağaralarda yaşayışları Sahife IV II - Cümudiye Devrinde bir mamut sürüsü . . . . . . . XXX III - Mağara Devrinde insanlar tarafından yapılmış renkli dıvar resimleri . . . 16 IV — Tunç ve Demir Devirlerine ait eşya R. 16 V - Sus'ta meydana çıkarılan sırçah tuğladan aslanlar . . R. 32 VI Sus'ta bulunan insan başlı kanatlı aslanlar R. 48 VI[ _ Sus'ta Birinci Daryüsün sarayına ait tezyinat: Kiralın okçusu R. 64 RESİMLER BEŞER TARİHİNE GİRİŞ : 1 — insan iskeleti j 2 — Goril iskeleti • ^ ^ ^ ! ! ! ! ! ! ! ^ 1 3 — Yontmataş devrine ait balta ! . ! 2 4 ~ Cilâhtaş devrine ait çakmaktaşından balta . 2 5 — Cilâhtaş devrine ait çakmaktaşından balta . 2 6 — Brakisefal insan başı ! . 2 7 — Dolikosefal insan başı ' 2 ÇİN : 8 — a) Mançu Hükümet adamları 3 8 — b) Bir Mançu kadını • • • • ^ 9 — Bir Moğol 4 10 — Çin Türkeli köylülerinden bir grup ' 4 11 — En eski Çin kitaplarından Eulh-Yadan kopya edilmiş bir resim « M. E. 1500 çin halk tipleri » 5 12 — İlk İmparator F U - H İ ve icat ettiği musiki aletleri . . . 6 [[s. XXVII]] RESİMLER XXVII Sahife 1 3 — Büyük Çin şeddinden bir manzara 7 1 5 — Çinin millî dinlerinden en mühimmini tesis eden Konfüçiyüs ve bu dinin en büyük imamı Meng-Tseu 8 1 4 — Çinin millî dinlerinden Tao dinini tesis eden Tao-Tseu 9 1 6 — Çenk sülâlesi zamanına ait çin vazoları 10 1 7 — M. E. II inci asırda Han sülâlesi müessisi Liyeu - Pang m yaptırdığı asmaköprü 11 18 — Çinde kâğıt imali 12 ANA YURTTA EN ESKİ DEVLETLER : 1 9 — Tuen-Huangta oyma mabetlerin dışardan görünüşü . . 13 20 — Topa san'at eserlerinden 14 21 — Topa san'at eserlerinden 15 22 — Topa san'at eserlerinden 16 23 — 54 üncü oyma mabette bir heykel 17 24 — 147 inci oyma mabet methalinin sol duvarında bir erkek portresi 18 25 — Oyma mabetlerde bir tavan 19 26 — 70 inci oyma mabette bir duvar levhası 20 27 — Tuen-Huang oyma mabetlerinde eski Uygur alfabesile bir yazı 21 28 — Oyma mabetlerde bulunan topa san'at eserlerinden. . . 22 29 — Tuen-Huangta oyma mabetlerde yıkılmış bir bölme duvarı 23 İSKİT: 30 — Demirden yapılma sapları altın kaplamalı harp baltası . . 24 3 1 — Altın kaplı balta sapından bir parçnın biraz daha büyütülmüş şekli 24 32 — Ziynet eşyalarından 24 33 — Sapı altın kaplamalı demir harp baltası 25 34 — Eyer takımına ait tunç tezyinat 25 35 — Ziynet eşyalarıdan 25 36 — Altından yapılmış İskit san'at eserlerinden 26 37 — Altından yapılmış İskit san'at eserlerinden . . . . . . . 26 38 — Altından yapılmış İskit san'at eserlerinden 26 39 — Milâttan evel V inci asra ait tunç eyer ve başlık takımı tezyinatı 27 HİNT: 40 — Seylân adasında bir budist stupası 28 41 — Tanjon Büyük Pagot 28 42 — Bir Buda heykeli 29 43 — Siva mabudu • 29 44 — Brahma heykeli. Karnat san'ati 30 [[s. XXVIII]] XXVııı TARIH Sahife 45 — Deogarh mabedinde bir kabartma: Mabut Vişnunun rüyası 3 1 46 — Krişna _ g 2 47 — Hindu çiftçileri 32 48 — Yılan oynatan Hintliler . ! . ! 32 49 — Mavalipuram: Ganj "Qanga„ m gökten inişi ' . 3 3 50 — Benares'te Hintlilerce mukaddes addolunan bir boğa . . 33 KALDE, ELAM VE ASUR: 51 — Gudea'nın başı 34 52 — İnsan kafalı boğa 35 53 — Bir Sümer beyine ait altın miğfer 3 6 54 — Sumerlerin musiki aletleri : Bir hükümdar kadınına ait harp 3g 55 — Ur'da kıral mezkurlarında bulunmuş altın vazolar . . . 3 7 56 — Ur şehrinde bulunmuş bir kabartma | 3 7 57 — Fildişinden yapılma Elam kadını ! 38 58 — Gümüş bir öküz kafası 39 59 — Üçüncü Ur sülâlesi zamanına ait iki heykel kafası . ! ! 3 9 60 — Ur Zigguratı 3 9 6 1 — Hamurabinin güneş - ilâh Şamaş'tan maruf kanunlar hakkında tebligat aldığını tasvir eden taş levha 4 0 62 — Kıral Sargon ve veziri ! ! ! 41 63 — Asur kırallarmdan Asurbanipal'in harp arabası . , . . . ' . 4 2 64 — Efsanevî kahramanlardan Gılgamış 4 3 65 — însan başlı ve kanatlı yabanöküzü . ' . ' . ' 44 MISIR: 66 — İlâh - Kıral Kefren 45 67 — Şahin - Horüs . . . . ' . ! ! 45 6 8 — Tinis sülâlesi zamanına ait bir resim 4 5 69 — XII inci sülâle zamanına ait olup adak götüren bir kadın gösteren boyalı ahşap heykel 45 70 — Sfenks ve Keops ehramı ^ ' 45 71 — 1 inci Seti mezarının altın salonu 4 5 72 — Karnak harabelerinden bir parça 4 7 '73 — II inci Ramses'in mumyası 47 74 — Eski Mısırda iş hayatı ! ! ! ' 4 7 75 — Eski Mısırda iş hayatı 4 7 76 — Kadeş muharebesinde II inci Ramses harp arabası üstünde düşmana hücum ederken 47 ANADOLU: 77 — Boğazköy'de kale kapısı 48 78 — Gök tanrısı Teşup • • • ^^ [[s. XXIX]] RESIMLER XXıX Sahife 7 9 — Eti vazosu 49 80 — Eti vazosu 4 9 8 1 — Boğazköyde Eti kabartması 4 9 82 -- İvriz'de Eti kabartması . • 50 83 — Ziyafet resmi (Karkamış) 50 84 — Haip arabası (Karkamış) 51 85 — Eti piyadesi (Karkamış) 5 2 86 — Afyon Karahisar civarında Ayaz - İn'de " Aslanlar mezarı „ denilen Frikya mezarı 5 3 87 — Midas abidesi 53 88 — Bir Frik vazosu 5 3 89 — Afyon Karahisar civarında Ayaz-İn'de yıkılmış bir Frikya lâhti . . 53 90 — Bir harp arabasını gösteren kabartma . . 54 9 1 — Lidyalılara ait mücevherler 54 92 — Krezüs tarafından bastırılan altın sikkeler 54 FENİKE; 93 — Kapağı insan başlı mermer fenike lâhti 55 94 — Yaprak tezyinat 56 95 —, Tunç göğüslük 57 İBRANÎLER: 96 — Yahudi lâhti 53 İRAN : 97 — Boğa kafalı bir sütun başlığı 59 EGE HAVZASI : 98 — Knos vazoları 60 99 — Knos sarayında direkli salon 60 100 — Parisli kadın 60 1 O 1 — Knos sarayında taht salonu 60 1 02 — Yavrularını emziren yabankeçisi 6 1 103 — Boğa yarışları 6 1 1 04 — Ahtapot resimli vazo 61 1 05 — Didime'de Apollon mabedi 62 1 06 — Resimleri siyah renkli atık vazosu 63 1 07 — Afroditve Adonis 63 1 08 — Resimleri kırmızı renkli bir çanak 64 I 09 — Bir Yunan kadın başı 64 I I O — Delfte Atinalıların haznesi 64 11 1 — Perikles 64 [[s. XXX]] XXX TARIH Sahife 11 2 — Hermes mabudunun başı I 1 3 — Olimpya'nm umumî manzarası . 65 I I 4 — Atina akropolünde partenon mabedi « S 11 5 — Atina akropolü g g 11 6 — Bergama akropolü • • • • 1 1 7 - İskender 66 1 1 8 — Bergama mabedinin büyük mihrabı 66 ESKÎ İTALYA VE ETRÜSKLER : 1 1 9 - Yontmataş Devrinde insanların silâh ve alet olarak kullandıkları taşlar ^^ 120 — Cilâhtaş Devrine ait çömlekler 121 — Kara topraktan tas ' 122 — Ertüsk pehlivan güreşi ^^ 123 - Etrüsk dansları . . . . % 1 24 - Etrüsk çiftçisi 68 125 - Yakılan ölülerin küllerini muhafazaya mahsus mezar ! ' 68 126 — Pontus Kiralı Mihridat . . . " ^o 127 - Silla 1 28 - Julius Cesar ^^ 1 2 9 - Ç i ç e r o 1 3 0 - 0 g ü s t (Augustus) 69 1 3 1 — Ankara'da Ogüst mabedi ! ! ! . ! 69 1 32 — Konstantin 1 33 — Septim Sever • • • . /O 134 — Roma'da Koloseum 70 1 35 — Antalyada Hadryanus kapısı . . . . 70 1 36 — Küçük mabet (Baalbek) . . . . ' . ' .' ' ' ' 70 [[s. [22v]]] II, CÜMUDİYE DEVRİNİiE CİR MAMUT SÜRÜSÜ. [[s. [23r]]] I BEŞER TARİHİNE GİRİŞ HALİN MAZİ İLE ALÂKASI İnsan, bugünü anlamak için dünü bilmeğe; dünkü işleri kavramak için, daha evel geçmiş günlerin, nihayet uzak zamanların, vak'alarını hatırlamağa mecbur oluyor. Bu suretle, insan, içinde bulunduğu vaziyetin, işlerin, hakikî başlangıcını anlamak istedikçe geriye doğru çekildiğini duyar; Asyanın merkez yaylâlarına ve oralarda eski zamanlarda yaşamış insanlara kadar gider. Fakat bu da kâfi gelmez; daha geriye, ilk insanlara ve nihayet ilk hayata ve bunun ilk belirdiği yere kadar gider. MAZİ HAKKINDA BİLGİLERİMİZİN HUDUDU Fakat bu husustaki bütün bilgilerimizin hududu, nihayet son asırlarda yapılabilmiş olan keşiflerin ötesine geçemez. Ancak hergünkü yeni keşiflerle bilgilerimizin hududu genişlemektedir. A. KÂİNAT—TABİAT İLK İNSANLARIN İPTİDAÎ TELÂKKİLERİ VE BUGÜNKÜ HAKİKATLER İptidaî insanlar, arzı düz bir yer, semayı da onun kubbesi gibi, gördüler. Güneş ile Ayı, bu kubbe üzerinde ve arzın altından dolaşmak suretile mütemadiyen gelip geçer sandılar. Arzın yuvarlak olduğu anlaşıldıktan sora da onu kâinatın merkezinde sandılar. Güneşin, Ayın, bütün seyyar ve sabit yıldızların, arzın etrafında döndüğünü far [[s. 2]] zettiler. İnsanların dünya hakkında fikri 400 sene eveline kadar bu merkezde idi. Ondan soradır ki, merkezde, arzın değil, Güneşin bulunması lâzımgeldiği ortaya atıldı. Bu hakikat, ancak XVII inci asırda kabul olundu. Anlaşılıyor ki, kâinat ve onun sonsuz genişliği, yani feza, hakkındaki fikrimiz yenidir. KÂİNAT Bugün kâinat dediğimiz zaman, nihayetsiz genişlik ile bunun içinde dönen yıldızları, güneş âlemini ve bütün bunların hepsi birden düşünülünce zihnimizde hasıl olan mefhumu, ifade etmiş oluruz. Kâinatın varlığı, bu payansız büyüklük, hakikî, şe'nî varlıkların birliğidir. Bu varlıkları, biribirine bağlayan, aralarındaki ahengi uyduran zarurî, daimî, umumî kanunlar vardır. Kâinatın varlığından anlaşılan kuvvet, hareket kâinatın kanunlarına tâbidir. TABİAT İşte, tabiat, hem kâinatın varlıklarının birliğidir ve hem ayni zamanda, kâinatın kanunlarına tâbi hareket ve kuvvettir. O halde tabiat hem kanunların sahibidir, hem de ayni kanunların tâbiidir. Nasıl ki, millet devlettir; bu itibarla kanunların sahibidir ve onları infaz eden kuvvettir; fakat ayni zamanda kendi de bu kanunlara tâbidir. Bütün varlıklar, tabiatte dahil ve onun kanunlarına tâbi olunca, hayat sahibi olan her nevi mahlûklar, insanlar dahi şüphesiz bundan hariç ve müstesna olmazlar. TABİATIN BÜYÜK KANUNU Filhakika, insan, tabiatin mahlûkudur. Hayatın büyük kaidesi de tabiate tâbi olmaktır. Tabiatte hiçbir şey yokolmaz ve hiçbir şey yoktan varolmaz. Yalnız tabiati vücude getiren varlıklar, tabiatin kanunları icabı olarak şekillerini değiştirirler. Arzın ve hayatın mütalea ve tetkikinde bu hakikat pek açık görülür. ZEK Fakat şunu söyliyelim ki, insanların bütün bilgileri ve inanışları, insanın zekâsı eseridir. Zekâ tabiî olan dimağdan çıkar. Bundan, tabiati anlamakta zekânın, en büyük cevher ve müessir olduğu anlaşıldığı gibi tabiatin fevkinde ve haricindeki bütün mefhumların, insan dimağı için kendi tarafından uydurma şeylerden başka bir şey olmıyacağı meydana çıkar. [[s. 3]] DÜNYA VE HAYAT DÜNYA VE HAYAT HAKKINDA YANLIŞ FİKİRLER Bundan 200 sene eveline kadar, dünyanın 5-6 bin sene evel yaratıldığı ve insanın Basraya iki günlük yolda, Fırat nehri üzerinde bulunan cennette yaratıldığı zannolunmakta idi. Bu kanaatler hep din kitaplarındaki hikâyelerin olduğu gibi hakikat sanılmasından doğuyordu. Artık, hayatın 6 bin senelik değil, milyonlarca senelik olduğu anlaşılmıştır. Bu anlayış, arzdaki kaya tabakaları ile onların arasındaki fosillerin, 100 senedenberi, usul dairesinde tetkiki sayesinde olmuştur. Hayat dünyanın karalarında, denizlerinde ve havasındadır. Kâinatın bizim dünyamız haricindeki yerlerinde, şimdiki halde, hayatın mevcudiyetini kat'î olarak bilmiyoruz. Dünyanın, Güneşten geldiğini, zamanla şeklini, manzarasını değiştirdiğini ve bu suretle en nihayet, bugünkü hali aldığını hatırlattıktan sora, şimdi, dünyada hayatın tetkikine geçilebilir. HAYAT ZİNCİRİ İLK HAYAT İZLERİ Hayata ait, bugüne kadar, edinebildiğimiz bütün bilgilerin kitabı "kayalar sicilli" dir. Bu sicille göre en eski kayalar, hiçbir hayat eseri göstermiyor. Çok soraları da kayalarda görülen ilk hayat izleri pek basit şeylerdir. Küçük hayvan kabukları, deniz otlarının sapları gibi. İLK BALIKLAR Daha sora (1-2 milyon yıl süren devrede) denizde ilk balıklar meydana geldi. Bu devirde, karada henüz toprak dahi yoktu. Bundan soradır ki, karada, birden, pek mütenevvi, kalın bataklık nebatları görülür. Bu nebatların çoğu, büyük ağaçlar halinde yosunlar, ağaç büyüklüğünde otlar gibi şeylerdir. HEM KARA HEM DENİZ HAYVANLARI Asırdan asra birçok şekilde hayvanlar, denizden karaya çıkmağa başladı. Bunlar hem kara, hem deniz hayvanları idi. Karada bataklıkta yaşarlardı. [[s. 4]] YERDE SÜRÜNEN HAYVANLAR, KUŞLAR, İLK MEMELİ HAYVANLAR Bundan sora dünyanın ikliminde soğuk ve sıcak olmak üzere biribiri ardınca değişiklikler oldu. Bu devirlerde yeni bir hayvan silsilesi türedi. Bunlar, bataklıkta değil, kayalar arasında yaşarlar, yerde sürünürlerdi. Bunlardan başka çok garip büyük hayvanlar da vardı. Bunlar sık ormanların arasında koşuşurlar ve zıpladıktan sora ayaklarını açarak yavaş yavaş inerlerdi. Bunlar kuş değildiler. Kuşlar, başka bir asıldan geldiler. İlk memeli hayvanlar da ayni devirde geldi. Fakat bunlar, küçük mahlûklardı. BUGÜNKÜ HAYVANLARA VE NEBATLARA BENZİYEN HAYVANLARIN VE NEBATLARIN GÖRÜLMESİ Bu devirden sora bir yaz ve büyük bir yeni hayat devresi başladı. Dünyanın haritası, bugünkü dünya haritasına, müphem bir surette benzedi. (İlk hayatın başlangıcından, bugüne kadar geçen zaman, 40 veya 80 milyon sene tahmin edilmektedir). Bu yeni devrin başlaması ile, ilk defa dünyada, mer'alar vücut buldu. Mer'alarda ot yiyen hayvanlar meydana geldi. Bu hayvanlar arasında birtakımları vardı ki, bunlar, sürüler halinde bir arada bulunuyorlar, biribirlerine bakıyorlar, biribirlerini taklit ediyorlar, biribirlerinin hareketlerinden ve seslerinden anlıyorlardı. İçtimaî bir hayatın başlangıcını gösteren bu hayvanlar, dünya yüzünde ilk defa görülüyordu. Bu devir inkişaf ettikçe, nebatlarının ve hayvanlarının, bugün dünyada görülenlere benzeyişleri de arttı. Yavaş yavaş çirkin ve kaba nesiller, bugünün mütekâmil memeli hayvanlarına inkılâp etti. Bu hayvan zümresinin başında: sıra ile maymunlar, kuyruksuz maymunlar ve nihayet insanlar bulunmaktadır. Tesbit ettiğimiz hayat zincirinin başlangıcı ve nihayeti daha aydınlatılmak ihtiyacındadır. HAYATIN MENŞEİ Çizdiğimiz hayat zincirinin ilk halkasını sularda bulduk. Hayat, sıcak, güneşli, sığ bataklık suda çamur veya kum üzerinde başladı. Oradan açık sulara, denizlere yayıldı. Bu menşe, ilk teşekkül eden denizlerin sahilleri boyunca uzanan göller ve bataklıklar olabilir. [[s. 5]] HAYAT NASIL BAŞLADI? Fakat hayatın, dünya üzerinde nasıl başladığını henüz kat'î surette bilmiyoruz. Hayatın ince, sulu çamur şeklinde ve yarı hayat halinde, tabiî şerait altında başlamış ve sora, hissolunmaz surette, yavaş yavaş tamamile hayata mahsus vasıflar almış olması muhtemeldir. Hali hazırda, dünyanın hiçbir tarafında dünyada hayatın teşekkül ettiği milyonlarca sene evel mevcut olmuş bulunan kimyevî ve fizikî şartlar kalmamıştır. Bu sebeple şüphesiz yeniden başlıyan bir hayat yoktur. Her halde, hayatın, herhangi bir tabiat harici amilin müdahalesi olmaksızın dünya üzerinde tabiî, zarurî bir kimya ve fizik seyri neticesi olduğunu kabul etmek lâzımdır. İNSANIN CEDDİ Gördük ki, hayat zincirinin son halkası insandır. Bu zincire nazaran insanın sair memeli hayvanlar gibi, daha basit bir sınıfa ait cetlerden geldiği kanaatine varılır. Filhakika umumiyetle iddia olunuyor ki, insanın ve büyük maymunların (Res. 1,2) müşterek bir cetleri vardır. Bu cet dahi, daha basit şekilleri haiz bir nesilden, ilk memeli hayvan cinslerinin birinden ayrılıyor. Bu memeli hayvan da bir nevi yerde sürünen hayvandan ve nihayet bu da balıklardan geliyor. Bunların hepsi de ilk hayat şekli olan iptidaî hücreye dayanıyor. İnsanın bu şeceresi, insanın teşrihile sair kemikli hayvanların teşrihi arasındaki mukayeselere müstenittir. İnsan, doğmadan evel, vücudunun geçirdiği pek garip safhalar vardır ki, onlar bilinecek olursa, bu iddianın sıhhatini kabul etmemek mümkün olmaz. Filhakika rüşeymî hayat ile cenin hayatı devirlerinde insan, evvelâ bir balık olacakmış gibi başlar; yerde sürünen hayvanları hatırlatan birtakım şekillerden geçer; basit memeli hayvanların bünyelerini tekrarlar; hatta bir müddet için kuyruğu da vardır. İnsan doğduktan sora dahi, şahsî inkişafında insan olarak başlamaz. İnsanlığa doğru atılmak için, adeta ilk hayvanların yaptıkları gibi, çırpınır durur. Hulâsa insanlar, sularda kaynaşıp çırpınan bir mevcuttan, çok yavaş yürüyen bir tekâmülle, bugünkü şekle geldiler. [[s. 6]] İnsanın bugünkü yüksek zekâ, idrak ve kudreti, milyonlarca nesilden geçerek hazırlandı. Artık o, bugün, tabiatin, nihayetsiz büyüklüğüne ve tabiat içinde, kendi nev'inin, mukadderatına, gittikçe büyüyen bir irade ve şuur ile bakıyor. İNSANLARIN İLK CETLERİNDEN BUGÜNE KADAR GEÇEN NESİLLERİN VARLIK İZLERİ İNSANLARIN İLK CEDDİ İnsanların ceddi olarak tavsif olunan mahlûk kayalar arasında saklanan koşucu bir mahlûk idi. Bu mahlûk kolayca ağaçlara tırmanabiliyor, ayaklarının başparmaklarile ikinci parmakları arasında bir maddeyi tutabiliyordu. Bu insan ceddinin dünya yüzünde yaşadığı devir; İlk Memeli Hayvan Devri pek eskidir. (Bizden 4-40 milyon sene uzak). Fakat bu mahlûk ta tabiî, bir cetten iniyordu. Bu cet daha eski bir zamanda (bizden 14-140 milyon sene uzak) yerde sürünen hayvanlar devrinde yaşamıştır. Bu hayvan, ağaçlar arasında yaşardı. İnsanların cetleri olan bu mahlûklara ait olmak üzere bulunan ilk izler arasında en mühimleri bazı taşlar ve bilhassa çakmak taşlarıdır. Bunlar pek kaba tarzda ve elde tutulmak için yontulmuşlardır. Bu ilk aletler arasında en eskileri milâttan 50,000 seneden daha evelki zamanlara aittir. Fakat bu ilk aletleri yapan mahlûklara ait ne kemiklere ne buna benzer sair izlere bugüne kadar tesadüf edilmemiştir. Binaenaleyh, bu mahlûklara, yalnız eser olarak bıraktıkları bu ilk aletlerin mevcudiyetile intikal ediyoruz. İLK MÜHİM İZLER İlk kıymetli eserler zamanımızdan 50,000 sene eveline yakın bir devre ait olmak üzere bulunmuştur. Bunlar, taştan yapılmış baltalar, kazmalar, burgular, bıçaklar, kargılar ve nihayet insana ait olduğuna şüphe olmayan kafatasları ve sair kemiklerdir. Şüphesiz bu insanlar bugünkü nesillere nazaran pek kaba yapılı idiler. Fakat kendilerinden evelki cetlerinden daha az kaba idiler. [[s. 7]] 50 BİN SENE EVELKİ İNSANLARIN HAYAT VE MAİŞETLERİ 50,000 sene evel yaşamış olan bu insanlar, devirlerinde soğuklar pek ziyade şiddet peyda edince mağaralarda yaşamağa başladılar (Renkli Res. I). Ateşi çok daha evel öğrenmiş görünüyorlar. Bundan soradır ki, arkalarında çok izler bıraktılar. Bu insanlar o zamana kadar açık havalarda, su membalarının yakınlarında, yaktıkları ateş etrafında toplu bulunurlardı. Bu insanlar, yeni ve şiddetli soğuklar devrinin şartlarına kendilerini uydurabilecek kadar zeki idiler. Halbuki, insana yakın ve ona benziyen mahlûklar, soğukların şiddetine mukavemet gösteremiyerek tamamile mahvoldular. Bunun için Eskitaş Devri aletlerinin en kaba tipleri bir müddet sora ortadan kalkmış bulunuyor. Bu devir insanları hayvan eti ve hayvan kemiklerindeki iliklerle beslenirlerdi. Kemikleri mağaralarda saklarlar ve canları istediği zaman kırıp iliklerini içerlerdi. Bu adamlar derilere bürünüyorlardı. Bu derileri kadınlar hazırlıyorlardı. Bu insanlar bizim gibi hep sağ ellerini kullanıyorlardı. Her halde, bunların düşünüş tarzları bizimkinden çok farklı, kaba idi; bize nazaran fikirleri pek az açılmıştı. Hisleri, melekeleri, bizimkilere benzemiyordu. İhtimal hiç konuşmuyorlar veya pek nadiren bir iki kelime kullanıyorlardı. Her halde lisan denecek bir şeyleri yoktu. BURAYA KADAR OLAN BİLGİLERİN MAHİYETİ Anladık ki dünya yüzünde yaşamakta olan insan cemiyetlerinin, bugünkü hallerini eyice anlayabilmek için geçmiş bütün insanların ve cemiyetlerin hallerini, biribirlerine nispetlerini bulmak lâzımdır. Bunun için insanların menşe ve mebdelerine kadar geriye gitmeye mecbur olduk. İnsanların, tabiî mahlûk olarak dünyada zuhûr ettiklerini gördük. Fakat, insan ceddinin, sahih olduğunda şüphe edilmiyecek iskeletini bulmak çok güç ve geç oldu. Bundan evel onun hayatına, ancak bıraktığı kabasaba birtakım taş aletlerle intikal edebildik. Vakıâ bundan sora o kaba, iptidaî taş aletlerin inceldiği, tenevvü ettiği görülecektir. Daha sora, yeni yeni insan bakıyelerine, taş aletler arasında ve onlardan sora icat edilmiş biribirinden mükemmel tunçtan, demirden aletlere tesadüf edeceğiz. Fakat bütün bu eserler bugünkü beşeriyeti tatmin edemez. Zira bütün bunlar; takribî, tah [[s. 8]] minî hesaplarla, nihayet insan cemiyetlerinin dünya üzerindeki mevcudiyetlerinin, yaşayışlarının ancak karışık bir tablosunu yapabilir. İNSAN CEMİYETLERİ HAKKINDA NE BİLMEK İSTERİZ, BU NASIL MÜMKÜN OLUR? Halbuki, biz insan cemiyetlerinin nerede, ne halde, ne vakit yaşadıklarını bilmek isteriz. Onların bugünkü, hayatımız, fikirlerimiz, terakkilerimiz, hulâsa harslarımız üzerinde hâlâ müspet veya menfi olarak müessir görünen harsları derecelerini sahih olarak bilmek isteriz. Hars dediğimiz zaman bir insan cemiyetinin, devlet hayatında, fikir hayatında, iktisat hayatında yapabilecekleri şeylerin muhassalasını kastediyoruz, ki medeniyet te bundan başka bir şey değildir. Bu malûmat, ancak elde vazıh vesikalar olduğu zaman hasıl olabilir. Vazıh vesika ise okuyabileceğimiz yazılı vesikalardır. Üzerinde yazı olan kâğıt, deri, taş, tuğla, ağaç, maden ve saire gibi muhtelif şekilde, kitap ve kitabelerdir ki, insan cemiyetlerinin hakikî, medenî varlıklarının kudretli şahidi, canlı eserleridir. Bu izahlardan sora tarihin tarifine geçebiliriz. B. TARİH TARİH Tarih, insan cemiyetlerinin, zaman ve mekân gösterilerek ve sahih olarak, hayatını, harsını tetkik ve nakleden bir ilimdir. Tarihin, insanlar için nekadar mühim bir vazifeyi üzerine aldığı meydandadır. Tarih, bu mühim vazifeyi ifa ederken, yalnız, bugünün insanlarını tenvir ve irşat etmekle kalmıyor, bundan sora gelecek insanlara da faideli bir mürebbi oluyor. Filhakika, yarının kurucusu olan bizler, bizden evelki nesillerin devlet işlerinde, fikrî ve iktisadî sahalarda, yaptıklarını öğrendikçe, bunların mükemmel ve noksan cihetlerini, eyi ve fena taraflarını tetkik ettikçe ve bunların sebeplerini, amil ve müessirlerini, tabiî veya arızî mânilerini anladıkça, fikrimizde, filimizde küşayiş olur. Bu sayede [[s. 9]] gelecek nesillerin nefretle yadedeceği bir insan, bir millet olarak tarihe geçmekten hazer ederiz; fertçe ve milletçe, medeniyetin ilerlemesine çalışarak, insanlığın yükselmesine hizmet eyleriz. Gelecek nesillerin istifade edebileceği kıymetli, ölmez, ilim ve san'at eserleri bırakmış bir varlık olarak tarihte şerefli bir yer kazanmak idealimiz olacaktır. Çocuklarımıza da ayni fikir ve terbiyeyi vereceğiz. TARİHİN KAYNAKLARI Tarih, insan cemiyeti hayatının geçmiş safhalarını aydınlatabilmek için hemen her ilim ve fenden istifade etmek mecburiyetindedir. Bilhassa, coğrafya ile daima yanyana yürür. Bir insan cemiyetinin dünya yüzünde, hangi mevkii işgal ettiği, bu mevkiin vaziyeti, arızaları, iklimi, denize yakın veya uzak olması, toprağı, suları, nebat ve hayvan yetiştirme kabiliyeti ile o cemiyetin tarihi arasında sıkı bir münasebet vardır. Kezalik bir milletin, hangi milletlerle iktisadî, içtimaî, siyasî münasebetlerde bulunduğunu bilmek lâzımdır. Bütün bunları coğrafya öğretir. TARİHTE TAKVİME MEBDE Tarih, vak'alarını zaman sırasile tertip etmek için bir mebde kabul etmek ve vak'aları o mebdee göre sıralamak lâzımdır. Bu mebde bütün milletlerde bir değildir. Araplar, Muhammedin, Mekkeden Medineye hicretini tarih vak'alarının zamanını tayinde mebde olarak kabul etmişlerdir. Hicret mebde olmak üzere senelerin sayılmasına hicrî sene denir. Vak'alar ay senesi ile hesaplanırsa ay hicrî senesi, güneş senesi ile hesaplanırsa güneş hicrî senesi ismini alır. Bugün hemen bütün dünya milletleri İsanın doğduğu günü takvim mebdei kabul etmişlerdir. Bu senelere milâdî sene denir ve yalnız güneş senesile hesaplanır. Türkler bütün medenî milletler gibi Türk Cümhuriyetinin teessüsündenberi tarihe mebde olarak milâdî seneyi ve zaman ölçüsü olarak güneş senesini kabul etmişlerdir. İNSANLARIN GEÇİRDİĞİ DEVİRLER Tarih yazı ile başlar. İlk insanların dünya yüzünde yaşamağa başladıklarından itibaren, tarihin iptidasına kadar geçen çok uzun bir mazi vardır. Demek ki insan cemiyetlerinin hayatları bir mebdee nispetle iki zamana ayrılır: [[s. 10]] 1. Tarihtenevel zamanlar. 2. Tarih zamanları. Tarihtenevelki zamanlarda yaşamış olan insanların hayatları hakkında bize fikir veren onların bıraktıkları eserler olduğunu biliyoruz. Bu zamanlar üç devreye ayrılır: 1. Yontmataş Devri. 2. Cilâlıtaş Devri. 3. Maden Devri: Bakır; tunç, demir san'atleri. Bu devirlerin adları insanların hayatlarını müdafaa ve ihtiyaçlarını temin için kullandıkları maddeye ve maddeyi işleyişlerine göre verilmiştir. Bu devirler insanların medenî hayat ve san'ate doğru terakki merhalelerini gösterir. Filhakika, devirden devre daimî terakki vukubulmuştur. Fakat zannolunmasın ki dünyanın her mıntakasında yaşamış olan bütün insan kütleleri, bu terakki merhalelerini, ayni zamanda kat'etmişler ve ayni zamanda müştereken tarihî devirleri yaşamaya başlamışlardır. Böyle olmamıştır. Bazı insan cemiyetleri ya daha müstait olduklarından veyahut muhit ve ahvalin kendilerine muvafık şerait bahşetmesinden dolayı, diğer insan cemiyetlerinden daha çabuk terakki etmişlerdir. Medenileşmiş kavimlerin, tarihtenevelki zamanlarının nekadar devam ettiğini kat'î olarak bilmek mümkün değildir. Her halde, hepsinin vahşilik halinden çıkmak için geçirdikleri zamanlar pek uzundur. Bütün insanlar için, Kabataş Devrini takip eden Yontmataş Devri, en uzun sürmüş bir devirdir. Diğer devirler, daha fazla süratle biribirini takip etmiştir. Yontmataş Devrini, Ortaasyada Türkler, milâttan 12,000 sene evel atlıyabildikleri halde Avrupalılar bu tarihten 5,000 sene soraya kadar bu devri yaşamıya devam etmişlerdir; yani Avrupada milâttan ancak 7,000 sene evel bu devirden çıkılabilmiştir. Bakır, Tunç ve Demir Devirleri dahi Türklerin medeniyet kurdukları sahalarda diğer yerlere, meselâ Avrupaya nazaran çok evel başlamıştır. I. Yontmataş Devri: a) Yontmataş Devrinde insanlar, taşları taşla yontarak muhtaç oldukları her nevi aletleri yaparlardı (Res.3). [[s. 11]] Bu devirde insanlar, iptidaî ve sefilâne bir hayat geçiriyorlardı. Evvelâ açık havada yaşadılar; sora, nehirler yakınlarında ve deniz kıyılarında ağaç kovuklarına, kaya oyuklarına, mağaralara iltica ettiler. Bunun için bu devre Mağara Devri de denir. Fakat, daha çok balığı olan su, daha çok avı olan orman aramak üzere sık sık yerlerini değiştiriyorlardı. Çünkü ziraat bilmiyorlardı. Avladıkları ve tedarik ettikleri nebat köklerini ve yabani yemişleri yiyorlardı. Bu insanlar elbise yapmasını bilmiyorlardı; hayvan derilerine sarınıyorlardı. b) Bugün mevcut hayvanlar daha o devirde yaşamaya başlamışlardı. Büyük geyikler, öküzler, atlar, bozayılar, aslanlar, sırtlanlar, gergedanlar, filler, şimdi ancak kutuplarda bulunan rengeyikleri gibi hayvan cinsleri vardı. Bu devirde rengeyikleri o kadar çoğalmıştı ki, bu devre Avrupada Ren Devri namı verilmiştir. Fakat o zamanın insanları bunların hiçbirini ehlileştirmemişlerdir. At, onlar için bir avdı. Bundan başka bugün nesilleri kaybolmuş, mamut ( Renkli Res.II ) gibi büyük hayvanlar da vardı. c) İnsanlar o devirde ya öldürüp yemek için veya kendilerini muhafaza için hayvanlarla mücadele ederlerdi. İnsanlar biribirlerile de kavga ediyorlardı. Av hayvanı, balık, bir mağarada bir yer, kavgaya sebep oluyordu. Biribirlerini öldürüp etini yiyenler olduğu gibi, keyif için diğerlerini öldürenler de vardı. Bu insanlar biribirinden, hayvanlardan, şimşekten, gökgürültüsünden, fırtınadan, gecenin karanlığından, her şeyden korkuyorlardı. Korku insanların ilk ve en kuvvetli hisleri oldu. d) Bununla beraber bu insanlar, çok korkacak bir şey olmadığı ve çok aç olmadıkları zamanlarda hayvan dişlerinden gerdanlık yapıyorlardı. İçlerinden bazıları epeyce artist olmuşlardı. Bu devrin metrukâtı meyanında, üzerlerinde, asıllarına pek benziyen hayvan resimleri yapılmış taşlar ve kemikler bulundu. Bazı mağaralarda boyalı hayvan resimleri de bulundu (Renkli Res. III). Bu insanlar hayvan resimlerini oldukça mahirane yaptıkları halde insan resimlerini pek kaba bir surette yapmışlardı. Anlaşılıyor ki, uzak ecdadımız tabiati müşahede ve tasvir etmesini biliyorlardı. [[s. 12]] e) Yontmataş Devri insanları, ateş yakmayı öğrendiler; ateşte ısınıyorlar ve gıdalarını pişiriyorlardı. Ateşin kuvvetli parlaklığı geceleri vahşi hayvanları korkutarak uzaklaştırıyordu. Ateş ayni zamanda insanları, karanlığın verdiği korkulardan da kurtardı. II. Cilâlıtaş Devri: a) Cilâlıtaş Devrinde insanlar, taşları cilâlıyarak her neviden ve daha çok aletler yaptılar (Res. 4, 5). Bu devirde Avrupada yeni insanlar görülmiye başladı. Bunlar Avrupanın vahşi vaziyetini değiştirdiler. Bu insanlar Ortaasyadan yayılan Türkler idi. Türkler ziraati ve hayvanları ehlileştirmeyi çoktan biliyorlardı. Hububat ve bilhassa buğday ziraatini öğrenmişlerdi. Keten ziraati yapıyorlardı ve onun, liflerini dokuyarak kumaş ve ondan elbise yapmasını biliyorlardı. Atı ve köpeği ehlileştiren bunlardı. Artık bu devirde koyun, öküz sürüleri yetiştiriyorlardı. Bu devrin adamları, çiftçi ve çoban idiler. Bununla beraber cilâlanmış taşlardan ve kemiklerden muhtelif aletler, ziynet eşyası ve silâhlar yaptılar. Bunları yapmak için adeta imalâthaneler vardı. Başka san'atler de inkişaf etmişti. Meselâ kile şekil vermeyi biliyorlar ve onu pişirerek muhtelif şekillerde ve muhtelif süslerle çömlekler, kaplar yapıyorlardı. Bu muhtelif san'atler gittikçe inkişaf eden bir ticaret doğurdu. Ziraat ve her türlü yeni san'atlerdeki terakkiler ile Cilâlıtaş Devrini, ilk idrak edenler Türklerdir. b) Bu devrin insanları abideler diktiler. Bu abideler, yere dikilmiş 4-5 metre irtifaında kaba taşlardan, menhirlerden ibaretti. Bunlar, ya bir hat üzerinde veya bir daire üzerinde yanyana dikilirdi. Menhirlerin neye delâlet ettiklerini bilmiyoruz. Bundan başka dolmen denilen binalar yaptılar. Dolmenler, yere dikilmiş taşların üstünü ufkî taşlar koyarak kapatmakla yapılan bir nevi odalardı. Dolmen odalarında insan kemikleri bulunmuştur. Bunlar şüphesiz mezardı. Bir üçüncü nevi binalar da vardı. Bunlar Avrupalıların tümülüs dedikleri tumbalardır (kurganlar). Tumbalar dolmen gibi, taşlardan yapılmış, fakat üstleri toprak yığınile örtülmüştür. Bunlar da tepeciklere benzer mezarlardı. Bu dolmen ve tumbalarda, tunç ve demir şeyler de bulunmuş [[s. 13]] tur. Fakat, en eskilerinde yalnız taştan baltalar, kaba kaplar ve kemikten, fil dişinden, hayvan kabuklarından resimsiz olarak yapılmış ziynet eşyaları çıkmıştır. Bu tezyinatın, soradan göl evlerinde bulunmuş olanlara benzediği görülmüştür. c) Cilâlıtaş Devrinde insanlar kısmen göçebe hayatı terkederek, şurada burada yerleştiler. Bu mühim bir hâdisedir. İnsanlar yalnız münferit aileler halinde değil, biribirine yakın ailelerden mürekkep gruplar, yani kabileler halinde sakin oldular. Sabit hayat, küçük küçük milletler demek olan bu gruplarda tesanüdü takviye etti. Beraber yaşamak için müşterek kaideler bulmak icap etti. Biz onlara bugün kanunlar diyoruz. O eski insanların buldukları kanunların neler olduğunu bilmiyoruz; yalnız muhakkaktır ki, insanların grup halinde birleşmeleri bir terakki oldu ve insanlar arasında şiddet ve huşuneti azalttı. d) Bu insan gruplarından bazıları göller üzerinde inşa ettikleri beldelerde ikamet etmeye başladılar. Göl beldeleri şöyle inşa olunurdu: Bir gölün içine, fakat kıyıya yakın olmak üzere, kazıklar çakılır; üzerine ağaç kütüklerinden bir döşeme yapılırdı. Döşemenin üstünde kulübeler inşa olunurdu. Kulübelerden müteharrik ahşap köprülerle sahile çıkılır ve gelinirdi. Bu köprüler akşamları kaldırılır, sabahları tekrar konulurdu. 40,000 kazık üzerine kurulmuş beldeler bulundu. Kazıkları, ağaç kütüklerini kabataş baltalarla kesmek ve düzeltmek için nekadar uzun ve sabırlı çalışmak lâzımgeldiği düşünülsün. Bu beldelerde insanlar kendilerini emniyet içinde hissediyorlardı. Emniyetli hayat, müşterek sarfolunan gayretin mükâfatı oldu. III. Maden Devri: Hakikî Maden Devri tunç istimalinden sora başlar. Fakat tunç yapmak için lâzım olan kalay tabiatte nadir bulunduğundan, tunçtan silâh ve aletler imali mahdut idi. Bu sebeple daha uzun zamanlar yontma ve cilâlıtaşlardan yapılmış şeylerin istimaline devam edildi. Bulunmuş olan tunç kaplar üzerinde birtakım sahneler arzeden, karışık resimlerin mahkûk olduğu görülür. Madenleri keşfeden insanlarca, demir madeni de malûm oldu. Demir istimali tunç istimalinden daha çok taammüm [[s. 14]] etti. Demirden yapılan şeyler tunçtan ve taştan yapılmış şeylerin yerine kaim oldu. Gerçi demiri eritmek ve onu işlemek daha güçtü. Fakat, zamanla bu müşkül yenildi. Demir, keskin kılıç, balta ve sair silâhlar yapmak için daha müsaitti. Bununla beraber Demir Devrinde bugün dahi yapıldığı gibi bazı eşya için tunç, bakır ve kalay kullanıldı (Renkli Res. IV). Maden Devri üç safhaya ayrılır: Bakır Devri, Tunç Devri, Demir Devri. Demir Devrinin medeniyeti, her devirden yüksekti. Avrupadaki insanlar henüz göl kasabaları ve dolmenler inşa ededurdukları zamanlarda, Şarkta Türkler en mühim san'atleri doğuran bir keşifte bulunmuşlardı. Ortaasya yaylâlarında, dağlarında, ormanlarında yaşıyan Türkler tabiatte sâf olarak altın ve bakır madenlerine tesadüf ettiler. Bu madenleri ateşte eriterek onlara istenilen şekli verebilmek mümkün olduğunu anladılar. Bu keşif, milâttan en az 7000 sene kadar evel vukubuldu. Bundan sora madenleri, beraber bulundukları unsurlardan ayırıp çıkarmak san'atini öğrendiler. Altın, süs eşyası imalinde kullanıldı. Bakırdan da silâhlar yapıldı. Lâkin bakır, o kadar mukavemetli olmadığından taş silâhların kullanılmasına da devam olundu. Nihayet terakki yolunda bir adım daha atıldı; keşfolundu ki, bakır ile kalay bir arada eritilince daha kuvvetli bir maden, yani tunç oluyor. Demir san'ati de Türkler tarafından Ortaasyada keşfedildi. Oradan dünyaya yayıldı. MUHACERET VE TESİRLERİ MUHACERETİN SEBEPLERİ İnsanların, muhtelif keşif ve icatları bir memleket ahalisinin diğer taraflara muhacereti suretile veya ticaret vasıtasile dünya yüzüne yayılmıştır. Tarihtenevelki en eski zamanlardanberi dünyanın muhtelif kıt'alarında birçok insan muhaceretleri vukubulmuştur. Bunun başlıca sebeplerini şu suretle izah edebiliriz. Yontmataş Devri insanları, yalnız balıkçı ve avcı idiler. Bunlar daha iyi avlanacak ve balık tutacak yer bulabilmek için oturdukları yerleri değiştiriyorlardı. [[s. 15]] Daha soraları, Cilâlıtaş Devri insanları, çiftçi ve çoban olduklarından oturdukları yerlerden daha mümbit topraklar ve daha güzel mer'alar aramağa koyuldular. Fakat büyük muhaceretlerin asıl sebebi Ortaasyada vukubulan mühim coğrafî ve iklimî büyük tahavvüllerdir. Bu mıntakanın birçok büyük parçalarında bu tahavvüller yüzünden cemiyetle yaşamak imkânının kaybolması birçok insanların kütle halinde biribiri ardınca göçmelerini mucip olmuştur. MUHACERETİN TESİRLERİ Muhaceret sebebile, insanlar yekdiğerinin yerlerini almak istediğinden aralarında şiddetli kavgalar oldu. Tamamile imha edilen veya esaret altına alınan kavimler oldu. Birçok yerlerde galiplerle mağlûplar karışarak birtek kavim teşkil ettiler ve ayni lisanla konuşmıya başladılar. Bundan anlaşılıyor ki, tarih, muhtelif kavimlerin karışmasını mucip olan vak'aların mabadidir. Kavimlerin tarihtenevel başlıyan bu muhaceretleri, tarihî zamanlarda dahi devam etti. Akınlar, muharebeler, istilâlar neticesinde biribirlerine karışan insan kütlelerinden mütemadiyen yeni kavimler zuhûr etti. Hücum eden, istilâ eden kavimler, mevcut bazı devletleri tahrip ettiler, veya geri püskürtüldüler. Bazan aralarına girdikleri yerli ahaliyi temsil edip kendileri gibi yapıyorlar, bazan da kendileri onlar tarafından temsil olunuyorlardı. Bu suretle yeni yeni birtakım kavimler teşekkül ediyordu. Bu insan halitalarının terkiplerini lâyıkile tanımak güçtür. Bununla beraber, mütaleaları kolay olmak için umumiyetle bu insan cemiyetlerini, teşrihî benzeyişleri noktai nazarından ırklara ayırırlar. C. IRK IRK Muhaceret meselesinde gördüğümüz gibi, iptidaî ırklar zamanla biribirile çok karışmış, yeni, yeni birtakım muhtelit ırklar vücuda gelmiştir. Bununla beraber, bütün uzviyet âleminde olduğu gibi insan zümreleri arasındaki ihtilât ve tesalüpler nekadar kuvvetli olursa olsun ayni iklimin daima ayni evsafı meydana çıkarmaktaki tesiri bellibaşlı bazı ırkî grupların ve gruplar arasında mütevassıt bazı küçük zümrelerin seçilmesini icap ettirmiştir: a) Baykal Gölü havalisinden başlıyarak Altaylar ve Orta [[s. 16]] asyadan itibaren Hazar Denizi ve Karadeniz havzalarile Ege Denizi ve Tuna boylarına kadar olan geniş sahalar binlerce ve binlerce senelerdenberi alelûmum beyaz renkli olan Türklerle meskûndur. Şimalî Asya ve Avrupa kıt'alarında da beyaz insanlar sakindir. Fakat bu beyazlık derecesinin kutpa yaklaştıkça ve Asyanın şarkına ve cenubuna indikçe koyulaşarak esmere doğru değiştiği yerler vardır; binaenaleyh beyaz ırk ikinci derecede iki veya üç ırka daha inkısam edebilir. Sarı saçlı, mavi gözlü, uzun boylu insanlar, ekseriyetle bu ırkta görülür. b) Şarkî Asyada başka bir grup hâkim görünmektedir. Bu grupu teşkil eden insanların ekseriya derisi sarı, saçları siyah ve sert, boyları kısadır. Bu grupa Avrupalılar Moğol ve Mongoloit ırkı diyorlar. Bugünkü Moğolistan, Çin, Çin Hindi ve onun cenubundaki adalar, Japonya sekenesi bu ırktan addolunuyor. Mongoloit ırkından insanlar Amerikaya da geçmişlerdir. c) Afrikada siyah ırk hâkimdir. Hindin yerli (otokton) ahalisi de siyah renkli idi. d) Amerikada kırmızı renkli insanlar vardı. Beşeriyeti bu veçhile mahza renk esası üzerine ırklara ayırmak doğru değildir. Çünkü insanların rengi ancak hali hayatta bulundukları zaman müşahede olunur; halbuki insan ırklarının mazisini ve ırkların tahavvülât ve tekemmülâtını çıkarabilmek için, yaşıyanlardan ziyade arzın tabakaları altında bulduğumuz insan iskeletleri üzerinde tetkikat yapmak lâzımdır. İnsanın tabiî tarihinin tetkikine mevzu olan bu bakıyeler ise, bittabi deriden ve renkten mahrumdur. Irkların dünya yüzünde her mıntakada, karmakarışık bir halde yerleşmiş oldukları görülmektedir. Binaenaleyh ırkî hakikatler, beşer gruplarına ait iskeletler arasındaki fizikî farklarla meydana çıkar. Bu farklar şunlarda aranır: 1. Kafatasının ve çehrenin şekli. 2. Boy. Mühim olan ırkî farika kafatasının şekli, hassaten uzunluğu ile genişliği arasındaki nispettir. Ayni asıldan gelmiş olmaktan doğan bu irsî farika her türlü tesire en çok mukavemet eder ve yalnız ırkların ihtilâtı neticesinde gene irsî olarak, tadile uğrar. Bu farikadır ki dünya üzerinde biri [[s. [32r]]] • " I " ' ' * . * * • • • • ^ * 4 ı ı « » • • • • • . . ' • » • .. • - . • . i* t ^ t • « » ' • - O » * • • . * . M » » ' * ı V - ^ ; RF ® • • ,»»» • • • • *" " I » E u h * , » t >• •t ' , 1 t* « t > * 3 J • » > . » J MAĞARA DEVRİ İNSANLARI TARAPIKDAN YAPILMIŞ RENKLİ DIVAR RESİMLERİ [[s. 17]] birini takiben gelmiş ve tarihi yapmış olan insanlar arasında esaslı bir fark tesis etmiştir. Burada bir nokta hatıra gelir: aralarında bugün esaslı farklar bulunan muhtelif ırklardan herbiri ayrı ayrı menşeden mi gelmiştir, yoksa hepsinin menşei ayni bir ırk mıdır ve bu farklar soradan mı hasıl oldu? Gerçi bu mesele henüz hallolunmamıştır. Ancak, şunu söylemeliyiz ki, ırklar arasında bugün görülen farkların, tarih noktai nazarından ehemmiyeti pek azdır. Filhakika, kafatasının şekli ırkların tasnifi için, tamamen esaslı bir farika olduğu halde, içtimaî hiçbir manası yoktur. Bunun sebebi şudur: Kafatası değişmiyor; yahut güç ve geç değişebiliyor. Fakat, onun içindeki en asil uzuv, dimağ değişiyor. Kafatasları başlıca iki esaslı şekil arzeder: Genişkafalı (brakisefal) ve uzunkafalı (dolikosefal) (Res. 6,7). Türk ırkının kafatası şekli ekseriyetle brakisefaldir. Kafatasının yanında yüz, burun ve çehrenin şekilleri de nazarı dikkate alınır. Bazı insanların yüzleri uzun, bazılarının kısa olur. Bu iki tip yüz hem brakisefal ve hem de dolikosefalde bulunabilir. İnsan yüzleri geniş - kısa ve dar - uzun olabilir. Uzun bir yüz, geniş bir kafatasile birleşmiş olursa veyahut kısa bir yüz uzun bir kafatasile birleşirse, biçimsiz olur; ahenksizlik göze çarpar. Çehrenin daha iki hususiyeti dikkati caliptir: burun ve çenenin şekilleri. Burun sivri, uzun, yassı, büyük, küçük, doğru, kıvrık birtakım şekillerde olabilir. Çenenin şekli de dişlerle beraber çehrenin cephesine nazaran düz veya ileri doğru çıkık olabilir: düzgün çene ve çıkık çene. İnsanlar, boylarının uzunluklarına, kısalıklarına göre de ırklarına nispetlerini ifade ederler: yüksek boylu, orta boylu ve kısa boylu ırklar vardır. İnsanlarda ve iskeletlerinde görülebilen ve ölçülebilen daha birçok vasıflar vardır ki, bunların kâffesi insanın tabiî tarihini tetkik eden âlimler tarafından nazarı dikkate alınır. Meselâ, gözlerin şekli, yüzdeki vaziyeti, muhtelif ırklar arasında mühim farika teşkil eder. [[s. 18]] Bu esaslara göre ırkın tarifi şöyle olabilir: Irk ayni kandan gelen ve cismen biribirine benziyen insanların gösterdiği birliktir. LİSAN İnsanların ilk kullandıkları lisanların çok basit olduğuna şüphe yoktur. Bilhassa fikirlerini evza ile anlatmış olmaları ve kullandıkları kelimelerin birtakım telâş, hırs, sevinç ıstırap gibi heyecan veya infialleri ifade eden gayriiradî nidalardan, yahut tabiatteki sesleri yarı şuurlu surette taklit eden kelimelerden ibaret olması ve birtakım eşyaya tekabül etmesi muhtemeldir. İnsanın aklı, uzun zamanlarda yavaş yavaş hareketleri ve hareketlerin eşya ile münasebetlerini ifadeye muktedir olabilmiştir. İptidaî lisanlar her halde çok az kelime ihtiva ediyordu. Bugün lisanlar çok zenginleşmiş bulunuyorlar. Bazı geniş mıntakalar üzerinde dağılmış bir halde bulunan insan kütlelerinin kullandıkları lisanlarda müşabih cezirlere ve ayni fikri ifade için müşabih tarzlara malik lisan grupları vardır; fakat buna mukabil diğer mıntakalarda bu lisan gruplarından esaslı bir surette farklı başka lisan grupları da mevcuttur. Dünya yüzünde yaşıyan kavimlerin kullanmakta oldukları lisanlar hakkında bir fikir hasıl etmek için bazı büyük lisan gruplarını sayalım: a) Türkçe. Bu dil aslî (orijinale), başlıbaşına müstakil bir dildir. Türk dili bugün Tuna havzasından şarkta Lena havzasına ve Kingan (Kadırgan) dağlarına kadar ve Şimal Buz Denizinden Umman Denizine kadar geniş sahadaki insanlar tarafından konuşulan, bunlar arasında anlaşma vasıtası olarak kullanılan umumî bir dildir. Türk dilinin esaslı farikaları, doğrudan doğruya türk adını taşıyan kavimler tarafından kullanılan lehçede mütebariz ve mütekâmildir. Macar ve Finlerin kullandıkları lisanlar türk dilinin esasî unsurlarını ihtiva etmekle beraber başka tarzda istihale ve inkişaf etmişlerdir. Bugün yanlış olarak Tatar denilen meselâ Kırım, Kazan, Azerbaycan, Türkistan Türklerile, Kırgız - Kazak, Yakut ve Başkırtlar gibi türk kabilelerinin kullandıkları lisan, az veya çok birtakım lehçe farkları ile türkçedir. b) Hemen bütün Avrupa milletlerinin ve Asyada Rusların ve bir kısım iran ve hint halkının konuştukları lisan [[s. 19]] bugün hint - avrupa lisanları grupu olarak tanıttırılmaktadır. Bu grupta lâtin, cermen, islâv lisanları, büyük lisan ailelerini teşkil eder. c) Asyanın cenubugarbisinde, Arabistanda Araplarla İbranilerin ve Afrikada Mısırlılarla Habeşlerin ve sair bazı kavimlerin konuşmuş oldukları lisanları samî ve hamî diye müstakil bir lisan grupu olarak gösterirler. Mısırın, kıptî lisanile berberî lisanları ve umumî surette Şarkî Afrika lisanlarına şamil olan hamî lisanları ayrı bir zümre halinde gösterenler de vardır. Samî lisanlar zümresi iptida, hamî grup şeklinde zuhûr etmiş olabilir. d) Asyanın şark ve şarkıcenubisinde Moğol ve Moğola benzer (Mongoloit) kavimlerin lisanları da bir lisan grupu telâkki olunabilir. Bu saydığımız bellibaşlı lisan gruplarından başka her kıt'ada bazı mahallî münferit lisanlar da vardır. Beşer ırklarını tasnifte renk esasına saplananlar olduğu gibi, bugün insanların kullandıkları lisanlara göre de ırk tasnifi yapmak isteyenler görülmektedir. TÜRK IRKI VE TÜRK DİLİ Irk mefhum ve tarifi bugüne kadar birçok münakaşalara ve biribirine zıt mütalealara mevzu olmuştur. Bazı müellifler ırkları lisanlara veyahut renklere göre tasnif etmişlerdir. Halbuki muhtelif ırkların tesalübünden hasıl olan bazı kavimlerin müşterek lisanları olduğu gibi ayni ırka mensup olan bazı kavimler de başka başka lisanlarla konuşmaktadırlar. Renk vasfına gelince bu da zamanla ve muhit değiştikçe ehemmiyetini kaybeder. Avrupa âlimlerinin beşeriyet ve beşer ırkları hakkında verdikleri malûmat hep kendi noktai nazarlarındandır. Bunlar, çok defa ırkları, takip ettikleri gayelere nazaran tasnif ediyorlar. Filhakika, bugünkü Avrupanın büyük millet kütleleri doğrudan doğruya bir ırka mensup olmadıkları gibi, bu cemiyetlerin ekserisinde bariz vasıflarını muhafaza etmiş hâkim bir ırk ta mevcut değildir. Bu milletler muhtelif ırkların muhtelif nispetteki tesalüplerinden husule gelmiş yeni birer heyettirler. Umumî olarak denilebilir ki inkişaf ve itilâ ile beşeriyetin mukadderatına hâkim olan dimağdır. Dimağdan murat, [[s. 20]] onun uzvî mahiyeti değil, her nevi tecellileridir. Dimağ üzerinde coğrafî muhitin, bu coğrafî muhitteki içtimaî şartların ve irsî vasıfların hiç şüphesiz büyük ve ehemmiyetli tesirleri vardır. Tarihin en büyük cereyanlarını yaratmış olan türk ırkı, benliğini en çok muhafaza etmiş bir ırktır. Tarihtenevel ve tarihî devirlerde bu ırk ta işgal ettiği vâsi mıntakalardaki ve yurtlarının hudutlarındaki komşu ırklarla tesalüp etmiştir. Bu tesalüplerin ekserisinde türk ırkının bariz ve uzvî vasıfları hâkim kaldığından bu karışmalar türk ırkına kendi hususiyetini kaybettirmemiştir. Ancak uzun devirlerde ve büyük ekseriyetler içinde ihtilâtlara maruz kalanları temessül edip isimlerini ve dillerini muhafaza edememişlerdir. Dimağın en kıymetli mahsulü olan lisan bilhassa türk ırkının büyük ekseriyetinde tarihî devirlerin husule getirdiği tekâmül silsilesi içinde daima ana hatlarını muhafaza etmiştir. Tarihtenevelki zamanlarda ve tarihî devirlerde ayrı ayrı cemiyetler, medeniyetler, devletler vücude getirmiş olan bu büyük ırk mensupları, kuvvetli dimağlarının muhtelif muhitlerde yarattığı müşterek lisan ve harslarla ve irsî vasıflarile uzun veya kısa müddetler zarfında biribirinden daima müteessir olmuşlardır. Görüyoruz ki tarihte daima göze çarpar bir birlik arzeden türk ırkı daima hâkim kalan bariz uzvî vasıflarile, dimağın en kuvvetli mahsulü olan müşterek lisanlarile ve bu lisanda nakledilmiş olan harslarile, tarihî müşterek hatıralarile, ayni zamanda bugünkü millet tarifine de en uygun büyük bir cemiyettir. Bütün tarihte böyle büyük bir ırkı, bir millet halinde görmek bilhassa zamanımızdaki insan heyetlerinin pek çoğuna nasip olmıyan büyük bir kuvvet ve büyük bir şereftir. D. FİKRİN DOĞUŞU İPTİDAÎ FELSEFE İnsan cemiyetlerinin tarih devirlerine girmeden evel, uzun yetişme devirlerinde dimağları içinde neler cereyan etmiş olabileceğinden bir nebze bahsetmek faydalı olur. [[s. 21]] Bu uzak zamanlarda, insan kendisi ve muhiti hakkında ne düşünüyordu. İnsan, evvelâ ancak havassına doğrudan doğruya temas eden şeylerle alâkadar oluyordu. İptidaî insan, nereden geldiğini, niçin yaşadığını hiç düşünmek ihtiyacını hissetmiyordu. İptidaî insan, hemen adeta her şeyden korkuyordu; şüphesiz bu korktuğu şeyleri rüyasında da görüyordu. Bunlarda birtakım kudretler tasavvur ediyor ve bu kudretleri tatmine gayret eyliyordu. Canlı ve cansız şeyler arasında sarih bir tefrik yapamıyordu. Meselâ, cansız bile olsa herhangi bir şey kendisini yaralayınca, ona ayağile vuruyordu. Bir nehir fazlalaşır veya taşarsa, kendisine hasım olduğuna zahip oluyordu. Bu insanlar henüz Güneşe, Aya, yıldızlara veyahut ağaçlara ehemmiyet vermeye ve dikkatle bakmağa başlamamışlardı. Bu insanlarda henüz dinî fikir ve kanaatten eser yoktu. Onlar kendi rüyalarile teheyyüce geliyorlardı. Uyanık iken gördükleri hakikî şekillerle rüyalarda gördükleri şekillerin karışmasından garip bir vuzuhsuzluk husule geliyordu. Faraza, ölülerini gömmelerinden ve yanlarına erzak ve silâh bırakmalarından, bu insanların müstakbel bir hayata inandıkları neticesi çıkarılacağı gibi, ölenlerin hakikatte ölmediklerini zannettiklerine de hükmetmek mümkündür. Ölüleri rüyada görmeleri bu son fikri takviye ediyordu. Bu fikir, ölüleri bir nevi cadı haline sokuyor ve onları uzaklaştırmak, gazaplarını tahrik etmemek çarelerine tevessülü mucip oluyordu. DİNDE ATANIN MEVKİİ VE TESİRİ İptidaî insanların atadan korktukları anlaşılıyor. Çocuklar bu ata korkusu içinde büyüyordu. Öldükten sora bile onu hoşnut etmeğe çalışıyorlardı. Zaten atanın, yani reisin öldüğünden kat'î bir surette emin olunamıyordu. Ata korkusu yavaş yavaş anlaşılmaz bir surette "kabile allahı" korkusuna intikal etti. Dimağları bu düşünceyi geçmiyen insanlar, kâinatı da aile çerçevesi içinde gördü. İnsanlarda ata korkusu tehlikeli hayvanlara karşı olan korku ile karıştı. Bu suretle Allah mefhumunun başlangıç hali olan "ulvileştirilmiş ata" ya, temsilî olarak, muhtelif hayvanlara ait şekiller verildi. [[s. 22]] DİNDE KORKU VE ÜMİT Bulaşıcı, salgın ve öldürücü hastalıklar, insanlarda bazı mahallerden ve bazı eşhastan uzaklaşmak, o mahallere ve eşyaya ve eşhasa korkunç bir mahiyet atfetmek gibi bir fikir uyandırdı. İnsanlarda lisan tekâmül etmiye başlar başlamaz, fikir bu iptidaî düşünceler üzerine teksif edildi. Onlara daimî bir kıymet izafe edilmiye çalışıldı. İnsanlar, biribirile konuşarak ta biribirinin korkularını teyit ve tekit eylediler; müşterek mukaddesat an'aneleri icat ettiler. Bu mukaddesat içinde memnu (haram) ve gayritahir (mekruh) mefhumlarına ait fikirler mühim yer tuttu; gayrisâf olmak korkusu tasfiye olunmak endişesini doğurdu. Bu tasfiye olunmak ihtiyaç ve endişesi birtakım tasfiye çareleri aranmasına ve tasfiye yolları ve merasimi teessüsüne saik oldu. Bu da bu merasimi tatbik edecek insanlar çıkmasını istilzam etti. Böylece ilk din esasları ve merasimi ile din adamları ve sihirbazlar sınıfına yol açılmış oldu. Ekserî insanlar hemcinslerine yapmamaları icap eden şeyleri bildirmekten zevkalırlar. İşte bu suretle tarihin mebdeinde sırf indî ve keyfî olmak üzere tatbik olunan bir sürü memnuat meydana çıkmıştır. Bir de insanlara hasım olan kuvvetlerin mevcudiyeti fikri o kuvvetlerin insan lehine çevrilebilmeleri ihtimalini doğurdu. İnsanları tehdit eden kudretlere hususî merasim ve teşrifatla kurbanlar kesmek ve bazı takdimeler vermek âdetine geçildi. YILDIZLAR VE MEVSİMLER Lisan tekemmül ettikçe kutsiyet an'anesi, memnuiyet ve merasim eşkâli arttı ve genişledi. İlk çobanların zuhûrile başka birçok şeyler insanlar için derin bir mana ihtiva eder göründü. İnsan, sürüsünü otlatmağa götürdüğü sahaların ötelerinde neler olduğunu bilmek merakına düştü. Gece ve gündüz, hayvanlarına nezaret ederken ve muhtelif yer değiştirmeler esnasında gündüzleri Güneşin, geceleri Ayın ve yıldızların rehberliğinden istifadeye başladılar. Birçok uzun asırlardan sora yıldızların Aydan ve Güneşten daha emin bir rehber olduğunu anlamağa muvaffak oldular. Bundan sora yıldızların tetkikine ehemmiyet verdiler. Her şeye ferdiyet ve şahsiyet izafe itiyadında olan insanlar, yıldızları gökyü [[s. 23]] zünden kendilerini tetkik ve himaye eden şayanı itimat birtakım yüksek yaratılışlı mahlûklar saymağa başladılar. İlk ziraat teşebbüsleri de mevsimler hakkındaki fikri tesbit etti. Nihayet Ayın, Güneşin; yıldızların muhtelif zamanlarda, muhtelif fasılalarla görünüşünden, sayıya, ölçüye intikal ettiler. Hulâsa, tabiatin müşahede ve tetkiki insanlarda yeni yeni düşünceler ve meraklar uyandırdı. HİKÂYE VE HURAFELER Lisanın lûgatçesi çoğaldıkça insanın hikâye ve nakil kabiliyeti de ziyadeleşti. Kendilerine, kabilelerine, mukaddesata, dünyaya ve her şeyin sebeplerine ait birtakım hikâyeler nakletmeğe başladılar. Bu suretle bir kabile zihniyeti ve bir an'ane inkişaf etti. Bu hal, insanları istediği gibi serbest bir fikir ve düşünceye malik olabilmek imkânından mahrum ve bazı fikirleri, bazı telkinleri olduğu gibi kabul etmeğe mecbur ediyordu. Görülüyor ki, insanlar bu bahsettiğimiz tarihlerden itibaren şahsiyetlerinden bir kısmını feda etmek mecburiyetinde kalmışlardır. Beşeriyet, bugün dahi hâlâ ayni yolu takip etmektedir. DİN MENŞELERİNİN KARIŞIK MAHİYETİ Ziraat ile beraber insanların fikrine yeni birtakım muhakeme silsileleri hâkim oldu. Hasat mevsimlerinde bir sınıf efradın kurban olarak feda edilmesi lüzumu, umumî telâkki mahiyetini aldı. Bu kurbanları kesecek diğer pak tanınmış bir sınıf meydana çıktı: ilk rahipler sınıfı. Bir de kurban edilen efradın etinden birer parça yemek merasimi yer tuttu. Gûya bu suretle fedakârlığın nimetlerinden hepsi hissement oluyorlardı. Bugün hâlâ bazı dinlerde mevcut olan kurban kesmek âdetlerinin menşei budur. Bütün bu müşterek âdetler ve inanışlar insanların aralarında zihnî ve hissî birtakım bağlar kurdu ve insanlarda müşterek düşünce ve müşterek harekete saik oldu. İşte bu hâdiseye biz bugün din namını veriyoruz. İnsanlar bu hâdise karşısında basit ve mantıkî bir telâkki ile temasa gelmiş bulunmıyorlardı; bilâkis, birtakım ruhlara, ilhamlara, emirlere ve nehiylere taallûk eden karmakarışık düşüncelerle temasa gelmiş oluyorlardı. İnsanların hayatına taallûk eden her şeyde olduğu gibi dinî meselelerde de bir tekâmül hâdisesi görünür. İptidaî in [[s. 24]] sanda Allah ve din hakkında hiçbir fikir ve kanaat yoktu. Bu kadar umumî ve şümullü telâkkilere, insanın dimağı ancak yavaş yavaş alıştırıldı. Din fikri, insanlar cemiyet hayatına sarahaten atıldığı nispette genişlemiye başlar, vahdet mefhumuna yaklaşır ve nihayet, tabiatin kudret ve azametile daha ziyade anlaşılması kabil, hakikî bir mahiyet alır. Görülüyor ki insanlar cemaat halinde yaşamıya başladıktan sora, diğer içtimaî müesseseler gibi din müessesesini de vücuda getirmişlerdir. Ülûhiyet mefhumunu bulan, bu mefhumun sırlarını keşfeden ve bugün dahi keşfetmiye devam eden, insan zekâsıdır. İnsanların faaliyetleri ve inkişafları üzerinde birçok amiller ve unsurların tesiri ve yardımı olmuştur. Din de bu müessirlerin başlıcalarındandır. Bu sebeple, beşerin tarihinden bahsederken, din fikirlerinin menşeinden ve insan cemiyetlerinin faaliyetleri üzerindeki tesirinden bahsetmemek bir noksan teşkil edebilir. İnsanların, bu derunî ve müphem temayülleri haris, zeki, mahir yahut hilekâr birtakım insanların sihirbaz, rahip, hükümdar vaziyetlerini almalarına meydan açtı. İnsanların, bugünkü medeniyet tarihine kadar hayatlarının geçtiği yol işte böyle bir yoldur. İnsanların korku ve zâf hisleri, dimağın son ve çok yeni ilmî keşiflerle nurlanması sayesinde gittikçe azaldı. Ve insanlar hakikati bundan sora daha bariz görmiye başladılar. İnsan, benliğindeki kuvveti ve ferdi olduğu cemaatin içtimaî kudretini takdire muvaffak olmıya başladı. Artık onun için her türlü tekâmül, huzur ve emniyet membaı, cemiyettir. [[s. 25]] II BÜYÜK TÜRK TARİH VE MEDENİYETİNE UMUMÎ BİR NAZAR TÜRKLERİN Türklerin Anayurdu Asyadadır. Asya, Ege DeANAYURDU nizinden, Japon Denizine; Hint Denizinden Şimal Buz Denizine kadar uzanan ulu bir kara parçasıdır. Şarkta Büyükdeniz sahillerinde Kora ve onun cenubunda yarım daire şeklinde denize girmiş Çin kıt'ası vardır. Cenupta denize doğru mühim çıkıntı, büyük Hint Yarımadasıdır. Bunun şarkında Sumatra, Cava, Borneo, Filipin adaları arasına doğru uzanan Çin Hindi Yarımadası ve Hint garbında Arap Yarımadası göze çarpar. Garpta Karadeniz ve Akdeniz içine uzanan Anadolu vardır. Bunun şimalinde Anadolu gibi büyük Asya kıt'asma bağlı olan Avrupa bulunur. Avrupa beş kıt'adan biri diye sayılmasına rağmen hakikatte ayrı bir kıt'a değildir. Asyanın garba doğru bir çıkıntısından ibarettir. Şarktan garba inen yaylâlar, Asyanın belkemiğini teşkil eder. Bu yaylaların genişliği ve yüksekliği orta kısımlarda heybetli derecelere varır. Himalâya silsilesi, Hazar Denizi ve Baykal Gölü arasında bulunan yaylâlar dünyanın en yüksek ve en geniş yaylâlarıdır. Göklere baş uzatan dağlar ve korkunç kum çölleri ile yemyeşil sevimli su boyları bu sahada yanyana gelmiştir. Büyük Kadırgan ( Kingan) dağlarından Baykal havzasına, oradan Altay dağları boyunca İtil havzasına vararak, Hazar [[s. 26]] 26 TARIH Denizi havzası, Hindukuş, Pamir, Karakurum, Karanlık dağlar yolu ile ve Sarı Irmakla tekrar Kingan dağlarına ulaşan çizgi içinde kalan mıntaka Türkün Anayurdu dur. Ortaasyanın cenubunda yükselen Himalâya dağları, Çin içlerinden başlıyarak şarktan garba uzanan ve Kafkaslardan Kırımın içine kadar varan büyük bir silsiledir. Bu silsilenin göklere 8 8 4 0 metre uzanmış ehramları aşılarak şimale, Saykal istikametine ilerlendikçe, Karakurum, Altın, Üstün, Arka ve Karanlık dağların sıra gövdelerile karşılaşılır. Bunlardan sora Pamir kökünden ayrılıp Çin Türkelini ikiye bölerek Turfan ilerisinde Gobi'ye saplanan Tanrı dağlarına varılır.. Daha şimalde Sibir'e doğru cephe almış Altaylar gelir. Balkaç ve Aral gölleri şimalinde ucu bucağı belirsiz otlaklar uzanır^ Ortaasyanın cenubunda Çinin, Hindin sulak ovaları ve İran yaylâları, şimalinde de Sibir vardır. Tarih devirlerinden binlerce yıl evel Türk Anayurdunda şimdi yerlerini çöller, kumsallar, bozkırlar, bataklıklar, sığ göller tutmuş engin içdenizler vardı. İlk medeniyetlerin gür filizleri bu denizlerin kıyılarında ve bunlara dökülen derin ırmakların şirin ve feyizli vadilerinde fışkırmıştır. Dünyanın başka taraflarında, insanlar, daha SETLER VE^SEDL' ^^^^ ^^^^ kovuklarında en koyu vahşet NIYETLER hayati yaşarken Türk, Anayurdunda kereste^ maden medeniyetleri devirlerine kadar ulaşmıştı. İnsanlıkla hayvanlığı hakikî ve bariz surette ayıran devir, hayvanları ehlileştirme devri, en evel burada açılmıştabiati insan iradesine boyun iğdirerek işletmenin ilk merhalesi sayabileceğimiz çiftçilik, burada başlamıştır. Arpa, buğday, çavdar gibi tanelerin; koyun, keçi, at, deve gibi hayvanların menşei de burasıdır. Dağlarda bunların asılları olan yabani cinsler bugün dahi bulunmaktadır. Kafkas dağlarından Tanrı dağlarına ve oradan Gobi çölleri boyunca şarka uzanan kadîm Türk Denizi, saydığımız ulu dağları örten buzların verdiği sularla besleniyordu. Türkler burada tabiatin elverişli şartları içinde gayet çabuk çoğalmışlardı. Cümudiyeler Devrinin sona ermesi. Büyük Türk Denizi havzasındaki iklim şartlarını değiştirdi. Yavaş yavaş çekilen buzlar, Asyanın şimali ile en yüksek dağlarına münhasır [[s. 27]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 27 kaldı. Sular azaldı. Gitgide daralan denizlerin yerinde göller,, bataklıklar kaldı. Irmaklar, çaylar cılız derelere döndü; bunlardan birçokları kurudu. Yeni kara parçaları meydana çıktı. Bol yağmurla sulanan yeşil ovalar, kurak ve çorak çöller haline girdi. Diğer bir tabiat hâdisesi kuraklığın doğurduğu hayat güçlüklerini arttırdı. Bu hâdise şimalişarkiden esen rüzgârların çokluğu ve sertliği idi. Bu rüzgârlar Ortaasya sularının tebahhurundan husule gelen su buharlarını Ortaasya cenubundaki ülkelere götürürdü. Buna mukabil rüzgârların Ortaasyaya getirdiği şey yalnız bitmez tükenmez kumlardan ibaretti. İşte böylece Ortaasya kuruduğu nispette kum istilâsı altında kaldı ve milyonlarca insan barındıran ellerde hayat şartları kısırlaştı. Buzların çekilmesi ve geniş içdenizlerin aradan kalkmasile, Ortaasyanın garba kapıları, arkasına kadar açıldı. Ondan sora Ortaasya binlerce yıl zarfında Çine, Hinde, Önasyaya, Şimalî Afrikaya ve Avrupaya dalgalarını taşıran büyük bir insan denizi oldu (Harita. 1). Yük taşıyıcı yaban hayvanlarının işe ahştırılmaları da bu devirde çok büyük ölçüde arttı. Bundan yedi asır eveline kadar en az 9 0 0 0 yıl, kâh önünde durulmaz yıkıcı ve yutucu seller, kâh kumlar altında gizli sular gibi yürüyen büyük türk göçleri ve akınları muhaceret ve temdin faaliyetine devam etmişlerdir. İklim değişikhğinin hangi sebeplerden ileri geldiği hakkındaki tetkikler bugün birçok âlimlerin hâlâ üzerinde çalışmakta oldukları bir mevzudur. İklim tebeddülü Anayurtta kalan Türklerin tarihleri ve içtimaî hayatları üzerinde de başkaca tesirler göstermiştir.. Bu tesirlerin başhcaları şunlardır: a) Türk ırkının bir kısmını göçebe hayatla yaşamağa mecbur etti. Göçebelik türk tarihinde iklim tahavvülü neticesi bir zaruret olmuştur. b) Türk yurtlarının bir kısmının step haline gelmesi türk ırkının hayatî, iktisadî menfaatleri biribirinden farklı,, mütezat iki zümreye bölünmesini mucip oldu. c) Şehirler göçebe Türklerin istilâlarına maruz kaldı.. [[s. 28]] 28 TARIH ÇİN Daha iyi iklimler aramağa çıkan Türkler, ayrıldıkları sahalara nazaran en elverişli gördükleri yolları tutarak medeniyetlerinin tohumlarile birlikte dört bucağa yayıldılar; çiftçiliğe yarıyacak güzel ovalar, zengin su boyları aradılar. Karşılaştıkları iptidaî yerlilerle çarpışarak onları ya başka yerlere sürdüler, ya da içlerine girerek temdin ettiler. Yerlilere nazaran çok yüksek zekâları ve mütekâmil silâhları ile galebe çalmakta, yerleşmekte ve hükümlerini yürütmekte güçlük çekmediler. Boş buldukları sahalarda ise beğendikleri yerlere yerleşerek oraların otokton [1] ahalisi oldular. Kuruyan Türkelinin şarJc taraflarında bulunanlar kendilerine yakın olan Çine indiler. Çin.çölleşen sahanın ve onu çeviren dağların ötesinde Sarı Irmağın suladığı zengin vadi ile başlar. Bu vadinin garba ve şimale geçit noktaları mahduttur. Çinin ilk devirlerinden bahsolunurken hurafelerle karıştırılarak 100,000 hatta 2 milyon yıla çıkarılan soradan uydurulma menşe efsaneleri bir tarafa bırakılırsa, Türklerin şimalî Çine ilk girişlerini milâttan en az 7,000 yıl eveline götürmek lâzımdır. Yeni bulunan san'at eserlerile fikir ifade edici çizgiler şeklinde yazılara (ideögram) bakılarak, bunların o zamana göre mütekâmil bir medeniyet sahibi oldukları, çiftçilik işini iyi bildikleri, göğe, yere, suya, Güneşe, yıldızlara taptıkları tesbit edilmiştir. Medenî bilgileri, yüksek ve asil ahlâkları, sâf ve sade itikatları ile Çinde yerleşen Türklerin orada devirler imtidadınca ilerlettikleri medeniyet son asırlara gelinciye kadar dünyanın en ehemmiyetli medeniyetlerinden biri olmak vasfını muhafaza etmiştir. Diğer bir göç dalgası Ortaasyadan Hint YaHİNT rımadasına yürümüştür. Sint, Ganj, Brahmaputra gibi büyük su damarlarile sulanan ve şimal sınırları heybetli Himalâya tabyaları ile çevrilmiş olan Hint, Türkeline şimalişarkî ve şimaligarbide iki dar geçitle açılır. Çinde olduğu gibi Hintte de asıl yerlilerin medeniyeti yoktu. [1] "Otokton = autochthone,, bir mmtakanın ilk ve aslî ahalisi demektir. [[s. 29]] TÜRK TARİH VE MEDENİYETİNE UMUMİ BİR NAZAR 29 Tarihtenevelki zamanlarda Hint " maymun sürülerine benziyen „ kara derili insan kabilelerile meskûndu. Saydığımız iki geçitten girerek bunları cenuba doğru süren Türklere tarihlerde-Dramt adı veriliyor. Bazı kabilelerinin Kol, Bil gibi birkaçı türkçe asıllarını muhafaza etmiş isimlerle anıldığı anlaşılan Dravitlerin Hintte medeniyetlerini yüksek bir dereceye çıkardıkları, Harappa ve Mohencodaro da yapılan yeni arkeoloji keşiflerile meydana çıkarılmıştır. Son zamanlara gelinciye kadar, hint medeniyetinin nispeten yeni sayılabilecek medeniyetlerden olduğu hakkında bir kanaat vardu Yeni keşifler bu yanlış kanaati düzeltmiş ve kadîm hint medeniyetinin kadîm çin, mezopotamya ve mısır medeniyetlerile muasırlığı tahakkuk etmiştir. Türkün garba binlerce yıllar mütemadi dalgaGARBA MUHACE- RET YOLLARI lar halinde devam eden muhaceretleri, başlıca iki yoldan vukubulmuştur. Bunlardan biri şimal yoludur ki Ural dağlarile Hazar Denizi arasından ve Karadeniz şimalinden geçer; bu geçide "Kavimler Kapısı,, adı verilmiştir. İkincisi cenup yoludur. Bu yol Himalâya şimal ve Cenup etekleri boyunca garba gider. Cenup yolundan Kafkasları geçmek suretile şimal yoluna intikal eden kafileler de olmuştur (Keltler). Şimal yolu, buzların çekilmesinden sora husule gelen bataklıklar yüzünden cenup yolundan daha müşkülâtlı idi. Bu sebeple bu yolu takip edenler gidebildikleri yerlere çok geç vâsıl olmuşlardır. Cenup yolunu takip edenler Mezopotamyaya, Anadoluya ve oradan Adalara geçmişlerdir. Önasyaya gelmiş olanlardan Suriyeye sapanlar, Palestin üzerinden Mısıra gitmişlerdir, îberlerin de Hazar civarından bu yol ile Afrika şimaline ve oradan İspanyaya geçtiklerini söyliyenler vardır. Şimal yolunu takip edenlerden bir kısmı Karadeniz şimalindeki sahalarda, Tuna havzasında ve Trakyada yerleştiler. Soraları bunlardan bazı kabileler Makedonyaya, Tesalyaya ve en nihayet asıl Yunanistan denilen yarımadaya gidip yerleştiler. Çanakkale ve İstanbul boğazlarından geçerek Anadoluya garp yolu ile girmiş olanlar da bu Trakya ve Tuna mıntakalarında yerleşmiş türk kabilelerindendir. [[s. 30]] 30 TARIH ÖNASYA - SÜMER Aşağt Mezopotamyaya inişlerinde ELAM-ETİ [1] 1'i^ak boyları bataklık halinde idi. Cetveller ve kanallarla suların zararını gidermek, toprağın muntazam sulanmasını temin etmek için bu muhacir kafilelerin gösterdikleri kabiliyet ve meharet daha ilk geldikleri zamanda dahi medenî seviyelerinin yüksek olduğuna delil sayılmaktadır. Bunların bir taraftan Dicle ve Fırat, diğer taraftan Kerka ve Karun ırmakları boylarında ve ağızlarında kurdukları medeniyet gerek güzel san'atlerin ve gerek siyasî ve içtimaî hayatın inkişafı noktalarından çok feyizli olmuştur. Bu medeniyet Sümer - Elam medeniyeti unvanlarile anılır. Türkün en az yedi bin yıldanberi gelip yerleşerek kendine mukaddes yurt edindiği Anadoluda yapılan taharriler, bugün milâttan evel 4,000 yıla çıkarılan Anadolu-Eti medeniyetinin kıdemini, her an birkaç asır daha maziye götürmektedir. Anadolu medeniyetinin, mezopotamya veya mısır medeniyeti kadar eski olmadığı iddiası varit değildir. Zira söylediğimiz gibi Mezopotamya ile Anadoluyu işgal eden insanlar ayni ırktan ve ayni menşedendirler. Bu itibarla geldikleri yerlerden ayni devirlerde ayni medeniyeti getirmiş olmaları tabiîdir. Alişar höyüğü hafriyatı derin tabakalara doğru indikçe elde edilen eserler, v e Karkamış harabesinin daha altında bulunan Birinci Karkamış eserleri bu hakikati teyide hizmet edebilecek delillerdir. Anadoludaki eti (hata) medeniyetinin azameti gün geçtikçe daha eyi anlaşılmaktadır. Gerek Eti Müttehidesine dahil hükümetlere, gerek yabancı komşu devletler ülkelerine uzanan yolları, muhteşem mabetleri, heykelleri, Mısırmkilerden ^ok daha mükemmel sfenxleri ile Boğazköy ün io'pTdik. örtüleri altından bugünkü beşeriyetin mütehayyir gözleri önüne açılan eti medeniyeti canlılık ve fikir yüksekliği noktalarından harikulade bir inkişafın şahididir. MISIR Mısıra giden Türkler yerleşmek için Nilin boş buldukları deltasını seçtiler. İlk mısır medeniyetini kuranların Asyadan geldikleri. Mısırın kadîm tarihi ile uğraşan âlimlerin çoğu tarafından kabul edilmiş bir keyfiyettir. Nil vadisinde Yontmataş Devrinden birden[ıJ Eti İmparatorluğu bahsine bakmız. [[s. 31]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE U M U M Î BIR NAZAR 31 bire Maden Devrine intikal edilmiş olması, iki devrin arasında bulunması lâzımgelen mütevassıt san'atlerin Mısırda görülmeyişi, Suriyedeki bazı mağaralarda bulunmuş en eski eserler ve nihayet antropoloji tetkiklerinin ortaya koyduğu neticeler buna delildir. Âlimlerin bu hakikat içinde, açıkça .söylemiyerek eksik bıraktıkları nokta, Ortaasyadan, Altaylardan gelmiş olanların türk camiası mensuplarından başkası olamıyacağıdır. Bu eksik noktayı tamamlamak vazifesi, şüphesiz, herkesten evel Türklere düşer. Anadolu ile Mısır arasındaki Suriye ve Palestin sahalarına gelince, buralarda tarihin tanıdığı kadîm zamanlardanberi "mezopotamya v e eti medeniyetlerini kuranların müşterek vasıflarını taşıyan bir halkın, hâkim bulunmuş olduğu yine yeni tetkiklerin açığa çıkardığı hakikatlerdendir. Garba giden Türklerden bir kısmı yerleşmek EGE HAVZASI için elverişli zeminlerden birini de Ege havzasında buldular. Tarihin bugün milâttan 4 bin yıl kadar geriye götürebildiği akdeniz medeniyeti, Turova, Girit, Lidya ve îyonya adları verilen saha ve safhalarile birlikte beşer istidat ve kabiliyetinin en kıymetli incilerle süslü bir tacı olmuştur. înce bir haşmetle mümtaz bu akdeniz medeniyetini kimler yaptı ? jfiTnosos sarayının XX inci asrın en incelmiş zevklerini yalnız tatmin değil, hayran edici güzellikteki san'at eserlerini ebediyete yadigâr eden kavim kimdir ? Kadîm zamanlarda (M. E. 3000 - 1200) Akdeniz adalarım kapladıkları teeyyüt eden brakisefal kavimler, dünyanın brakisefal insanlar kaynağı olan Ortaasyadan, Ana Türkyurdundan ayrılmağa mecbur kalmış olan Türklerdir. Giritte, Turovada bulunan en eski eserlerle Hazar şarkmdaki Türkellennde bulunan eserler arasında tesbit edilen benzerlik, akdeniz medeniyetinin olduğu kadar onu yapan insanların menşeini de göstermeğe yarar delillerdendir. Anadolunun garp kıyılarında ve Yunan Yarımadasında yükselmiş medeniyetleri, Anadolunun içindeki, Mezopotamyadaki ve Ortaasyadaki kadîm medeniyetlerden ayrı mütalea etmek kabil değildir. İnsanlar, yakın zamanlara kadar, bütün Akdeniz havzasına şamil müstakil bir yunan medeniyeti tasavvur ve kabul edecek mertebede az bilgili idiler. Bu medeniyeti Greklere [[s. 32]] 32 TARİH inhisar ettirmek ve onu ancak mısır medeniyeti ile temasta görmek tarih bilgisinin kat'iyet çemberile çevrilmiş bir hakikati, bir mütearifesi sayılıyordu. Medeniyetlerin doğuş ve yayılış hadiselerinin daha geniş görüşlerle mütaleasma girişıldıği yıllardanberi, artık o iptidaî telâkki ortadan kalktıonun yerine bütün ilâhları, an'aneleri, ilim ve sanayi eserlerile yunan medeniyetinin menşelerini kendisinden evelki meI deniyetlerde, bilhassa eli medeniyetinde aramak lâzımgeleceği hakikati geçti. Son asra kadar menşei, mevhum bir grek medeniyetine bağlanan lidya ve frikya medeniyetleri gibi, Garbî Anadolu medeniyetlerinin de esasta eti medeniyetinin devamından ibaret olduğu artık kolay reddedilmiyecek kanaatler sırasına girmiş bulunuyor. AVRUPA ilim, san'at ve felsefesinin bütün pınarları Garbî Anadoluda olduğu gibi, roma medeniyetinin kökü de oradadır. Bu medeniyetin temelini kuran Etrüsklerin îtalyaya Anadoludan gitmiş oldukları muhakkaktır. Etrüsk san'atile eti ve lidya san'atleri arasında sıkı bir münasebet tesbit edilmiştir. Amerikalıların Sartisi yaptıkları taharriler gibi her yeni tetkik bu münasebetin derinliklerini daha ziyade aydınlatmaktadır. Etrüsklerin îtalyaya aşıladıkları medeniyetten Avrupanın soraları nekadar müstefit olmuş bulunduğu malûmdur. Büyük muhaceretlerin Şark, Önasya ve Akdeniz havzalarında tarihe armağan ettiği medenî inkişafları süratle gözden geçirdik, şimdi yine ayni süratle asıl Avrupa sahasını görelim. Hazar ve Karadenizin kıyıları yolu ile geçenler Avrupa içlerine dalarak Atlas Okyanusuna kadar dayandılar; en ileride bulunanlardan bir kısmı denizi geçerek Büyük Britanya adalarını ve îrlandayı işgal etti. İlk gidenlerin izi üzerinde yavaş yavaş, fakat mütemadiyen yürüyen göçler, Avrupanın o zamanlarda içinde bulunduğu derin vahşet hayatının değişmesinde amil ve müessir oldu. Muhacirler yol edindikleri sahalara ve yerleştikleri mıntakalara devir, devir cilâhtaş, bakır, tunç ve demir, san'atlerini götürdüler. Keltler göçtükleri Hazar cenubu, Kafkas, Ukrayna, Tuna vadisi yolu üstünde, onların geçtikleri zamana ait olduğu tesbit edilen eserler bırakmışlardır. Ligürler in bunlardan çok evelki za [[s. [42v]]] T T i j ı t - f e ı l e t ^ i r t A ı a e t y - u . j r c İ t j a ATLAS DENİZ T M Türklerin Anayurdu Göç istikametleri M. 1 : 6 0 , 0 0 0 , 0 0 0 [[s. 33]] TÜRK TARİH VE MEDENİYETİNE UMUMÎ BİR NAZAR 33 manlarda Avrupanın garbına kadar gittikleri ve bütün İtalyaya yayıldıkları da malûm olmuştur. Goller de Ortaasyadan gitmişlerdir. İskitler camiasına dahil olan Kimriler ise, Keltler Avrupaya geçmezden evel Kırım ve Danimarka yarımadalarında yerleşmiş bulunuyorlardı. Avrupada muhtelif san'at devirlerinin bu muhaceretlerle açılmış olduğuna artık itiraz eden yok gibidir. Avrupalılara ziraati, yabani hayvanları ehlileştirmeyi, çömlekçilik san'atlerini de bu yeni gidenler öğretmişlerdir. Fikir, san'at ve bilgice Avrupa yerlilerinden çok yüksek olan muhacirler, Avrupayı mağara hayatından kurtarmışlar ve fikrî inkişaf yoluna sokmuşlardır. Arkeoloji buluşlarına nazaran milâttan 2 0 0 0 yıl kadar evel Avrupada bakır aletler bile pek az bulunurken o tarihte birdenbire tunç aletlerin çoğaldığı görülüyor. Bakırı tunca çevirebilmek için mevcudiyeti elzem olan kalay madeni Avrupada yalnız Fransada birtek yerde zayıf bir damar halinde mevcut olup bunun da kadîm zamanlarda keşfedilip işlendiğine dair hiçbir emare yoktur. Tunç san'atinin Avrupaya son asırlara kadar bütün dünyanın en mühim kalay hazinesi olan Ana Türkyurdundan gitmiş olduğu en sabit hakikatlerden sayılır. Madenin ve maden san'atlerinin kadîm medeniyet sahalarında Mezopotamya, Mısır ülkelerinde keşfedilmiş olmadığı da muhakkaktır. Maden, " an'anenin bize parmağı ile gösterdiği dağlarda keşfolunmuştur,,. Dünyaya ilk yayılışlarını yapmağa başlıyan Türkler, gittikleri yerlerde, kabile veya reDAN AYRILAN . . . . ı . ı , • , , TÜRKLER islerinin, veya yem yerleştikleri sahaların isimlerile anılmışlardır; bu isimlerden çoğunun zamanla telâffuz şekilleri değişmiş, ilk bakışta anlaşılmıyacak hale gelmiştir. Yerleştikleri sahaların kadîm veya kendileri tarafından verilmiş yeni isimlerile anılmış kabileler bulunduğu gibi, ilk adları asırlar zarfında değişerek başka adlar takınmış olanlar da vardır. Ayni sahada birçok kabileler yerleşmiş bulunduğu zamanlar bunların müştereken kurdukları devlet, meselâ Eti, Selçuk, Osmanlı Devletlerinde olduğu [[s. 34]] 34 TARIH gibi en kuvvetli olan ve idare başında bulunan kabile veya aile ismile anılırdı. Yurtlarından ayrılan Türklerin gittikleri' sahalarda yerlilerle karışmasından muhit, iklim şartlarına ve tesalüp nispetlerine göre yeni, yeni kabileler ve bu kabilelerin siyasî, içtimaî amiller altında kaynaşmasından yeni kavimler doğmuştur. Ortaasyada âlimlerin mevcudiyetini söyleGÖÇLERD^^E^L dikleri büyük içdenizin ve ona akan ırmak^TÜRKYURDU etrafında kurulmuş medeniyetin, yeryüzünün diğer parçalarına asırlar ve asırlarca nasıl taşınmış ve yayılmış olduğunu söyledik. Bütün bu müddet zarfında Ana Türkyurdunda neler olup bitti ? İklim değişikliğinin getirdiği kuraklık ve onun zarurî kıldığı bütün bu göçler şüphesiz ana medeniyetin zararına oldu. Sarı Irmak, îndüs, Ganj, Fırat, Dicle, Kızılırmak, Büyük ve Küçük Mendiresler, Nil ve saire gibi en feyizli sular kıyılarına ve Akdeniz havzaları gibi cennetten ayrılmış sanılacak kadar güzel kara parçalarına intikal eden bu medeniyet, seçerek yerleştiği bu sahalarda, tabiî tekâmülünü takip ederek yükselirken bütün hu ayrılışların sarsıntılarından Ortaasyanın müteessir olmaması elbette mümkün değildi. İnsan kabiliyetinin medeniyet dediğimiz hasılasını yaratan ilim ve san'at daha ziyade zengin vadileri, muhit ile temas ve muvasala kolaylıklarına mazhar sahaları sever. Yeni doğan zengin bir medeniyet merkezi, meselâ Ortaasyada olduğu gibi iklimî; veya diğer birçok sahalarda görüldüğü üzere bir payitahtın yakılması, bir devletin yıkılması gibi siyasî; yeni bir dinin müsamahasızlığı gibi içtimaî saiklerin tazyikile yerini değiştirebilir. Akdeniz medeniyeti devrinde havzanın muhtelif sahalarında yetişen âlimlerin, san'atkârlarm, filozofların, şairlerin her köşeden kâh Sart, kâh Atina, kâh İskenderiye şehirlerine toplanarak muhitin kendilerini çeken müsait şeraiti içinde, karargâh edindikleri yeni merkezin medenî tealisine müessir oldukları malûmdur. Türk tarihinin yakın devrelerinde bunu teyit edecek misaller pek çoktur. Kubilây yeni kurduğu Hanbalık (bugünkü Pekin) şehrinin süratle medenî inkişafa ermesi, Çinde en mümtaz bir ilim ve fikir merkezi haline gelebilmesi için bütün uygur âlimlerini, mü [[s. 35]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 35 tefenninlerini, riyaziyatçılarını Çinde toplamak istedi ve birçoklarını getirtti. İlmin Hanbalık sarayında kazandığı itibar, uygur âlimlerinin oraya taşınmasında şüphesiz amil, ve bu da elbette asıl uygur vatanının ilmî zararına oldu. Türk medeniyeti Kâşgar, Semerkant, Taşkent, Buhara, Konya, İstanbul gibi şehirler arasında en yakın asırlara gelinciye kadar merkez değiştirmekte devam etmedi mi? İslâm ilim ve san'- ati siyasî fırtınalar önünde asırlarca Şamdan Bağdada, Bağdattan Kurtubaya taşınıp durmadı mı ? İşte böylece Ana Türkyurdu medeniyeti de tarihin ilk zamanlanndanberi en mühimmi artıcı kuraklık olduğu görülen sebepler altında yerini değiştirmiştir. Bundan asıl yurtta o zamanlardanberi artık hiçbir medeniyet yaşamamış olduğu neticesini çıkarmağa kalkışmak bittabi doğru olmaz. Ana Türkelinin içinde yapılan arkeoloji taharrileri en kadîm medeniyetin orada aranması lâzımgeleceğini kâfi derecede ispat etmiştir. Hazar şarkında Aşkabat yakınlarında Ano hafriyatının reisi Pumpelly bu medeniyete içinde bulunduğumuz zamandan 11,000 yıl evele giden bir kıdem takdir etmiştir. Araştırılan diğer bütün kadîm medeniyetlerden hiçbirine hiçbir âlim tarafından bu kadar uzun bir kıdem verilmiş değildir. Pumpelly hafriyat için intihap ettiği sahada isabet göstermiyerek gayet küçük ve ehemmiyetsiz bir kasabayı örten toprakları kazmıştır. Tarih ve arkeolojide en iptidaî bilgisi olanlarca malûmdur ki toprağın, ağaçları boğan haris sarmaşıklar gibi kendi içinde gömdüğü ve asırlar zarfında izlerini belirsiz hale getirerek unutturduğu kadîm şehirlerden — hepsinin değilse bile — bir kısmının yerini isabetle tayin ederek bulmak müşküldür. Bununla beraber, kumlarının altı ana medeniyetin yekpare bir metfeni olan Türkistan, ilmin bu isabeti eksik araştırma teşebbüsünü mükâfatsız bırakmamış, Pumpelly nin eline en kıymetli vesikalar vermiştir. Amerikalı âlim bu vesikaları ilmin bitaraf gözüyle tetkik ettikten sora Ana Türkyurdunun bu kısmında neolitik medeniyetin milâttan evel IX uncu, hayvanları ehlileştirmenin VIII inci binde,maden san'atlerinin VI ıncı binde, yani şimdiye kadar madencilikte en kıdemli bulunan Sus tan 1000 yıl evel başladığını ifade ve ilân etmiştir. Türklerin Anayurdu, Morgan'ın da söylediği gibi şimdiye kadar pek az araştırılmış sahalardan biridir. Medeniyet [[s. 36]] 36 TARIH menşeinin, tarihçileri yormakta ve yanıltmakta olan meçhullerini açacak anahtar oradadır. îlmin kazması orada işlemeğe başladığı, bulunan vesikalar samimî ve bitaraf ilim duygusile tetkik ve tahlil olunduğu zaman insanlığın tekâmül tarihi gür ışıklarla aydınlanacak ve yazılı bulunduğu hakikî kitabın içinde okunmuş olacaktır. Bu kitap haritaların Türkistan dediği Ortaasya yaylâstdır. O sahanın üstüste yığılmış en kadîm medeniyetlerle kaplı olduğuna, orada atalardan gelen menkulât ile dağ çobanları bile vâkıftır. Milâttan evel 9,000 yıla varan kadîm türk medeniyetinin bir zaman sora söndüğünü tasavvur ve iddia etmek hatadır. Bu medeniyet bir taraftan Çin, Hint, Mezopotamya ve saire gibi yeni intikal mıntakalarında inkişaf ederken diğer taraftan da asıl kendi sahasında devam ve inkişaf eylemiştir. îklimin müsaadesizleşmesi, hayat şartlarının büyük mikyasta daralması onun ancak hızını durdurmuş ve sahalarını tahdit etmiştir. CENUBÎ SİBİRDE == Tümülüs) Kurgan, pek eski devirKURGANLAR lerde yaşamış Ortaasya Türklerinden kalma mezarlara verilen isimdir. Ural dağlarından Yenisey nehri havalisine kadar bütün Cenubî Sibirde ve Kırgız steplerinde binlerce kurganlara tesadüf olunur. O havalide yaşıyan Türkler ata yadigârı telâkki ettikleri bu kurganlara hiç dokunmazlar, onlara bir nevi mukaddes şeyler nazarile bakarlar. On yedinci asırda Sibirya Ruslar eline geçtikten sora Cenubî Sibirin birçok yerlerine rus muhacirleri yerleştirildi. Ekserisi tepecik şeklinde olan kurganlar rus muhacirlerinin dikkatini celbetti. Ruslar bu mezarları deştiler. Mezarlar tunç, altın, gümüş, bakır ve demirden yapılmış alet ve ziynet eşyalarile dolu idi. Bir kısım rus muhacirleri ziraati bırakarak bu kurganları kazıp, çıkarılan tunç ve altın eşyayı satmakla maişetlerini temine başladılar. Bu suretle birkaç sene zarfında büyük servetler edinen Ruslar görüldü. Birinci Petro, hükümetin müsaadesi olmadan kurganların kazılmasını menederek hafriyatın ilmî heyetler murakabesi altında yapılmasına emir verdi. Bundan sora kurganlar ilmî heyetler tarafından usul dairesinde kazılmağa başladı. [[s. 37]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 37 Kurganları tetkikle birçok âlim uğraşmışür. Arkeoloji âlimleri Sibir kurganlarını iki kısma taksim ediyorlar: 1. Tunç Devrine ait kurganlar. 2. Demir Devrine ait kurganlar. Birinci nevi kurganlar bilhassa Yenisey nehri havalisi ile Abakan steplerinde bulunur. Demir Devri kurganlarına ise İrtiş ve Tobol nehirleri havzasında tesadüf olunur. Fakat Tunç Devri kurganları arasında Demir Devri kurganlarına da tesadüf olunmaktadır. Tunç Devri kurganlarında bulunmuş eşya şunlardır: Kılıç (kılıçların sapı ekseriya hayvan şeklindedir), ok ucu, süngü, bıçak, orak, makas, balta, iğne, biz, burgu... Koşum takımına ait eşya: toka, üzengi, gem... Ev hayatına ait eşya: kazan, tava... Ziynet eşyasından: küpe, düğme, bilezik, ayna, hayvan şeklinde yapılmış muhtelif ziynet eşyası. Ziynet eşyasının çoğu altından mamuldür. Demir Devri kurganlarında bulunmuş olan eşya şunlardır: Kazma, burgu, balta, bıçak, ok ucu, kalaylama aletleri, kılıç, süngü, zırh, çakmak. Koşum takımına ait eşyadan: Gem, üzengi. Ev hayatına ait şeylerden: Çakmak. Ziraate ait şeylerden: Saban demiri, orak. Bunlardan başka muhtelif şeyler: Türlü büyüklükte tokalar, kemer tezyinatı, kopçalar, muhtelif büyüklükte çiviler. Demir Devrine ait kurganlarda bulunmuş eşyanın da birçoğu altın ve bakırdan yapılmıştır. Demir Devri kurganlarında kemikten yapılmış ziynet eşyası ve çömlekler de bulunmuştur. Her iki devrin kurganlarında bulunmuş eşyanın yapıhşındaki incelik, güzellik, san'atkârm yüksek mehareti şayanı hayrettir. Moskova, Leningrad müzelerinde saklanmakta olan kurganlardan çıkarılmış eşya nümunelerini gördüğü zaman, insan bunların milâttan evelki devirlerde yapılmış eşya olduğuna inanmak istemez; bunları bugün en medenî şehirlerden birinde yapılmış eşya zanneder. Leningrad, Moskova müzelerinden başka Sibir, Tomsk, Krasnoyarsk müzelerinde de kurganlarda bulunmuş eşya çoktur. Avrupa müzelerinden Londranın "British Museum,, unda da güzel bir kolleksiyon vardır. [[s. 38]] 38 TARIH TÜRKLERDE MA- dağlarının pek çok yerlerinde keşfoDENCİLİK lunan maden ocakları ve izabe fırınları Türklerin madenleri kendileri çıkarıp, kendileri işlediklerini göstermektedir. Yani Eski Türkler madenleri topraktan çıkarmayı, izabeyi, işlenecek hale getirmeyi bildikleri gibi, onlardan her türlü eşya yapmayı da biliyorlardı; diğer tabirle, Türkler madencilik san'atinin bütün şekillerine ve bütün usullerine aşina idiler. Eski türk ülkelerinde kadîm devirlerde işletilip bırakılmış maden ocakları gayet çoktun Ekserisi bakır madeni ocaklarıdır. Bu ocaklardan bazılarının yeraltındaki koridorları, tam asrımızda yapılmış ocaklar gibi mükemmel bir surette ağaç direklerle (sütunlarla) dayatılmıştın Bu ocakların çokluğu, Türklerin madenleri yalnız kendi ihtiyaçları için değil, diğer milletlere satmak için de çıkardıklarını ispat ediyor. Kurganlarda bulunmuş eşyadan Türklerde madencilik san'atinin gayet ünlü bir san'at olduğu da anlaşılmaktadır, Leningradın "Ermitaj,, müzesinde kurganlarda bulunmuş, eşya arasında çekiç tutmuş bir maden işçisini temsil eden küçük bir bakır heykel bulunuyor. Bundan başka kurganlarda pek çok küçük çekiçler bulunmuştur. Anlaşılıyor ki,, Türkler, bu gibi heykelleri ve küçük çekiçleri bir ziynet olarak kullanıyorlardı. Eski Türkler bakır, tunç ve demirden başka altın dahi çıkarırlardı. Ortaasyanın birçok yerinde metruk altın madeni ocakları keşfolunmuştur. Bu maden ocaklarında bakır aletler bulunmuştur. Bugünkü türk ülkesinin birçok yerlerinde maden izabesine mahsus fırınlar da keşfedilmiştir. Türklerde madencilik san'atinin bütün usullerinin malûm olduğunu tarihî devirlere ait vesikalar da teyit etmektedir. Meselâ Tukyu Türkleri nin, vergileri madenden eşya yapmak suretile ödedikleri tasrih edilmektedir. ESKİ TÜRK ŞEHİR. y^^i asır eveline kadar Garbî TürLERİ " kistan ile Kırgız steplerinin cenubî kısmında da birçok şehirler mevcut olduğunu çin ve islâm müverrihlerinin eserlerinden de öğreniyoruz. Bugün bu şehirlerin yerini kum tabakaları kaplamıştır. Tarihî şehir harabelerinin yerini tayin ancak kumlara karışmış pek çok çinili tuğlalar, nefîs çömlek kırıntıları gibi medeniyet [[s. 39]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 39 bakiyeleri sayesinde mümkün olmaktadır. Bugün medeniyetten mahrum Kırgız - Kazakların oturdukları sahanın birçok yerleri şehir harabeleri, medeniyet enkazı ile doludur. Bu harabelerin bir kısmı tarihen malûm şehirlerin enkazıdır. Meselâ: Otrar, Cent, Yangı Kent, Sağnak harabeleri gibi. Diğerleri, tarihin isimlerini zaptedemediği şehirlerin harabeleridir. Diğer birçok şehirler de vardır ki tarih isimlerini kaydetmiş olduğu halde, yerleri tayin edilememiştir. Atlak, Atbaş, Almahk, Balasagun, Talaş, Kulan, Barshan, Sus[l] Suyap, Nüzket, Sütken, İli Balık, Şelci gibi türk şehirlerinin de bazılarının yerleri bulunamamıştın Bugün vaktile büyük birer türk medeniyeti merkezi olan bu şehirlerden birçoğunun yerinde bugün kum ve rüzgârdan başka bir şey yoktur. Son zamanlarda yapılan hafriyat neticesinde Çin Türkelinde kum altında elliden ziyade şehir harabesi bulunmuştur. Ortaasyada bugüne kadar kurumamış büORTAASYADA ME- y^j. nehirler vardır. Bu nehirlerin etrafınDENİYET MERKEZ- j^rkler türlü isimler altında yüksek medeniyetler kurmuşlardır. İkamet hayatı mümkün olan mümbit sahalar cümlesinden Şimalî Moğolistandaki Selenga - Orhon havalisini, Balkaş Isık Göl arasındaki Yedi Su mmtakası ismini taşıyan İli nehri havalisini, Çin Türkelindeki Tarım nehri vadisini, Garbî Türkistandaki Çu, İnci (Sirderya) ve Öküz (Amuderya) nehirleri havalisini zikretmek lâzımdır. Bu sahaların herbirinde muayyen bir devirde Türkler yüksek medeniyetler tesis etmişlerdir. Milâttan evelki asırlarda Orhon havalisi Türkleri medeniyetçe çok yükselmişlerdi. MILÂTTAN EVEL xnı ÜNCÜ ASIRDAN SORA KURULAN TÜRK DEVLETLERI Türkler, milâttan çok zaman evelki devirlerde Ortaasyadan yayılarak gittikleri muhtelif yerlerde devletler ve medeniyetler kurdukları gibi bunlardan Asyada Anayurtta [1] Bu Sus şehri Sihirdedir. Elamın merkezi olan Sus başkadır; ayni ismi taşıyan hir diğer Sus şehri Tunusun cenubundaki sahil kısmında bulunur. [[s. 40]] 40 TARIH kalanlar da biribiri ardınca birçok devletler ve medeniyetler kurmuşlardır. Bunlardan tarihçe malûm olan bellibaşlıları şunlardır: 1. Ortaasyada Türk-Hun İmparatorluğu. 2. Volga - Tuna arasında İskit İmparatorluğu. 3. Ural ve Volga nehirleri arasında Garbı Hun Devleti. 4. Avrupa T^rA; - İmparatorluğu ve Avrupada /4mr İmparatorluğu. 5. Garbî Türkistan ve Şimalî Efganistanda Akhunlar Devleti. 6. Ortaasyada Türk İmparatorluğu Tukyu ve Kutluk Devleti. 7. Karadeniz şimalinde muhtelif isimde Türk Devletleri. 8. Asya Türk İmparatorluğundan sora, Ortaasyada muhtelif isimlerde Türk Devletleri. 9. Aral Gölü cenubunda Samanoğulları Devleti. 10. Aral Gölünden Hindistana kadar uzanan sahada Gazneliler Devleti. 11. Sir nehri şarkında Karahanhlar ve Kara Hatalar Devleti. 12. İran, Mezopotamya, Anadolu ve Suriye sahalarında Selçuklar Devleti. 13. Harzem kıt'asında ve bütün İranda Harzemşahlar (Harizm) Devleti. 14. Payitahtı Semerkant olan Büyük Timur İmparatorluğu. 15. Hindistanda^aÖMr İmparatorluğu. 16. Asya, Avrupa ve Afrikada Türk - Osmanlı İmparatorluğu. 17. Türkiye Cümhuriyeti. Bu Türk devletlerinin herbirinin siyasî tarihinden ve medeniyetlerinden sırası geldikçe bahsolunacaktır. Türklerin şimdiye kadar en eyi tarzda teşkil ettikleri devlet, Türkiye Cümhuriyetidir. Büyük harpten mağlûp çıkan Osmanlı İmparatorluğu inhilâl edince o İmparatorluğu kurmuş olan Türkler, Millî Reis Mustafa Kemalin etrafında toplandılar ve türk vatanının yarısından fazlasını işgal eden kuvvetli ve galip düşmanları Gazi nin kumandasında bulunan ordularile vatan toprağından kovdular. Bu (Milli İstiklâl Mücadelesinde) düşmanlarla birleşen [[s. 41]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 41 osmanlı hanedanının son padişahı düşman memleketine kaçtı. Osmanlı saltanatı, türk milleti tarafından kaldırıldı. Mustafa Kemalin ve ona inanan türk milletinin fedakârlık ve bahadırlığı önünde, cihan harbinden muzaffer çıkan dünyanın en kuvvetli devletleri, türk istiklâlini, Lozan Sulhu (24 Temmuz 1923) ile kabule mecbur oldular. Bu büyük zaferden sora, mücadele esnasında (Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti) namını taşıyan Millî Türk Devleti, hakikî ismini aldı: (Türkiye Cümhuriyeti) ilân olundu (29 Teşrinievel 1923) ve Millî Türk Kahramanı Gazi Mustafa Kemal Cümhuriyetin ilk Reisi intihap edildi. Ankara, Cümhuriyetin merkezi oldu. Türk Cümhuriyeti; milliyetçi, halkçı ve lâik esaslar üzerine kuruldu. TÜRKLERDE YAZI Yazı değişmesi milletler için bir medenî ve tarihî istihale mebdeini ifade eder. Yazı tarihtenevelki devirlerde Türkler tarafından icat edilip dünyaya yayılmıştır. Türklerin ilk icat ettikleri yazının bir nevi hiyeroglife benzediği anlaşılıyor. Her halde Dicle, Fırat havzasına yazıyı getiren Sümerler olmuştur. Türkler Asyada bundan sora da türlü devirlerde türlü yazı usulleri icat etmişlerdir. Türk dehası mahsulü olan yazının tarihçe en yakın zamana ait bir şekli Orhon - Yenisey yazıları adı ile malûmdur. Bu yazı Yenisey ve Orhon nehirleri havalisinde bulunmuş eski türk kitabelerinin yazısıdır. Bu eski türk yazısı otuz sekiz işaretten ibarettir. Bunlardan dördü sesli harflerdir. VII inci asırdan sora tarihî sebepler neticesinde Türkler arasında başka bir yazı usulü intişar etti: Uygur yazısı. Çin Türkelinde bulunmuş islâmiyetten evelki devre ait uygurca eserler ve islâmiyet devrinde yazılmış Kudatgu Bilik gibi kitaplar bu yazı ile yazılmıştır, İslâmiyetin intişarile, Türkler arasında X uncu asırdan itibaren, arap harfleri yayılmağa başladı. Fakat arap harflerinin intişarı uygur harflerinin istimalini durdurmadı. [[s. 42]] 42 TARIH ESKI TÜRK ORHON HARFLERININ ŞEKILLERI SADALı: = A VE E = ı VE S ^ = O VE U = Ö VE U SADASıZ: N = K ( O ) û- = K ( O ) ı DAN EVEL VE SORA = K ) O LI DAN EVEL VE SORA = k (ö) 1 = K Ö VE Ü DEN EVEL VE SORA f = g (i) f ^g(df) [[s. 43]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 43 ESKI TÜRK HARFLERININ ŞEKILLERI t (i) 1 = t (O) ^ = D (KAIM) X = : D (IACE) B = B (KAIM) R = B \ = B ( INCE) ) = Y (KAIM SAITLERDEN EVEL) ^ — Y (INCE SAITLERDEN EVEL) [[s. 44]] 44 TARIH ESKI TURK HARFLERININ ŞEKILLERI = i (Saitlerden sora) = n g ) = n (Kalın saitlerden evel ve sora) r İ ' = n (İnce saitlerden evel ve sora) ^ = m = r (Kalın saitlerden evel ve sora) I = r (İnce saitlerden evel ve sora) N = L (Kalın saiUerle) ^F^ = L (ince saitlerle) [[s. 45]] . . . T r î TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 45 ESKI TÜRK HARFLERININ ŞEKILLERI Y = =: S (Kalın saitlerle) = S (înce saitlerle) = n d = n ç M = L d , (Bu iki nokta bir ses ifade etmeyip, ancak * (kelimeleri biribirinden ayırmak için kullanılır. YAZı ŞEKLI : )r{hJYİD: r'RTr'h - r Y ) l h s a s d „ s o i . (Tanrı Türkü yaşatsın) [[s. 46]] 46 TARIH Muhtelif türk zümreleri arasında uygur harflerinin istimali XIV üncü asrm sonlarma kadar devam etti. 1928 e kadar bütün Türkler arasında kullanılan arap harfleri türk lisanına hiç uygun olmıyan bir yazı sistemi idi. Kuvvetli sadalarla dolu türk lisanı sada alâmetleri pek az olan bu arap yazı sistemi içinde esir gibi idi. Bu arap alfabesi dünyanın en muğlâk alfabelerinden biridir. 1928 de, arap harfleri yerine, lâtin alfabesini türk diline uygun bir şekle sokmak suretile yeni bir türk alfabesi icat olundu. ESKİ TÜRKLERİN HUKUKUNA UMUMÎ BİR NAZAR Ortaasya Türkleri, tarihî devirlerin bidayetlerinde sağlam hukukî esaslara istinat eden camialar teşkil etmişlerdi. NİKÂH VE AİLE nikâha müstenit aile sistemi HUKUKU tarihtenevelki devirlerde teessüs etmiştir. Nikâh, merasimle icra olunan bir mühim mukavele telâkki olunurdu. Nikâh için ana ve babanın rızası şart idi. Güveyin, gelinin velilerine bir miktar mal vermesi âdet idi. Eski Türkler bu güvey tarafından verilen mala kalmg diyorlardı. Kalıng ekseriya at ve koyunlardan ibaret olurdu. Kadın, ailenin hukuk sahibi bir azası sayılırdı. Kocasının vefatı takdirinde kadının veraset ve çocuklar üzerinde velâyet hakkı vardı. ( Orhon kitabelerine göre Kutluk Hanm vefatından sora oğullarının velisi anaları Bilge Hatun olmuştur) . Türklerin medenî hukuk esaslarından birini ayrıca zikretmek lâzımdır. Türklerde hayatta kalan biraderlerin vefat eden biraderlerin zevcelerile evlenmesi bir içtimaî vazife telâkki olunurdu. Bu âdet zamanımıza kadar bazı türk zümreleri arasında yaşamıştır. MÜLKİYET Türklerde mülkiyet müessesesi tarihtenevelki devirlerde doğmuştur. Meselâ her Hun'un kendine mahsus bir arazisi vardı. Türklerin hayvanlara vurdukları damgalar mülkiyet alâmeti idi. [[s. 47]] TÜRK TARİH VE MEDENİYETİNE UMUMÎ BİR NAZAR 47 Türklerde mülkiyet münasebetile yapılan mukaveleler pek eskiden malûm idi. Türkler mukavele mefhumunu ifade için türlü kelimeler kullanırlardı. Mukavele, merasimle yapılan vicdanî bir taahhüt sayılırdı. Buna, Ant diyorlardı. Umumiyetle mukavelenin ismi htçgas idi. Hükümdarlar arasındaki muahedeye Baçıg deniliyordu. DEVLET TEŞKİLÂTI hakimiyete Kut diyorlardı. Türk telâkkisinde devlet: gayesi asayiş ve adalet olan bir nafiz hakimiyete itaat eden müstakil ve müteşekkil bir camia demektir. El başında Han bulunur. Han eski Türklerin telâkkisinde bir hükümdar olmaktan ziyade bir yüksek memurdur. Han, eli türelere uygun bir surette idare etmekle mükelleftir. Türe, sarih veyahut zımnî surette, millet tarafından kabul olunmuş hayat kaidelerinden ibarettir. Türeler üç yolla vücuda gelmiş kaidelerdir : a) Örf şeklinde tedricen teessüs etmiş kaideler, b) Hanların millet tarafından kabul olunmuş buyrukları, c) Halk içtimalarında ittihaz olunmuş kararlar. Eski Türkler halka büdün diyorlar. Türkelinde halkın devlet idaresinde rolü vardır. Her devirde türk camialarında muhtelif mahiyette halk içtimaları yapıldığını görüyoruz. Mühim meseleler bu büdün içtimalarında hallolunurdu. Silâh taşımağa muktedir olan herkes umumî halk içtimalarına iştirak etmek hakkını haizdi. Bu halk içtimalarına Kurultay ismi verilirdi. Handan başka devlet idaresinde ona yardım eden memurlar da vardır. Bunlar beylerdir. Beyler türlü sınıflara bölünmüştü. CEZA USULLERİ Türk devletleri kuvvetli bir dissipline müs- tenit devletler idi. Bu inzibat makul ceza kanunları sayesinde temin olunurdu. Hunlar devrinde cürümler: ağır cürümler, hafif cürümler diye ikiye ayrılmıştı. Ağır suçların cezası idam idi. Hunlarda muhakeme usulü gayet seri idi. Hiçbir maznun on günden fazla mevkuf kalmazdı. Onun için hun hapishanelerinde mahpus az bulunurdu. Şarkî hun devrinde ceza hakkı devlete münhasır bir hakkolmuştu. Türklerde çoktanberi hususî intikam usulü zail olmuştu. Cürümlerin bu şekilde ikiye ayrılmasını Tukyu denilen Türkler devrinde de görüyoruz. Bu devirde ağır cürümler [[s. 48]] 48 TARIH den olarak vatana hıyanet, katil, başkasının zevcesile gayrimeşru münasebet gösterilmiştir. Eski Kırgızlara ait vesikalarda ağır cürümler arasında harpte gevşeklik göstermek, elçilik vazifesini ifada kusur, salâhiyeti olmaksızın hükümet işlerine karışmak ve eşkıyalık sayılmıştır. Bu ceza kanunlarında eski Türklerin devlet dahilinde inzibatı temin meselesine büyük bir ehemmiyet atfettiklerini görüyoruz. Türklerin hukuku düvele ait telâkkileri de çok munkeşıftı. Hun, Tukyu ve Uygur Hanları tarafından Çin îran ve Bizans hükümdarlarına yazılmış mektuplar sayesinde Türklerin beynelmilel münasebetleri hakkındaki telâkkilerini tesbit etmek mümkün olmuştur. Eski Türklerin telâkkisine göre milletler arasındaki münasebetler, muahedelere istinat eder. Muahedelere riayet bir ahlâkî borçtur; muahedeleri bozmak bir cezayi istilzam eden cürümdür. Komşu devletler arasında münasebette esas sulhtür. Harp daima bir muahedenin bozulmasından doğan hâdisedir. Devletler arasında fikir mübadelesi elçiler vasıtasile temin olunur. Elçilerin şahsiyeti masundur. Bu esas eski Türklerde elçiye ölüm yok vecizesile ifade olunmuştur. DEVLET TESKİLÂ- devlet teşkilâtı kuvvetli bir merTINDA ESAS hakimiyet ile halkçılık esasını telif fikrine istinat ediyor. Handan başlayıp bir nefere kadar bütün Türklerde türeye riayet duygusu hâkim idi. Türkün hanı emretmesini, halk ve asker de itaat etmesini bilirdi. Her Türk için hayatta kılavuzluk eden türe idi. Türk ırkının ruhî hasletlerinden biri türeciliktir. Bu sayededir ki Türkellerinde herzaman inzibat, emniyet ve asayiş hâkim olmuştur. Türk ırkını cihan tarihinde devletçi, idareci, inzıbatçı bir ırk olarak tanıtan, Türklerin yeryüzünün türlü kısımlarında pek çok devletler tesis edip türlü milletleri asayiş içinde idare edebilmelerini temin eden amil, Türklerin bu çok sağlam amme hukuku esasları olmuştur. [[s. 49]] TÜRK TARİH VE MEDENİYETİNE UMUMİ BİR NAZAR 49 ESKİ TÜRKLERDE DİN Dm, içtimai bir müessesedir. Her içtimai DİN HAKKINDA .. ' ^ -u- j- j ı^ - , MÜTALEA müessese gibi dm de ait olduğu kavmin fikrî ve bedenî tekâmüllerile hemahenk olarak inkişaf etmiştir. Demek ki bir kavmin geçirdiği dinî safhaları araştırmak suretile o kavmin medeniyetteki kıdemini içtimaî tekâmülünün merhalelerini az çok takdir etmek imkânı vardır. Şu halde bir kavmin, haricî tesirden azade olarak, tabiî bir cereyanla geçirdiği dinî safhaların mütekâmil şekilleri nekadar eski ise, o kavmin medeniyeti, içtimaî tekâmülü de o nispette kadîm demektir. Yaşadıkları dinî devirler bu noktai nazardan ^^üSaf^ö?'* edildiği zaman Türklerin en iptidaî KIDEMİ şekillerden mütekâmil safhalara yükseldikleri ve eski milletlerin hepsinden kıdemli oldukları tebeyyün etmektedir. I. Totemcilik: Tarihî devirlere intikal edebilen millî efsaneler, dinî ayinlerde kırıntıları görülen bazı telâkkiler, Türklerin pek eski zamanlarda bir nevi totemcilik devri yaşamış olduklarını göstermektedir. Bu devirlerde türklerin içtimaî teşekkülleri de totemcilik ile ahenkdar olan klan esasına müstenit bulunuyordu. En eski türk efsanelerinde klan teşkilâtile totem dininin bariz izleri pek güzel seçilmektedir. Tukyularm kurttan inmiş oldukları hakkındaki efsane ile uygur ve oğuz efsanelerinde totem dininin pek eski devirlere ait hatıraları yaşamaktadır. Tukyu efsanesinde totem (ungun) kurt, uygur efsanesinde ise huşağacıdır [1]. Totem dinine merbut olan kavimler nazarında totem mübarek ve mukaddestir. Totem dininde totemi öldürmek, etini yemek memnudur. İçtimaî ilk teşekkül olan klan bir aile mahiyetinde idi. İçtimaî tekemmül neticesinde klan yerine boy kaim oldu. İçtimaî tekemmül ile hemahenk olan dinî telâkki de ayni suretle değişerek totemcilikte mevkiini animizme bıraktı. II. Animizm-, Animizm devri, fikrin, rüya ve ölüm gibi [1] Huş, akçaağaç nev'inden bir ağaçtır. [[s. 50]] 50 TARIH insanı yakından alâkadar eden vak'alara sebep arayacak derecede inkişafile başladı. Bu sebebi araştıran iptidaî insanlar kendilerinde cesetten başka bir varlık, bir eş bulunduğunu tahayyül ettiler. Can çekişen bir adamda hayatın söndüğünü bildiren alâmetin son nefes olması, onları bu varlığın soluk nev'inden bir şey ruh olduğunu kabule şevketti. Rüya hâdisesi ise bu varlığın yani ruhun cesedi muvakkaten terkederek istediği yerlerde dolaşabileceği zannım verdiğinden bu eş, hayalet gibi bir şey telâkki edildi. İnsanlar bir defa kendilerinde cesetten ayrı böyle bir varlık kabul edince bunu tedricen hayvanlara, nebatlara, ağaçlara, dağlara da teşmil ederek onlara da birer ruh isnat ettiler. îşte bu kanaat yerleştikten soradır ki atalara ibadet dini başladı. Her soyda biri büyük atanın, diğeri büyük ananın ruhu olmak üzere iki man mevcut olduğundan soy fertleri baba - ata ruhu ile ana - ata ruhunu takdis ettiler. Onlar namına yanan soy odunu söndürmemeğe çalıştılar. Hunlar senede bir defa toplanış yaparak atalarının ruhuna, göğe ve yere kurban keserlerdi. Tukyu asilzadeleri de her sene atalarının gömüldükleri yerleri ziyaretle ruhlarına kurban keserlerdi. III. Yer natürizmi: Türklerde, boyların ittihadile büyük kabileler teşekkül ettikten sora bidayette ecdada perestiş mahiyetinde olan animizm de tekâmül ederek mevkiini yer natürizmine bıraktı. Fakat, totemizm gibi bu da büsbütün kaybolmadı. îzleri bazı ayin ve ibadetlerde yaşamakta devam etti. Natürizm devri, ecdadın ruhları yerine bunların mukaddes makamları olan dağlar, büyük ırmaklar, büyük ormanlar ve ağaçlar ikamesile başladı. Bu suretle yer - su denilen yeryüzü mabutları doğdu. Hunlar, sonbaharda atlar semizlediği zaman bunları çayırların ve hububatın hamisi olan mabutlara kurban ederlerdi. Kurbanlar hususî merasimle ormanın etrafı devredildikten sora kesilirdi. Ayni dinî merasim Tukyularda da vardı. Bunlar da yer - sulara kurban kestikleri gibi baba-ata addettikleri Bozkurt namına da senede bir defa dinî merasim yaparlardı. Orhon kitabelerinde görülen yer-sular, yer natürizmi devrinin mabutlarıdır. Yer natürizmi devrinde merkezin ve [[s. 51]] TÜRK TARIH VE MEDENIYETINE UMUMÎ BIR NAZAR 51 dört cihetin yer - suları olduğu gibi muhtelif kabilelerin de kendi yurtlarına mahsus birer hususî mabutları vardı. Türkler bu devirde ağaç, ateş, demir ve su gibi unsurlara karşı bir tazim hissi besliyor, bunlara kutsî bir mahiyet atfediyorlardı. IV. Gök natürizmi: Türklerin kabile halinden millet şekline yükseldiği zamandan itibaren yer natürizmi yerini gök natürizmine bıraktı. Bu devirde Güneş, Ay mabut tanındı. Yer natürizmi Hun Devletinin zuhûrundan çok zaman evel başladı. Bu dinî şeklin kıdemi bize Hun Devletinin teşekkülünden asırlarca evel türk cemiyetinin Ortaasyada millî teşekküle malik bir heyet olduğunu anlatmaktadır. Gök natürizmi devri başladıktan sora mabutlar biri yere ait diğeri göğe ait olmak üzere ikiye ayrıldılar. Bu mabutlara karargâh olan yer ile gök te ayrıca kutsilik kazandı. Gök ile yerin, Güneşle Ayın mabut telâkkisi hun devrinde resmî bir din oldu. Hun hükümdarları Tanrıkut unvanmı taşırlardı. Büyük Metenin Çin İmparatoruna gönderdiği g mektuplar "Gök ile yerin doğurduğu, Güneş ile Ayın tahta geçirdiği türk hanlarının büyük Tanrıkutu ihtiramla Çin İmparatorundan rica eder ki...„ ibaresile başlardı. Bu ibare Hunların gök ile yeri mukaddes, Güneşle Ayı da mabut tanıdıklarını açıkça göstermektedir. Ortaasyada gök natürizmi dininin bu eskiUği ve Güneşle Ayın daha o zamanlarda mabut tanındığı düşünülürse Sümerlerde, Etilerde görülen, bilâhare bunlar vasıtasile Mısıra, Fenikelilere, İbranilere geçen Güneş ve Ay mabutlarının menşei anlaşılır. Demek ki Ortaasyada gök natürizminin başladığı ilk zamanlarda garba hicret eden Sümerler, Etiler bu dini de beraber götürmüşlerdi. Netice: Ortaasyanm henüz kurakhğa mahkûm olmadığı, yüksek dağlardaki buz kütlelerinin erimesinden hasıl olan çaylar sık sık yağan bol yağmurlar, her tarafı sulayarak yemyeşil yaptığı devirlerde tabiatin bütün kuvvetlerini takdis etmek pek tabiîdir. Bunun içindir ki Türklerin eski dinleri çok mabutlu bir natürizmdir. Bu din mümbit ülkelerden hoşlanan ziraatçi kavimlerin dinidir. Yıldızların hergünkü devri, hasat mevsiminin her yıl gelişi çiftçi kavimler için bütün zevklerin, neşelerin kaynağıdır. T^iîv"TE3:rrsn [[s. 52]] 52 TARIH ŞAMANUK YE umumiyetle tabiate tapmak akideleŞAMANLAR binden doğan türk dinine birtakım merasim ve ayinler konuldu. Bu merasim v e ayinleri ayrılmış birtakım adamlar yaparlardı. Bunlara şaman derlerdi. Bu münasebetle bu dine de şamanlık denilmiştir. Yer - sulara kurban kesmek, ölenlerin ruhlarını güya semalardaki ebedî karargâhlarına götürmeğe rehberlik etmek şamanlara mahsus bir imtiyazdı. Eski Türklerin akidesine nazaran ölenlerin ruhu hemen göklere çıkmazdı. Cesetten ayrılan ruhların bir saflaşma devri geçirmeleri lâzımdı. Bu devirde ruhların evlerinin civarından ayrılmadıklarına, cesetlerin etrafında uçuştuklarına inanırlardı. Bunun için akrabası namlarına kurban keser, yuğ ayinleri yaparlardı. Olen bir adamın cesedi bu "saflaşma,, devrini geçirmek için 3-6 ay sora defnedilirdi[l]. Şamanhğın zuhûru hakkındaki izahtan anlaşılacağı veçhile gök natürizmi devri başladıktan sora biri taabbüde diğeri kehanete ait olmak üzere iki sistem çıktı. Eski Türklerin din v e şeriatlerini muhtevi bir de kitapları vardı. Türklerin kâinat hakkında muayyen kanaatleri mevcuttu. Bunlar, dünyanın birçok katlardan mürekkep olduğuna inanırlardı. Bu inanışa göre yukarda on yedi kattan mürekkep olan gökler, ışık diyarını teşkil eder. Aşağıda yedi veya dokuz kattan ibaret olan yağız yer de karanlıklar diyarını teşkil eder. Bu iki âlem arasında insanların yaşadığı yeryüzü vardır. Yeryüzü, bütün oturanlarile beraber, yukarı mavi göklerle aşağı yağız yerlerin tesirleri altındadır. Bütün iyi ruhlar, yani ilâhlar, melekler, güneş ve aydınlık ülkesinin üst katlarında yaşarlar. Bu mabutlar, insanları yarahr, korur, sora kendi ülkelerine alırlar. Güneş v e ışık insanların koruyucusu, tabiatin hayat menşeidir. Karanlık ülkenin alt katlarında uğur suz ruhlar (cinler, şeytanlar) ile insanları zararlandırmak, mahvetmek v e sora ebedî karanlıklar içerisine çekmek istiyen ilâhlar bulunur. Gök mabutlarının en büyüğü "Kara Han,, dır; göğün en üst katında oturur; bütün cihanı buradan idare eder. [1] Cesedin bu kadar zaman durabilmesi, ancak mumyalanması ile mümkün olabilir. Türklerin cenazeleri tahnit etmek usulüne çok eski zamanlardanberi vâkıf oldukları anlaşılıyor. [[s. 53]] TÜRK TARİH VE MEDENİYETİNE UMUMÎ BİR NAZAR 53 Yeraltı mabutları, korkunç ilâhlardır. Bunların büyüğü yerin dokuzuncu katında siyah bir taht üstünde oturan "Yerlik Han„ dır. Yeraltmm her katında cehennem ateşinin korkunç yalazları yayılıdır. İnsanların en korkunç düşmanı olan Yerlik Han yeraltında kendi tâbileri ve şerir ruhlarla muhattır. Pek çok korkulduğundan gazebini teskin için kendisine daima kurbanlar kesilir. Kurbanların en makbulü koyu renkli atlardır. Altaylıların hayli uzun v e karışık olan dinHULASA leri şu suretle hulâsa edilebilir: Yukarda mavi gök katlarile aşağıdaki yağız yer katlarının, diğer bir tabir ile aydınlık ülkelerle karanlık ülkelerin Ulu Tanrısı Tanr: Kara Han dır. Fakat Kara Han bu ülkeyi doğrudan doğruya idare etmez. Aydınlık ülkelerinin idaresini Bayülken e, karanlık ülkelerin idaresini de Yerlik Hana. vermiştir. Bayülken, eyilikleri mükâfatlandıran eyilik ilâhı, Yerlik Han da kötülükleri cezalandıran kötülük ilâhıdır. Birincisine ümit, ikincisine de korku yüzünden ibadet edilir. Tanrı Kara Han bizzat ve doğrudan doğruya işe karışmıyan yüksek bir varlıktır. Türklerin millet haline yükseldikleri devirlerin hatırası olan bu iki ilâhî silsile arasında kabilevî hayat devirlerinin yani natürizm zamanının da kırıntıları yaşamaktadır. Türklerin dinî sistemleri: Çin, hint, sumer, eti, ege ve iran dinlerinin menşelerine ait izleri muhafaza etmek itibarile pek mühimdir. TÜRKLER ARASı- Türkler, Ortaasyada muhtelif asırlarda buNA HARIÇTEN GI- dizm, hıristiyanlık, mazdeizm, maniheizm ve REN DINLER islâmlık gibi hariçten gelen bazı dinlerin tesiri altında kalmışlardır. [[s. 54]] III A. MEMLEKET Çin, coğrafî, ırkî ve tarihî birlikten mahrum bir memlekettir. Asıl Çinin hudutlarını şimalde Büyük Set, garpta Se - Çuan dağları, cenup ve şarkta Çin denizleri teşkil eder. Bu hudutların ötesi Mançurya, Moğolya, Çin Türkeli ve Tibet gibi yabancı koloniler mahiyetinde ülkelerdir. Asıl çinli denilen halk buralarda ya hiç bulunmaz, yahut pek seyrek ve ehemmiyetsiz serpintiler halinde bulunur. İki büyük ırmak, sınırlarını gösterdiğimiz asıl Çini yekdiğerinden tamamen farklı, iki kısma ayırır. Bunlardan biri San Irmak (Hoan-Ho) ile bunun kollarından Akçay vadilerinin teşkil ettiği Şimalî Çindir[l] (Harita. 2). Diğeri dünyanın en büyük akar sularından Gök Irmak ( Y a n - Ç e - K i y a n ) ile daha küçük Sikiyan vadilerinden teşekkül eden Cenubî Çindir. Şimalî Çin, sıcağı ve soğuğu şiddetli bir sahadır. Toprağı mümbit ve feyizlidir. Bu feyiz garptan şarka doğru gidildikçe artar. [1] Şimalî Çine ve bunun şimalinde bulunan ülkelere Hata ismi verilir; Katay, Hitay, Kıtay ve Hatay da denir. Bu isim şark türk lehçelerindeki (Katağ) kelimesinden aimma olsa gerektir. Katağ, tabya, siper, istihkâm demektir. Eski zamanlarda Hata ülkesinin zenginliği ve insanlarmm güzelliği çok meşhurdu. Bu şöhretin izine osmanlı şairlerinde de tesadüf edilir. [[s. 55]] ÇIN 55 Cenubî Çinin sıcak iklime yakın tatlı bir iklimi vardır. Hava şimaldeki gibi sert değildir. Yağmurlar şimale nispetle daha çok ve muntazam yağışlıdır. Toprak zengindir, çaydan kâfur ağacına kadar hemen her nebat yetişir. Memleketin başlıca servetlerinden biri de pirinçtir. Cenubî Çin denizi sahilleri, hususiyetlerini muhafaza etmiş muhtelif ırk tiplerine mensup ahali ile meskûndur. Cenubî Çinin garbında medeniyete yanaşmaz ve medeniyeti yaklaştırmaz vahşi kabileler barınmaktadır. Bunların, ilk Çin yerlilerinin iptidailiklerini muhafaza etmiş esas tipleri olduklarına ihtimal verilmektedir. Moğolyanın ortası, bir çöldür (Gobi). Fakat MOĞOLYA bu çölün şimal ve şimaligarbî sahalarında yüksek otlu çayırlıklar, ormanlar, sayısız çağhyanlar, tespih gibi yanyana dizilmiş göller vardır. Çölün cenubu da geniş otlaklarla kuşatılmıştır. Moğolya iklimi, gerek sıcağı gerek soğuğu itibarile serttir. Bu payansız sahaları iskân eden halkın çoğu bugün sürülerinin başında çadırlı göçebe hayatı yaşamaktadır (Res.9). Mançurya, ormanlarla kaplıdır. Birçok maMANÇURYA <^enleri vardır. İklimin sertliğine rağmen eyi ve bol mahsul veren güzel vadileri vardır. Cetleri Tunguzlar olan Mançular toprağa bağlanmış dinç ve çalışkan çiftçilerdir (Res. 8). CİN TÜRKELİ Türkeli, Moğolya ile Tibet arasındadır. Ormanları pek seyrektir. Dağları ve vadileri çıplak ve hazindir. Tarım, Çin Türkelinin .yegâne ırmağıdır. Lop gölüne dökülür. Lop gölü Asya içdenizinin bugünkü artığıdır. Umumî manzarası hazin olan Çin Türkeli, şehirlerin kurulduğu sulak vadilerde şenlenir. Kanal açma ve sulama işlerine çok ehemmiyet veren ve bunda usta olan Türkler su boylarını en verimli topraklar derecesinde zenginleştirmişlerdir (Res. 10). «Hotan ve Yarkent ülkelerinin bütün bahçelerinde düzgün sıralı dutluklar vardır. En nefis meyvalar veren armut, elma, şeftali, kayısı ağaçları ve asmalar dallarile kucaklaşarak yeşilliklerini biribirlerine kanşhrırlar. Şehirler, köyler yeşillik içinde sakhdır. Asmaların, sarmaşıkların dolandığı çardaklarla örtülü yollarda çiçekler, yapraklar, meyvalar geçenleri gölgelendirir. Evlerin taraçaları kokulu çiçeklerle, bah [[s. 56]] 56 TARİH rJrala^m Bezenmiştir. Çölün korkunç ıssızlıklarından sıyrılan yolcu TIBET Tibet, dağlar arasında geniş bir yaylâdır. . . Cam kırıkları gibi serpilmiş birçok küçük golleri varsa da iklimi umumiyetle kurak ve toprağı çoraktır Ahalisinde yurt muhabbeti yüksektir. Bugunkü Çin Devletinin umumî genişliği 11 milÇININ BUGÜNKÜ yon 80 bin kilometre murabbaıdır. Nüfusu 440 GENIŞLIĞI VE NÜ- milyondur. Bu genişlik Avrupanın genişliğinden FUSU 1 milyon 80 bin kilometre fazla, bu nüfus cihan R." T" dörtte biri kadardır. Çine tâbi memleketlerden Çın Turkelmın genişliği 1,5 milyon kilometreye yakındır; nüfusunu Avrupa membaları 1 milyon göstermekte iseler de yerli ahâli kendilerinin 3 milyondan fazla olduklarını söylemektedirler f u . u T î ? - ! ^ ^ " ' ? genişliği takriben 2 milyon kilometre murabbaı, nü^İfusu H M"- 2 kilometre murâbbaı nüfuJü 1 B. AHALİ VE MENŞE Çinde ırkî birlik yoktur (Res. 11). Çinin ilk sekenesi iki ayrı ırktan terekküp etmiştir; bunlardan biri yerli halk, diğeri Ortaasyadan gelerek asalet sınıfını teşkil etmiş olan medeniyetçi muharipler zümresidir. Filhakika tarihinin ilk yaprağı açıldığı günden itibaren, Çin mütemadi ve mütevali tehacüm ve istilalara uğradı; bu istilâlar daima Türkellerinden geldi Bilhassa şimalî Çin en eski devirlerdenberi büyük türk kütlelerinin sürekli muhaceretlerine uğramıştır. Çinin garbındakı vilayetlerden İTans^'da bugün Çinli sayılan milyonlarca insan, hala saf türklük evsafını muhafaza etmektedir. C. ÇİNİN SİYASÎ TARİHİ BEŞ IMPARATOR. ^^^^^^ "^eş imparatorlar,, devri LAR DEVRI ile başlar. Bunların en başında I inci împa, Fu-m gelir. Fu - Hi Çinde bütün teşkılatıle eyi bir devlet idaresinin ilk kurucusu telâkki edilir [[s. [56r]]] Ç İ N evel h ü k ü m FU-Hİ Kansu vilâyetinde doğmuştur. Türkler ise vilayete milâttan en az 4 0 0 0 - 5 0 0 0 yıl eve iTrmTs ve yerleşmiş bulunuyorlardı. girmiş ve r e s m L e ' ' " ' " • tarafından yapılmış resminde yuz çizgilerinin çinli tipine ait vasıflardan nek ayrı olması da dikkate şayandır (Res. 12). P^^ ü ç SÜLÂLE DEV- imparator devrini 3 sülâle devri takİD Rl (M. E. 2202-250) : Riyalar, Yinler, Çeular. împarartorlar ^ uluları tarafından İntihap olunurlardı ÜÇ sülâlenin kurucuları Türk idiler. Sülâlelerin do&ma Z ö r T hükümdarlar dalma kudretli, çalışkan, kendi kararlarile hareket edebilir insan^ ardı. iradelerine bütün imparatorluk baş eğer himave veva tabiiyet altına alınmış memleketler imparatorluk me^rkezîn^ karşı vazifelerinde ve taahhütlerinde kusur göstermez olurTr ^ î k t r çiçeklerini açmağa, kanun her köşede n . Fakat çoğu millî kahramanlar sırasına geçen bu sülâle ataları ölüp gidince tereddi derhal saray kapısından girer; hükümdarlar safa ve sefaletten başka bir şey düşünmez olurlar. İmparatorluğun idares" haris ve hırsız vezirlerle hadımağalarma Rahr. AHık b u n S n sora memur irtikâba dalar ; vergiler çalınır, hazine boşalırS M e . h T f c e m i y e t l e r , si^âhl İhtilal teşebbüsleri baş gösterir; nihayet ya bunların reislerinden bırı veya dışardan gelen istilâcıların başı, eski sülâleyi devirir; bozulan devlet nizamım düzeltmek işini üstüne Millet te işlerin artık daima yolunda gideceği ümidile yeni geleni alkışhyarak başına geçirir. Böylece bir sülâle yıkılmış, diğeri kurulmuş olur. İşte Çinin bütün siyasî tarihi bu sahnelerin devir devir tekerrüründen ibarettir. Üç sülâle devirlerinde Çin, bir kirala bağlı birçok beylikler tarzında İdare ediliyordu. Son devirlerde bu vaziyet derebeylik şekline [[s. [57v]]] 58 TARİH Üçüncü sülâlenin son hükümdarı halef bıDEVRİ (TİSİN SÜ- İMPARATORLUK rakmadan ölünce, birçok beyler arasında LÂLESİ) M. E. hükümdarlık davası baş gösterdi. Bunların 249 - 201 içinden Çenk az zaman içinde ötekilere hâkim olarak yeni bir sülâle kurdu (Tisin sülâlesi)[\\. ilk saltanat yıllarından itibaren derebeylik sistemine karşı açılan mücadele tam bir muvaffakiyetle hitam buldu (M. E. 221). Çin ilk defa olarak siyasî vahdeti haiz bir İmparatorluk şeklini aldı. Tisin ailesi binlerce yıldanberi Kansu mmtakası beyliğinde bulunan türk kabileleri mensuplarmdandı. Çeng'in en bariz vasfı inkılâpçılık idi. Hurafeler ve hurafecilerle çarpıştı. Çeng'in en büyük eserlerinden biri yazı ve harf inkılâbı idi. Bu değişiklikler mücadelesiz olmadı. Muhafazakâr ve an'aneci ülema partisi genç inkılâpçının aleyhine döndü. Çenk mukaddes kitaplar ahkâmım irticaî muhalefetlerine alet ederek vaziyet alanlardan 460 mı ateşe attırdı. Yeniliklere karşı silâh ve bayrak gibi kullanılan bütün kitapların İmparatorluğun her köşesinde son yapraklarına kadar toplatılarak yakılması için emir verdi. 3000 kilometreden fazla uzunluğu olan meşhur Çin Şeddinin (Res. 13) asıl banisi Çenk'tir. Çenk öldü (M. E. 211) ; sülâlesi de birkaç yıl içinde yıkıldı. Bir taraftan Çinin şimalinde bulunan Hun İmparatorluğu orduları Büyük Şeddi aşarak Şensi ve Şansi vilâyetlerini sıkışürdı. Diğer taraftan da dahilde şiddetli bir isyan ateşi İmparatorluğun hemen her köşesinde birden parladı. (M. E. 209). HAN SÜLÂLESİ derebeylerden biri Han sülâlesini (M.E.202-M.S.220) . Çın hükümetinin ötedenberi başlıca korkusu Hun İmparatorluğundan idi. Hunlar, bayrakları altına girmek istemiyen Şensi, Şansi ve Kansu vilâyetleri havalisinde sakin Yueşi Türklerini garba çekilmeğe icbar ettiler. Çin çok şiddetli tazyiklerle hırpalandı. MİLÂDIN ÜÇÜNCÜ Milâdın üçüncü asrından sora, Çin, muhtelif ASRINDAN 14 ÜN- türk devletlerinin ve Cengiz oğullarının CÜ ASRINA KA- ıct^resı altında kaldı. ( Bunları ikinci kitapDAR ÇİN taki mahsus fasıllarında göstereceğiz). XIV üncü asırda yerli bir reis sülâle kurdu (Ming sülâlesi)-. Cengiz oğulları saltanatına nihayet verdi. [1] Asıl "Tsin,, şeklinde yazılan bu ismin telâffuzunu kolaylaştırmak için kitabımızda "Tisin,, şekli tercih edilmiştir. [[s. 59]] ÇIN 59 Bu devirde Çinliler birçok defalar KarakuMINGLER^368.1644) ^^^^ yürüdüler. Sora anarşi ve zâf MANÇU SÜLÂLESİ başladı. • ^ . (1644-1912) Mançuryada Sungarya vadilerinde oturan Mançular, bir hanlık altında toplanarak Minglerle muharebeye giriştiler. İlk hamlede Mukdeni zaptederek payitaht yaptılar. Peçili vilâyetine yaptıkları birçok akınlardan birinde Pekin kapılarına kadar dayandılar. Çin imparatoru bütün ordularını toplıyarak Mançulara gönderdi. Fakat tam bu sıralarda iç vilâyetlerde ayaklanan bazı sergerdeler boş buldukları meydanı zaptederek istiklâl ilânına giriştiler. Bunlardan biri bir aralık hiçbir mukavemet görmeden gelip Pekini işgal etti ( 3 Nisan 1644 ). Ordularile beraber gitmiyerek sarayda kalmış olan Çin imparatoru ele düşmemek için kendi kendini astı. Mançular karşısında bulunan çin orduları kumandanı intikam almak için Mançularla uyuşup muharebeye fasıla verdi. Mançular bu kumandana Pekini kurtarma ve öç alma işinde, kendisine bütün kuvvetlerile yardıma amade bulunduklarını söylediler. Çinli kumandan kabul etti. Ancak bir kere Pekinden içeri girilince Mançular Çin kumandanına: — Yollarda çok yorgun düştük. Pekin, dinlenmek için eyi bir yerdir. Burada kalacağız, dediler ve imparatorluk tahtına oturdular. Mançular bu taht üstünde 1912 de cümhuriyetin ilânile Çinden atılmcıya kadar 268 sene dinlendiler. D. ÇİN MEDENİYETİ Çin yerlisini Taş Devrinden çıkararak medeÇİNDE TÜRK ME- niyette İnkişafa sevkedenler Türklerdir. En ^^'^'^demT'^ kadîm zamanlarda medeniyet, soradan Çin denilen yerlerin yalnız şimal taraflarında kuruldu ve Sarı Irmak havzasının küçük bir kısmına münhasırdı. Diğer taraflara buradan yayılmıştır. Tarihi, zamanımızdan 9000 sene eveline kadar çıkarılan türk medeniyeti yalnız Çine değil, ayni zamanda Hint, Mezopotamya, Mısır, Anadolu ve sair mmtakalara da geçmiştir. [[s. 60]] 60 TARİH Türk ana medeniyeti, garp ve cenuba nasıl ve hangi sebepler altında gitmiş ise, şimalî Çine de ayni suretle ve ayni sebepler yüzünden gelmiştir. Şimalî Çinin anayurda en yakın olması ve iklim, toprak ve saire gibi tabiat şartlarının Türklerce şüphesiz iyi bilinmesi dolayisile türk medeniyet tohumunun saçıldığı sahalardan en kıdemlisinin burası olabileceğini söylemek mümkündür. DİN VE FELSEFE En eski din: İptidaî çin dininin esasları gayet sade idi. Bu esaslara göre en mukaddes mevki, ailenin oturduğu evin ocağına verilmiştir. Evin iç ve dış kapıları da mukaddes sayılırdı. Bunlar en kadîm türk an'ane ve itikatlarıdır. Eski çin, din ve medeniyeti, kadîm Türklerde olduğu gibi bilhassa toprak ve ziraat esaslarına müstenitti. Göğe ibadet telâkkisinin menşei de, mevsimler ve yağış ve kuraklık gibi hava hâdiselerile çok alâkadar olan ziraat hayatıdır. Soradan Toprak Tanrısı, Arz Tanrısı olmuş. Gök Tanrısı da bütün kâinat nizamını idare eden yüksek ülûhiyet mertebesine çıkarılmıştır. Daha sora imparatorlar Gökoğlu unvanını takınmağa başlamışlardır. İki büyük Tanrıdan "Gök,, erkek ^'Yer„ dişi telâkki olunur. Kâinatta her şeyin bunlardan olduğuna itikat edilirdi. Çinde bugünkü dinler — Çinin bugünkü resmî dinleri Konfüçyüs, Tao ve Buda dinleridir. Muhammet ve İsa dinleri resmî sayılmazlar. Musa dini yok gibidir. Buda dini Hintten gelmiştir. Konfüçyüs — Bu filozof Şantung havalisinde küçük bir kasabada doğmuştur (M. E. 501). Atalarının kadîm hükümdar sülâlelerinden Yinlere vardığını söylerler. Umumî hayata memurlukla girmiş, biraz sora vazifesinden çekilerek uzun seyahatlere çıkmıştır. O sırada Çinde anarşi her tarafı sarmıştı; umumî ahlâk bozulmuştu. Konfüçyüs eski esaslarda kendi görüşlerine göre yaptığı tadiller ve ıslahlarla yeni bir ahlâk felsefesi kurdu. İşte, ilerde milyonlarca insanın ruhunu teshir eden Konfüçyüs mesleği böyle doğmuştur (Res. 14). Konfüçyüs umumî manasile bir din vücuda getirmekten ziyade devrin ahlâk bozukluklarına galebe çalacak bir [[s. 61]] ÇİN 61 ahlâk felsefesi kurmak gayesini güderdi. Ortaya koyduğu ahlâk esasları gayet temizdir : Konfüçyüsün prensiplerinden başlıcaları: " İnsan hayat ve mesleğinde iktidarile olduğu kadar faziletile de temayüz etmelidir. Anayı, babayı ve ataları hoşnut etmenin, şereflendirmenin yolu budur.. Anaya, babaya hürmet esastır; bu esas genişleyince vatana ve devlete muhabbet ve merbutiyet olur.,, "... Cemiyetin her sınıfının ayrı ayrı vazifeleri vardır. Büyükler kanuna, adalete, tevazu ve tasarrufa itina göstermek; memleketi ehliyet, iktidar ve faziletle idare etmek; halkın her ferdini kendi çocuğu gibi sevmekle mükelleftirler. Millet te onları baba gibi sevmelidir...,, Konfüçyüs demokrattı: ''Halkın sesi Tanrının sesidir,, esasını müdafaa ederdi. Akidelerinde pek az tabiatüstünde esaslar ( m e t a f i z i k ) vardı. "Hayatın ne olduğunu bilmeden ölümü nasıl anlıyabiliriz,, derdi. Konfüçyüs en ziyade siyasî ahlâk terbiyesine ehemmiyet vermişti. Şu sözler onundur: "Millet idare edenler dürüst olmak gerektir. İdare eden şahsen dürüst ise devleti, kanunlar koymadan da idare edebilir; dürüst değilse saymıyacağı kanunları tedvin etmesi rieye yarar?,, "... İdare eden vakarını korumayı bilirse millet ona hürmet eder. Müşfik ve muhabbetkâr olursa millet ona açık yürekle bağlanır; eyilerin kadrini yükseltir, kötüleri ıslaha çalışırsa millet fazilet yolunda yürür...,, "... Büyüklerin fazileti rüzgâra, küçüklerin fazileti otlara benzer; üstünden rüzgâr geçen otlar iğilir... İdaresini fazilete istinat ettiren devlet adamı kutup yıldızına benzer; bütün yıldızlar onun önünden baş eğerek geçer, o daima yerinde durur...,, Konfüçyüsün mühim esaslarından biri de herkesin biribirini sevmesi, herkesin kendisi kadar başkalarını da düşünmesidir. Bu dinde rahip sınıfı yoktur. Herkes ibadetini bildiği gibi yapar. Konfüçyüs 73 yaşında ölmüştür. Memleketine verdiği din olmuştur. hususî Tao dini— Tao dini Tan isminde biri tarafından bir çin milliyetinin teşekkülünde en mühim amil kurul- I •f muştur. Bu da Konfüçyüs gibi bir müddet memurluk yaptıktan sora felsefe ve din işleri ile uğraşmağa başladı. Ru- pil: hun ebediyetine kani ve vahdaniyetçi idi (Res. 15). Bunun mesleğine göre kâinat "bakmakla görülmiyen, dinlemekle işitilmiyen, aramakla bulunmıyan, varlık ve yokluk kendisinde mündemiç bir yaratıcının (Tao)nun eseridir.,. [[s. 62]] 62 TARIH Konfüçyüs île Taonun mukayesesi.— Konfüçyüs mezhebi insanların maddî ihtiyaçlarmı, hayatm hakikî şartlarmı esas tutar. Bu itibarla daha canlı, daha amelîdir. Tao dini ise hemen münhasıran ruha ve ruhun ihtiyaçlarına ehemmiyet verir; maddî hayatı düşünmez. Çinde bütün dinler, en uzak mazilerin cahillik devirlerinden kalma görenekler ve batıl itikatlar tesiri altında değişmişlerdir. Bu tesir yalnız dinî itikatlarda değil, bütün içtimaî hayat safhalarında aşikâr olarak görülür. DIL YAZI EDE ^^^ heceli bir dildir. Kelimeler ' BIYAT " Şeklini değiştirmez ve tasrif edilmez. Çinliler yazılarını fırça ile yazarlar. Satırlar harflerin yukardan aşağı dizilmesile tertip olunur. Irkî, coğrafî, tarihî ve siyasî vahdetlerden mahrum olan Çinde tam şekilde bir dil birliği de yoktur. Ayrı lehçeler konuşan Çinliler aralarında anlaşamazlar. Çinde matbaacılık pek eskidir (M.S. VI ıncı asır). Çin edebiyatı uzun mazilerdenberi muhafaza edilerek bugüne kadar intikal etmiş en kadîm edebiyat telâkki edilebilir. Kadîm çin kütüphanesi, mukaddes kitaplar ve 24 ü tamamen mahfuz ve maruf tarih kitaplarile felsefeye, heyete, hukuka, askerlik san'atine ve doğrudan doğruya edebiyata müteallik birçok eserlerden terekküp eder. Çin edebiyatının en yüksek devreleri türk sülâleleri zamanlarıdır. Çinde ressamlık pek kadîm zamanlarda RESIM, MIMARLıK, T . , .... .. , . HEYKELTRAŞLıK ^^ogr^ıuŞ ve çok itibar gormuş san atlerdendır. Çin mimarlığı ince, zarif üslûplu, biribiri üzerine geçirilmiş çatılar tarzile hususiyet gösterir. Bu çatı tarzının göçebelik devrine ait çadır şekillerinden kalma bir hatıradan doğduğu söyleniyor. Evlerin dahilî tezyinatı çok ince, çok itinalıdır. Ev eşyalarında aranan ziynet iptilâsı başka hiçbir millette görülmemiş denilecek mertebededir. Çinliler en ziyade küçük, ince ve zarif eserler vücuda getirmekte temayüz etmişlerdir. Maden, fildişi veya yeşim taşından minimini heykeller, tunç işleri, kumaş üzerine işlemeler yapmakta, kâğıtçılıkta ve bilhassa ipekçilikte, çinicilikte çin san'atkârları hakikaten müstesna bir olgunluk ve yükseklik mertebesine varmışlardır (Res. 16,11). [[s. 63]] ÇIN 63 PORSELENCILIK, Çinicilik ve ipekçilik Çinin başlıca şöhretiÇINICILIK VE ni teşkil eden iki san'attir. Garp, Çini ilk defa IPEKÇILIK ipeği ve ipeklileri ile tanımıştır. îlk vatanı Çin olan kâğıt, (Res. 18) garba Semerkanttan geçmiştir. Herzaman ileri derecede bulunmuş olan porselen san'ati ise pek parlaktır. Kadîm Çinin en başta gelen zenginlik kayZIRAAT nağı ziraat idi. Kullanılan vasıtaların iptidailiğine ve usullerin köhneliğine rağmen bütün çin halkını besliyen ve yaşatan ziraattir. Çinlinin toprağa verdiği ehemmiyet, gösterdiği dikkat ve ihtimam tasavvurun fevkindedir. Toprağı ihmal edenler, tarlasını bakımsız bırakanlar için pek ağır cezalar vardı. [[s. [60v]]] IV ANAYURTTA EN ESKİ DEVLETLER A. ASYADA TÜRK HUN İMPARATORLUĞU Türkler milâttan çok zaman evelki devirlerde Ortaasyadan ayrılarak muhtelif kıt'alarda devletler kurdukları gibi bunlardan ana vatanda kalmış olanları da bu sahada muhtelif zamanlarda, muhtelif isimlerle devletler kurmuşlardır. Bunların tarihçe malûm olan en eskisi, Asya Türk Hun İmparatorluğudur [1]. HUDUT Bu devlet, bidayette. Çinin şimalinde Çin Şeddinden Orhon nehri ve Tanu-Ola dağlarına kadar olan sahaya sahipti. Daha soraları, Mançurya hududundan Aral gölüne kadar uzanan geniş kıt'alarda hükümran oldu. Nüfuzunun İtil ( V o l g a ) havzasına kadar uzandığı zamanlar da olmuştur (Harita. 3). Bu devlet milâttan pek çok zaman evel KURULMA yE Yl- teessüs etmiştir; tarihi hemen Çin Devleti Milâttan evel XIII uncu asra ait çın vesikaları, bunu teyit etmektedir. Ancak tarihî malûmat, M.E. Illüncü asırda vuzuh kespediyor. İnkırazı M.S.I inci asır içindedir. [1] Çirıiyer, bu devlete Hyungnu derlerdi. Bu, Çinliler tarafından tahrif edilmiş bir kelimedir. Asıl telâffuzu henüz malûm olmamıştır. Bu imparatorluğu teşkil eden Türklerden, Avrupaya geçenler Hun diye şöhret buldular. Bu Türk İmparatorluğunu umumiyetle diğer türk devletlerinden ayırt etrnek için,S biz de imparatorluğun isminde Hun tabirini kullanıyoruz. . ... . [[s. 65]] ANAYURTTA EN ESKİ DEVLETLER 65 Bu büyük Türk Devleti, muhtelif türk DEVLETİN MAHİYETİ hanlıklarının, sitelerinin ve kabilelerinin bir reisin idaresi altında birleşmesinden vücuda gelmiş bir imparatorluktu. Mühim işlerde, bilhassa harp ve sulh işlerinde devlet reisinin emri kat'î olmakla beraber, imparatorluğu teşkil eden unsurlar dahilî işlerinde serbest idiler. Devlet reisleri Tanrıkut unvanını taşırdı; "Tanrıkut,, gök kudreti demektir [1]. Bu müttehidenin en meşhur reisi Teoman METE namındaki imparatorun oğlu Mete dir (M. E. Tanrıkut Mete, şarkta Siyen-pileri türk yurtlarından Kingan dağları şarkına çekilmeğe mecbur etti; imparatorluk bayrağı altına girmek istemiyen Yueçileri de Kansudan garba doğru muhacerete icbar etti. Mete, İli nehri boylarındaki Vusun Kırallığmı da mağlûp ederek imparatorluğuna ilhak etti. Bundan başka Yarkent, Hotan, Kuça, Karaşar, Turfan ve Kâşgar gibi türk şehirleri de hun hakimiyetini tanıdılar. Metenin bu şanlı zaferleri neticesinde Kingan dağlarından İtil nehrine kadar uzanan geniş sahadaki bütün Türkler bir bayrak altında toplandılar. 26 kadar kırallık imparatorluğa iltihak eyledi. Hunlar, ilk zamanlardan itibaren Çini tehÇİN SEFERİ dide başlamışlardı. Bu akınlara karşı muhtelif çin imparatorları Çinin şimalî hududunun muhtelif noktalarında kaleler ve duvarlar yaparak müdafaaya çalıştılar. Meşhur Çin Şeddi bu duvarların birleşmesi ve tamamlanması ile vücuda geldi. Çinde Han sülâlesi devrinde Mete, Çine harp ilân etti. İmparatorun kumanda ettiği çin ordularını bir meydan muharebesinde mağlûp etti. Çin imparatorunu, iltica ettiği bir kalede muhasara eyledi. [1] Eski türkçede Tanrı, Tengri telâffuz olunurdu. Çinliler bu unvanı kendi lisanlarına göre tahrif ederek Tanyu şekline sokmuşlardır. Bu kelime fransızca tarihlerde ve bu lisandan tercüme edilen bazı türkçe tarihlerde Tanju şekline girmiştir. 5 [[s. 66]] 66 TARIH Çin imparatoru esaretten ve çin ordusu kat'î bir imhadan ancak vergi vermek şartile kurtulabildi (M. E. 199). Bu suretle Çin İmparatorluğu Hunlarm tabiiyetine girmiş bulunuyordu. IMPARATORLUĞUN Hun imparatorluğu, Çinin ş ^ a l ve BÖLÜNMESI şımalıgarbısmde Çm ıçm müthiş bir tehlike idi. Çinliler, bu Türk Devletini behemehal yıkmak istiyorlardı. Bunun için birçok entrikalarla müttehide içinde nifak ve niza çıkardılar. Muhtelif türk hanlıklarını, beyliklerini biribirlerile muharebe ettirerek bu Türk Devletini zayıflattılar. Hun prensleri arasında zuhûr eden ihtiras mücadeleleri, nihayet Hun İmparatorluğunun, ikiye ayrılmasını mucip oldu. Hun İmparatorluğu, şimalî ve cenubî Hunlar namlarile ikiye ayrıldı. Gobi çölünün şimalinde bulunanlar Şimalî Hun Devletri, cenubunda ve Şansi, Şensi mmtakalarında kalanlar da Cenubî Hun Devleti ismini aldılar (M. S. 48). Çinliler, evvelâ Cenubî Hunlarm ve SiyenIMPARATORLUGUN püerin yardımile şimal devletini yıktılar ^ İ R ™ İ R Ç A S (M- S- 93). Siyenpiler Şimal Hunlarmm MASı memleketlerini zaptederek orada yerleştiler. İşte Asya Türk İmparatorluğu bu suretle nihayet buldu. Bu İmparatorluk 1323 sene payidar olmuştur; Bu inhizamdan sora Şimalî Hunlardan bir kısmı, yurtlarını istilâ eden Siyen - pilerin hakimiyetini tanımaya mecbur olmuş, diğer bir kısmı Cenubî Hunlara iltihak etmiş, mütebaki büyük kısmı da garba doğru çekilerek Ural dağlarile Hazar Denizi arasındaki sahada yerleşmiş ve tekrar kuvvetlenmişlerdir. Cenubî Hun Devleti, Şimalî Hun Devletinin inkırazından sora Çinin himayesinde olarak M. S. 111 üncü asır bidayetlerine kadar yaşamıştır. Bu tarihte Şimalî Çindeki türk devletlerinden Veyler bunların son hükümdarını tevkif ederek bu devlete de nihayet vermişlerdir (M. S. 216). Bu inhilâlden sora Cenubî Hunlardan bir kısmı Çinin Kansu, Şensi, Şansi ve Suçeu eyaletlerinde yerleşmişlerdir. İşte bu Tüklerdir ki, daha sora Çinde bir devlet kurmuşlardır. [[s. 67]] ANAYURTTA EN ESKİ DEVLETLER 67 HUN MEDENIYETI Hanların Asyada medeniyeti o devir için TEŞKILÂTı yüksek medeniyet sayılır. Hunlar, büyük ve muntazam bir devlet tesis etmişlerdi. Büiün ülkede asayiş ve inzibat hüküm sürüyordu. Hunlarm mükemmel kanunları, mahkeme ve hapishaneleri vardı. Devlet muhtelif büyüklükte idarî sahalara bölünmüştü. Hunlarm türlü mahiyette umumî halk içtimaları olurdu. Hun Devleti kuvvetli bir askerî teşkilâta malikti; 300 — 400 bin kişilik ordular kullanırdı. Bütün hun halkı askerî inzibata tâbi idi. Her Türk bir asker idi. Bir taraftan da her Türk bir arazi parçasına malikti. Hunlarda madencilik san'ati ve ticaret dahi ileri idi. Çinliler hun medeniyetinden çok istifade etmişlerdir. Çinde ilk yapılan takvim, en eski türk takvimlerinden başka bir şey değildi. Hun Devletinde, memleket askerî teşkilâta göre Orta, Sol (Şark), Sağ ( G a r p ) diye üçe ayrılırdı. Orta kısım, bizzat devlet reisi, Sol ( Şark ) Veliaht, Sağ ( Garp ) hanedana mensup bir prens tarafından idare olunurdu. Şark, Güneşin doğduğu taraf olduğundan mukaddes sayılırdı. Tanrıkut kendini Çin imparatorlarından daha yüksek tutardı. B. ÇİNDE HUNLARIN HAKİMİYETİ Çinliler, Cenubî Hun Devletinin inkırazından sora Hunlardan mühim bir kısmını Çin Şeddi içerisinde bilhassa Şansi eyaletinde yerleştirmişlerdi. Çinin askerî kuvveti zayıflayınca Hunlar Şansi, Şensi, Peçili ve Honan eyaletlerinde biribiri ardınca bütün Çine nafiz devletler kurdular ( 304 — 431). Bütün bu devletleri, Topa Türkleri hakimiyetlerine aldılar. C. TOPA DEVLETİ Topa 1ar ( Hatolar ), Hun Devleti devrinde Hunlarm şimalinde Ângarave Obi nehirleri arasında yaşıyorlardı. (Harita. 4) Bunlar, Hun Devletinin inkırazından sora, cenuba doğru inerek evvelâ şarkî Moğolistanda ve soraları daha aşağı inerek [[s. 68]] 68 TARIH Şansi şimalinde yerleşmişlerdi (270). Topalar evvelâ bu havalide Vey ismile hakimiyet tesis ettiler. Soraları şimalî Çinde bütün Şansi eyaletini ve Peçilinin bir kısmını, Nankin, Loyang, Honan ve Şantungu ve bir müddet sora bütün Şensi ve Peçiliyi zaptettiler ( 3 3 6 — 4 9 6 ). Topalar, bu sırada, merkezî Asyadaki Turfan, Karaşar, Kuça, Kâşgar kırallıkları üzerinde hakimiyet tesis ettiler (448). Topalar Çinde parlak bir medeniyet devri açmışlardır (Res. 19-29). Bu devirde büyük siyasî, iktisadî ve askerî inkişaf oldu. Türk ( Tukyu ) Devleti, teşekkül ettiği zaman, Topalar Şimalî Çinde en kudretli bir devlet halinde yaşıyor, Hint ve îran hükûmetlerile siyasî münasebetlerde bulunuyorlardı. Şarkî ve garbî namile ikiye ayrılan ve sora tekrar birleşen Topalar Çin Denizinden Pamire kadar geniş bir imparatorluk kurmuşlardır. Çinde hakimiyetleri VI ıncı asrın nihayetlerinde ( M. S. 581 ) bitti. [[s. 69]] V İSKİT İMPARATORLUĞU Türklerin pek eski devirlerdenberi OrtaASILLARI asyadan gidip yerleştikleri sahalardan biri de Şarkî Avrupanın cenup kısmı, yani Karadeniz şimalinde Yayık ırmağı ile üral dağlarından Tuna ırmağına kadar uzanan geniş mıntakadır (Harita. 5). Bugün Cenubî Rusya denilen bu mıntakaya yerleşmiş Türklere kadîm yunan müverrihleri İskit derlerdi. Evvelâ yalnız Tuna şarkında ve Karadeniz şimalinde yaşayanlara münhasır olan bu isim soraları Hazar Denizi ile Yayık ırmağı şarkındaki bütün Türklere de teşmil edilmiştir [1]. Esas hududu Yayıktan Tunaya kadar uzanan İskit împa[1] Kadîm yunan müverrihlerinden Herodot " İskit „ kelimesinin, Karadeniz şimalindeki ahali tarafmdan, devletlerinin müessisine nis - petle kendilerine verdikleri ( Skolot) veya ( Oskolot) isminin yunanca şekli olduğunu söyler. İranlılar ayni asırda bunlara daha doğru bir te - lâffuzla Sakalar derlerdi. Türk camiasından gayet büyük bir zümrenin o devirlerde kendile - rine Saka unvanım vermiş oldukları anlaşılıyor. Bu adı bugün Sibir şimalinde yaşamakta olan Yakut Türkleri muhafaza etmektedirler; Ya - kutlar kendilerine bugün dahi Yakut değil, Saka derler. Bazı eski roma müverrihleri îskitleri bütün ırkların en kıdemlisi olarak gösterirler. Ataliyat (Attaliate) namındaki bizans müverrihi, tarihinin 156 ıncı yaprağında " îskitlerle Türkler ayni ırktandır,,, demiştir. Müverrih Hammer, Herodotun İskitlerin atası olarak gösterdiği hü - kümdar Targıt (Targitaos ) isminin türk kelimesile münasebettar oldu - ğunu söyler. İskitlerin konuştuğu dil ve kullandıkları ismihaslarla türkçe ve türk isimleri arasındaki benzerlik, bizans müverrihleri ve onlardan sora gelen birçok müellifler tarafından işaret edilmiştir. [[s. 70]] 70 TARIH ratorluğunun temerküz sahası Kırım Yarımadası ile b u n u n şimal kısımları idi. Hâkim iskit unsurlarından Tor (Taure)— lara nispetle bu yarımadaya Torik (Taurique) ismi verilmişti. Strabon, coğrafyasında İskitlerin sahillerdeki limanlara limen dediklerini kaydeder. SAN'AT VE ^ ^ ^ ^ ^ H o m e r e ) ve M. E. IX uncu asırda MEDENİYET Y^şıyan yunan ediplerinden Ezıot (Hesiode) ile M. E. V inci asırda yaşamış olan Eşil ( Eschyle ) İskitleri " en mdenî millet „ olarak tavsif etmektedirler. Maruf yunan müverrihi Herodot (M. E. V inci asır) ayni malûmatı teyit eder; daha birçok kadîm müellifler İskitleri bütün milletlerden yüksek gösterirler ve bunların cesur ve cengâver oldukları kadar mütekâmil olduklarını söylerler ; İran hükümdarlarının evlâtlarını okutmak ve yetiştirmek üzere îskitlerden muallim ve mürebbi getirttiklerini yazarlar. Odesa, Kiyef, Harkof, Moskova ve Leningrad müzeleri iskit medeniyetinin yüksekliğini gösteren kıymetli vesikalarla doludur. Son senelerdeki yeni arkeoloji keşifleri bu medeniyetin milâda binlerce yıl takaddüm eden bir maziye dayandığını tesbit etmektedir. İskitlerin işgal ettikleri sahanın müteakip asırlarda büyük ve sürekli muhaceret akınlarına, kavim çarpışmalarına sahne olması yüzünden mahvolan iskit medeniyetinin şahitleri bilhassa mezarlarda bulunabilmektedir. İskitler, bütün eski Türkler gibi ölülerini, bunların sevdikleri eşyalarile beraber gömdüklerinden insan elinin erişemediği mezarlardan bugün bu medeniyetin yüksek derecesini gösteren eserler meydana çıkarılabilmektedir (Res: 30 - 39). Bu zengin eşyalı iskit mezarları Küçük îskitya denilen Dobrucadan başlıyarak Ortaasyaya kadar uzanan saha içinde bulunmaktadır. Milâttan binlerce yıl evel başlıyan iskit san'ati milâttan evel Vinci ve IV üncü asırlarda yüksek inkişaf devresine varmıştır. Bu devrin en güzel iskit eserlerine Kırım ile Kafkasya şimalinde ve Rusya cenubuşarkisindeki iskit mezarlarında tesadüf edilmiştir. Bu devirde iskit san'at tarzı yunan san'ati üzerine tesir göstermiş ve Yunanistanla İyonya şehirlerinde iskit üslûbunda eserler yapılmağa başlanmıştır. Bu tesir bilhassa halılara [[s. 71]] ISKIT IMPARATORLUĞU 71 ve elbiselik kumaşlara dikilen altın ziynet levhalarile altın ve tunç at takımlarında görülür. Yeni türk kavimlerinin şarktan garba yürüyüşle yaptıkları tazyik daha evel yerleşmiş İskitleri Avrupa içerlerine sürdüğünden bu suretle iskit san'ati Avrupaya dahi girmiştir. Fakat Avrupalılar o devirlerde hem san'atçe çok geri, hem de çok fakir olduklarından İskitlerin altın ve kıymetU taşlarla yapılmış eserlerini taklit edemediler. Buralarda iskit san'at eserleri gerek maddî kıymet ve gerek san'at kıymeti itibarile düşkünlüğe uğradı. İskitlere ait eserlerden pek çoğunun altından yapılmış ol- • ması bunların zenginliklerinin derecesine delil tutulabilir. İskit İmparatorluğunun siyasî inhitatı başlangıcında İskitler refah, san'at ve medeniyetçe en yüksek inkişaf devrinde bulunuyorlardı. İskitler san'atlerin en ince ve yükseklerin^ÎYASFT VE ASKERLİK siyaset ile askerlikte üstat idiler. Muhtelif devirlerde, muhtelif memleketlere gönderdikleri diplomat heyetleri ile bunların aktettikleri ittifaklardan bütün kadîm tarihlerde uzunuzadıya bahsedilmektedir. İran Hükümdarı I inci Daryus un büyük fütuhat plânlarındaki muvaffakıyetsizlik İskitlerin siyaseti ve askerî mehareti neticesidir. Milâttan evelki asırların en büyük hekimi sayılan İstanköylü İpokrat (Hippocrate) Havalar, Sular ve Mevkiler isimli eserinde İskitlerin örf ve âdetlerinden bahsederken bunların yalnız erkeklerinin değil, kadınlarının da cesur ve cengâver olduklarını, ata bindiklerini ve muharebelere girdiklerini anlatır. İskit kızları evleninceye kadar daimî surette at ve silâh sporları yaparlar, evlendikten sora ancak muharebe zamanları ata binerlerdi. Sağ kollarını kuvvetlendirmek, silâh kullanmayı kolaylaştırmak için iskit kızlarının sağ memeleri daha küçük yaşta iken dağlanır, yalnız sol memeleri bırakılırdı. Eski tarihlerde uzunuzadıya anlatılan Amazonlar işte bu iskit camiasına mensup türk kadınlarıdır. İskitler İran, Anadolu, Suriye ve Mısıra birçok akınlar ve seferler yapmışlardır. İÇTİMAÎ HAYAT İskitlerin mütemekkin-çiftçi ve göçebe olmak üzere iki sınıfa ayrıldıkları söylenir. Mütemekkin halk medenî ve san'atkâr idi. Göçebe olanlar [[s. 72]] 72 TARIH Güneşe, yağmura ve kara karşı korunmak için keçe ile örtülmüş odalar halinde dört veya altı tekerlekli arabalarda yaşarlardı. Arabalar iki üç çift veya daha fazla öküzle çekilirdi. Göç zamanında kadınlar araba içinde, erkekler atlara binerek arabanın yanlarında giderler; arabaları, koyun, inek ve at sürülerini muhafaza ederlerdi. Bunların göçebeliği büyük muhaceretlere sebep olan Ortaasya kuraklığı hâdisesinin neticesi olup elverişli bir saha bulur bulmaz yerleşerek şehirler tesis ederlerdi. 'i fi DİN HAYATI Bütün en eski Türkler gibi İskitler de yer ve gök tanrılarına taparlardı. îskitlerin hürmet ettikleri tanrılardan biri de harp tanrısı idi. Bu tanrı için her şehir veya kabile ayrı bir mabet bina eder, bu mabetlerin tepesine harp tanrısını temsil eden bir kılıç dikilirdi. Her yıl harp tanrısı namına atlar ve diğer hayvanlar kurban edilirdi. Eski Türklerde olduğu gibi İskitlerde de en makbul nezir attı. Kesilen kurbanlar kazanlarda pişirilerek dağıtılırdı. iskitler şarap yaparlar ve içerlerdi. Ispartalılara şarabı susuz içmeği ilk defa olarak bir İskit sefaret heyetinin öğrettiğini kadîm müverrihler naklederler. [[s. [67r]]] VI HİNT A. MEMLEKET VE AHALİ MEMLEKET Hindistan Asyanın cenubunda Hint Denizine uzanan büyük bir yarımadadır (Harita. 6). Burası, başlıbaşına bir kıt'a addolunacak kadar Asyanın diğer kısımlarından ayrılmıştır. En cenubî ucunda Seylân adası nihayeti Pandr civarlarına kadar uzanır. Büyüklüğü, Türkiyenin yedi misli kadardır. Şimalde, Yüksek Himalâya silsilesi Hindistanı Tibetten ayırır; cenup sahilleri, Hint Denizile çevrilmiştir. Bu geniş kıt'anmdahıhnde biribirinin zıddı iki mmtaka vardır. Birisi şimalde Ganj ve Sınt (Indüs) ırmaklarının vücuda getirdiği ^enis vadileri İhtiva eden asıl Hindistandır. Buraya Şimalî Hındistan dahi denir. Ganj vadisi, dinî, siyasî ve iktisadî hadiseler 1 ıbarı e Hindin en ehemmiyetli mıntakasıdır. Burası nüfus lübanle de bütün memleketin en kalabalık yeridir. Sint ırma gmın yukarı kısmile bu ırmağa akan diğer dört çayın suladığı geniş sahaya Pencap yani Beşsu mıntakası derler. Hint kıtasına karadan vukubulan bütün istilâların yolu Kâbil vadısıdır. Pencap, bu istilâlara ilk hedef olan hudut sahasıdır. Diğer kısım ise asıl yarımada olan cenuptaki kayalık Uelckan yaylasıdır. Bu kısmın Umman Denizi cihetindeki garp sahili gayet diktir; şark sahili ise oldukça düzdür ü ç buyuk ırmak bu yaylâyı garptan şarka doğru kat'eder- Godavarı, Krışna ve Kaven. ' [[s. 74]] 74 TARİH Bu İki mmtakanın arasında merkezî Hindistan yaylâsı vardır. Bu yaylada Narmada, Taptı ırmakları şarktan garba doğru akar Vındhtya ve Çota - Nagapur dağları Şimalî Hindistan ile Dekkanı bırıbırinden ayırır. İKLİM İklim, sıcak mmtaka iklimidir. Yaz, bilhassa Ganj vadisinde pek sıcaktır. Kış, şimalde ve tepelerde soğuktur. Memleketin hayatı altı ay bir taraftan altı ay diğer taraftan esen rüzgârların tesiri altındadır. Garbıcenubî rüzgârı, denizin kızgın sathını geçerken ağır su buharlarını yüklenerek bütün Hindistan üzerine sel hahnde boşanır. Bu şiddetli yağışlar, yeraltındaki su hazinelerim ve Hımalâya tepelerindeki cümudiyeleri besler ve nehirleri şişirir. Hindistanda bol güneş ve bol suyun tesirile hayat adeta yerden fışkırır. Sık ormanlarda otların ve sarmaşıkların arasında kaplan, yılan, fil, ayı, gergedan, her türlü yırtıcı ve zehirli hayvanlar ve renk renk güzel kuşlar dolaşır. Rüzgârlar ve yağmurlar şiddetli gökgürültüleri ve yılİklimin sıcaklığı insanları gevşetir. Şiddetli yağmurlar, şimşekler ve gökgürültüleri de insan manevıyeti üzerine tesirden hâli kalmaz. Hintlilerin gevşek ve uyuşuk olmalarında iklim ve tabiatin tesiri pek çoktur. AHALİ Hindistanda ahali heryerden ziyade karışıktır. Pencap ve onun cenubunda Raçputana da beyaz ırkın bütün evsafını haiz insanlar yaşar. Merkez yaylâsı ormanlarında ve cenupta Kaveri nehri membalarmda, MI - Giri ormanlarında koyu esmer ve siyah insanlar vardır. Bununla beraber zencilerde olduğu gibi dudakları kalın ve saçları kıvırcık değildir. Bu siyah ahalinin vaktıle bütün Hındistanı kapladığı zannolunmaktadır. Bunlara Munda denir. Mundalar iptidaî hallerini muhafaza etmektedirler. Şimendifer, elektrik, telefon onlara hiçbir tesir yapmamıştır Bugün mevcutları 5 milyon kadar kalmıştır. Himalâyanın yüksek vadilerinde ve Ganj deltası şarkında ise çekik gözlü sarı ırk sakindir. Bu kadar muhtelif ırklar binlerce seneler zarfında karışmıştır. Bu sebeple Hindistanda her renkte ve her şekilde insanlara rasgelinir. Görülüyor ki, Hindistan, ırkî bir isim olmaktan ziyade coğrafî bir mefhum ifade eden bir tabirdir. jmjL [[s. 75]] HİNT 75 B. TARİH 1. TARIHTENEVELKÎ ZAMANLAR Hindistanm mazbut ve müşterek tarihi yoktur. Hindistanda coğrafî bir merkez, an'ane ile vücuda gelmiş bir payitaht dahi olmamıştır. Bu kıt'ada hiçbir vakit hakikî birlik te görülmemiştir. Hindistanı, ilk ahalisi Mundalarm elinden alanlar Altaylardan gelmiş olan Dravit Türkleridir. Dravitlerin Hindistanı ne vakit istilâ ettikleri henüz kat'î olarak malûm olmamıştır. Bugün Dravitler, Şimalî Hindistanda, Bülücistanda ve en çok: cenupta Dekkanda bulunduklarına göre vaktile bütün Hindistana hâkim olduklarına ihtimal veriliyor. Dravitler, Hindistanda, Bakır Devrine ait bir medeniyet inkişaf ettirmişlerdir; bunun milâttan 3 bin sene evelki izleri Sint ırmağı üzerinde Mohenco daro veHarappa şehirlerinde bulunmuştur. Dravit medeniyeti, bütün önasya medeniyetlerile yakınlık ve benzeyiş göstermektedir. Lisanları sumerceye benzer.. Hepsi birden Ortaasya türk medeniyeti ailesindendir. Dravitler, önce Şimalî Hindistanda yerleşmiş ve nüfuzlarını çok tevsi etmişlerdir. Boraları şimalden gelen yeni tazyiklerle cenup mıntakalarına sürülmüşlerdir. 2. TARİH DEVRİ Hindistan, M. E. 1500 tarihlerinde şimalden,. 'hİNDEn'sora Pencap üzerinden yeni bir istilâya uğradı. Ortaasyadan gelen bu istilâcılara Avrupa âlimleri HintArileri derlerse de bunlar hakikatte yurtlarından ayrılmış türk kabileleridir. Yeni gelenler, Munda ve Dravitlerle yüzlerce sene süren mücadelelerde bulunarak İndüs ve Ganj vadilerinde yerleşmeğe çalıştılar. Bu istilâcılar, diğer ahaliye nazaran adet itibarile pek az idiler. Temessül tehlikesine karşı mevcudiyetlerini muhafaza için tedricen kast sistemini kabul ettiler. Kast (zümre), ırka ve irsi mesleğe göre husule gelmiş içtimaî [[s. 76]] 76 TARIH bir teşekküldür. Kastların teşekkülü, yeni gelenlerin kendi aralarında dahi ayrılığa sebep oldu. Bunlar eski hint kanunlarına göre dört sınıfa ayrılırlar: Brahmanlar, yani papazlar ; askerler ve asiller (Kşatriya) ; san'atkârlar, köylüler, tacirler (Vesya) ve işçiler (Sudra). Bir de, bunlar haricinde pis sayılan işlerle uğraşanlar vardır. Bunlara Parya yani kast harici derler. Brahmanlar, kendi manevî faikıyetlerini temin için kastlığı, bilhassa brahmanlığı kimsenin dahil olamıyacağı kapalı bir sınıf haline koydular. Brahmanlar ruhların tenasühü akidesini vazettiler. Yani ölenin ruhu amellerine göre diğer heri hangi bir mahlûkta tecelli edeceğini kabul ettirdiler. Bu itikat, bir nevi dinî idare tesis etmek demekti. Bu, şüphesiz Brahmanların menfaatine idi. VEDALAR İdare başladıktan sora birtakım dinî |1 I mukaddes kitaplar ortaya çıktı. Bu kitaplara Vedalar adı verildi. Hintliler, bu kitapların Allah sözü olduğuna inanıyorlardı. Hindistan tarihine ait mevcut ilk eserler, Vedalardır. Vedalar nesilden nesle ağızdan naklolunmuş ve ancak M. E. VI. ıncı asırdan sora yazılabilmiştir. Vedalarm verdiği müphem malûmata göre Dravitlerin W: üzerine gelenler evvelâ mmtaka birlikleri ve daha soraları devletler yapmışlardır. Hindistan tarihi bu suretle M. E. I I : . VI ıncı asra kadar sisler içinde geçer. Bundan soraki zamana ait malûmat ise buda ve caina dinlerinin zuhûru ile bir dereceye kadar bellidir. Bu dinler M. E. VI ıncı asrın ortalarına doğru doğmuştur. Buda, Saka Türklerindendir [1]. Bu devirde Hindistanm muhtelif mmtakalarında birçok müstakil kabileler ve kıralhklar vardı. Bu devirden İskender istilâsına kadar geçen zaman zarfmda da (M. E. 600—327) birtakım türk kabileleri daha, şimaligarbî cihetlerinden Hindistana gelmişlerdir. PERS VE İSKEN- Daryus, Hindikuşu geçerek îndüs mıntakaDER İSTİLÂSI Sim İşgal etti (M. E. 517 — 509). Bu hareket memleket dahilinde bir misal tesiri yaptı. Gaiıj vadisindeki küçük devletlerin en kuvvetlisi olan [1] Buda kelimesi, esası türkçe olan "Put„un bir şeklidir. Attila'nm kardeşi de "Buda,, veya " Bleda „ adını taşıyordu. Macaristanın eski merkezi "Budin,, kalesi, adını bundan almıştır. [[s. 77]] HINT 77 Magadha Devleti biribiri ardınca bütün küçük hükümetleri ele geçirdi. Büyük bir devlet teşkil etti. Makedonyalı Büyük İskender, İrandan sora Hindistanı da hükmü altına almak istedi; İndüs nehrini geçerek Pencabın şarkına kadar vardı. Fakat askerlerinin isyanı ve Sakaların mukavemeti üzerine ricat mecburiyetinde kaldı; İndüs nehri boyunca deniz kenarına kadar indikten sora garba döndü (M. E. 327—325). MORYA İMPARA- İskender istilâsının husule getirdiği aksülâTORLUĞU VE mel Magadha Devletinin Morya sülâlesine ASOKA geçmesini mucip oldu (M. E. 321). Bu sülâleden Asoka, hükmünü ve arazisini cenupta Seylân adasına kadar tevsi ederek büyük bir imparatorluk kurdu. Asoka (M.E. 274—236), buda dinini kabul ederek rahipler heyetine girdi. Asokadan sora bu kuvvetli devlet parçalandı. Ganj vadisinden başka Hindistanm diğer mmtakalarında da küçük küçük hükümetler türedi. Bunlardan hint tarihinde bir iz bırakanlar Magadha mmtakasmdaki Gupta Devleti (M. S. 318—535) ile Tanesvar ve havalisinde teessüs eden Harşa Devletidir (M. S. 605—740). Bu sıralarda Hindistan üzerine bir grek tazGREK İSTİLASI yiki oldu. İskenderin ölümünden sora Baktriyanda hükümet kuran (M. E. 250) grek prensleri Hindistanda fütuhat aradılar. Morya İmparatorluğunun inhilâli bu istilâyı kolaylaştırdı. Bu maceracılar Kâbili [1] (M.E. 206), Pencabı işgal ettiler (M. E. 170) ve Ganj vadisine kadar ilerlediler (M. E. 155). Mukaddes bir şehir olan Udh'u muhasara ettiler. Fakat, bu Grekler Hindistanda eriyip gittiler. Grek prenslerinin iki asır kadar Baktriyan, Afganistan ve Pencap havalisinde hâkim oldukları anlaşılıyor (M. E. 250—58). Bu grek hakimiyetine nihayet veren Saka Türkleri olmuştur. Brahmanlık, kast teşkilâtı dolayisile ecnebilere kapalı olduğundan Grekler millî ve içtimaî batıl itikatlara bigâne ve umumî bir din olan budistliğe girmişlerdi. Greklerle [1] Kâbil nispeten yeni bir şehirdir. Bu devirde şimdiki Kâbilin civarında Kapisa veya Kapisi isminde bir şehir vardı. Kâbil vadisinin Hindistan geçidi olmasından "Kapisa,, isminin kapı ile alâkası ihtimali pek mümkündür. Hindistanı istilâ eden ilk Türkler bu geçit şehrine bu ismi vermiş olmalıdırlar. i [[s. 78]] 78 TARIH Budistlerin imtizacı o zamanın paralarında ve heykellerinde görünür. SAKALAR İSTİLÂSI İmparatoru Mete'nin icbarı üzerine Çinin şimal vilâyetlerinde oturan Yueçi Türkleri yüz bin kişiden fazla tahmin olunan bir kütle halinde garba doğru hicret ettiler (M. E. 170). Fergana ile Öküz ırmağı havalisine geldiler; Greklerin Soğt kıt'asındaki hakimiyetlerine nihayet verdiler (M. E. 163). Bu havalide eskidenberi Sakalar bulunuyordu. Sakalar, Yueçilerin tazyikile kısmen daha cenuba hicrete mecbur oldular. Sakalar, Baktriyandan Örekleri kovmuşlar ise de arkalarından yetişen Yueçiler Sakaları buradan da çıkardılar (M. E. 125). Yueçiler, zaptettikleri bu yerlerde kaldılar (M. E. 125). Bu havaliye bundan sora Toharistan ( Tohareli ) denildi. Tekrar daha Cenuba inmeye mecbur olan Sakalar, evvelâ Kandehar havalisinde yerleştiler. Burası Sakaeli (Sakastan - Sicistan) oldu. Sakalar buradan Pencaptaki grek prensliklerine taarruz ettiler (M. E. 75—58), Raçputanayı ve Gücaratı zaptettiler; fakat biraz sora Pencap kıt'asmı Yueçilere terke mecbur oldular. Sakalar milâttan sora V inci asra kadar Sakastanda, Sint havalisi ile Gücaratta kaldılar ve buralara hâkim oldular. Bu suretle, milâttan evel I inci asırda Afganistan, Pencap, Raçputana ve Gücaratı ihtiva eden büyük bir Türk İskit veya Saka İmparatorluğu kurulmuştu. , .. . Toharistanda (Baktriyan) yerleşen YueçilenYn^L'SlİS'^VE " " başına geçen Kuşhan sülâlesi bir impaKUŞHANLAR İM- ratorluk kurdu; bütün Yueçi kabilelerini PARATORLUĞU birleştirdi; Gandara ve Pencabı Sakalardan aldı (M.S. 50). Kuşhan sülâlesinden Kanişka zamanında bütün Ganj vadisi zaptedildi (M. S. 100). Kuşhanlar İmparatorluğu, Hindistana hâkim olduktan sora da türklük hususiyetlerini muhafaza etti. Fakat grek ve iran din ve ayinlerinin devamına da müsaade olunuyordu. Yueçilerin kıralları kendilerine kırallar kiralı ve semanın i oğlu derlerdi. Bir müddet, imparatorlukları Merkezî Asyada Kâşgar, Yarkent ve bir kısım İranla Hindistana şamil idi. Bu imparatorluk garpta Roma ve Uzak Şarkta Çin İmparatorlukti: larına muadil bir derecede idi. Kanişka, budistliği himaye etti. Buda dini bu imparatorun ismini ebedileştirdi. Buda [[s. 79]] HINT 79 misyonerleri Pamir yaylâsmı geçerek Çin Türkeline ve Çine girdiler, Bu andan itibaren on asır müddet, bütün hadiselere rağmen, Hint ve Çin budizmin gölgesi altında biribirile daimî münasebette kalmışlardır. Kanişka ismi beşer tarihinin en mühim devirlerinden birinin başındadır. Hanlar idaresinde bulunan Çin, ve Kuşhanlar idaresinde olan Hindistan arasında, Pamir ve Türkellerinden geçmek üzere muntazam ticaret yolları açılmıştır. Hunlarm Baktriyanı istilâsı neticesinde (425) Kuşhanlar Gandaraya çekildiler. Hunlar burasını da zaptettiler. Kuşhanlar Gandaranm şarkındaki dağlık mmtakaya atıldılar. Hunlarm VI mcı asır ortalarında mağlûbiyetinden sora Kuşhanlar tekrar meydana çıkarak IX uncu asra kadar yalnız Gandara mıntakasının bir kısmını muhafaza ettiler. Kuşhan İmparatorluğunun inkırazından sora, Hindistanm her mıntakasmda yerli veya türk ırkından reisler idaresinde birçok mahallî kırallıklar teşekkül etti. Bunlar bir nevi derebeyliklerdi. Bu vaziyet Hindistanın müslüman Türkler tarafından fethine kadar devam etmiştir (1019—1200). Hindistanla Mezopotamya arasında ötedenHİNDİSTANIN DE- beri sahilden münasebet vardı. İskenderin L A ^ S İ a s S e t e donanması da İndüs ağzından Dicle mansıGİRMESİ; İKTİSADÎ gitmişti. Mısır ile Hindistan arasında da VE SİYASÎ deniz münasebeti vardı. Fakat milâttan sora, İNKİŞAF Hint Denizindeki daimî rüzgâr istikametleri de belli olduğundan gemicilik daha kolaylaştı. Bu suretle deniz ticareti Hindistan sahillerinden daha şarka Çin Hindine, Sumatra, Cava, Borneo adalarına kadar uzandı. Bu münasebetle hint medeniyeti ve hint san'ati de yayıldı. Roma İmparatorluğu zamanında Hindistan, garba milyonlarla ihracat yapıyordu. Bu iktisadî tahavvüller, siyasî inkılâbatı da mucip oldu. O zamana kadar Şimalî Hindistanın bir mülhakı gibi kalmış olan Cenubî Hindistan büyük bir ehemmiyet kazandı. Deniz ticareti ile zenginleşen sahil kırallıkları memleketin dahilini gölgede bıraktılar. Ganj vadisi her tarafa hayat dağıtan büyük damar olmak rolünü kaybetti. Sakalar tarafından idare edilen Gücarat, Sanskrit edebiyatının ve payitahtları olan Ujayini de brahman âleminin merkezi oldu. [[s. 80]] m 80 TARİH Hindistanın cenup ucunda eskidenberi bir Pandiya Devleti vardı. Bu devlet garpla baharat ticaretinden çok zengin olmuştu. Hatta Pandiyada Roma İmparatoru Ogüst namma bir heykel bile yapılmıştı. Pandiya Devleti İmparator Ogüste milâttan 20 sene evel bir de sefaret heyeti göndermişti. C. HINTTE MEDENİYET 1. DÎNLER Hindistan muhtelif dinlerin vücut bulmasına müsait bir kıt'adır. Burada sema aylarca berraktır. Fakat bazan ufuk birdenbire simsiyah bulutlarla kaplanır; şimşekler ve gökgürültüleri ile şiddetli yağmurlar yağar. Hararet insanı atalete sevkedecek kadar fazladır. İklim de fazla yemek yedirmez. Bütün bu sebepler Hintlilerde esrarengiz şeylere inanmaya müsait bir haleti ruhiye yaratmıştır. Brahman denilen rahiplerin kazanmış olVEDA DİNİ VE BRAHMANLIK rile ayinlere müstenit olmasından ileri gel- dukları ehemmiyet, hint dininin esas itibamiştir. Vedalar dinî birtakım akideleri ihtiva etmekten ziyade kurban merasimi esnasında okunan bir dua ve dinî merasim mecmuasıdır. Vedaların bahsettiği allahlar, devalardır. Deva, gökte duran ve parlak olan demektir. Yani^ vedaların mabudu gök tanrısı idi. Allahlara yapılan ibadet, ateş yakmak, kurban kesmek ve kurbandan evel içki içmekti.. Zamanla, brahmanlarm dinî kudreti Allahla birleşti. Bu suretle brahmanlık çıktı. Bundan soradır ki ruhun tenasühü akidesi de başgösterdi. Ayni zamanda ruhun esası ile kâinatın yani ülûhiyetin esası, birdir denildi. Bu birliğe dahi Brahma ismi verildi. Bu yeni fikrin tesirinde kalan birçok brahman rahipleri; dünya işlerini terkettiler ve ormanlara çekildiler. Bunlar, ormanlarda tefekküre dalarak tenasühün fenalıklarından kurtulmağa çalışıyorlardı. Caina dini, M. E. VI ıncı asırda ortaya çıktı. CAINA DİNİ Cainizm her nevi ülûhiyeti inkâr eder. Bu dine göre kâinat ebedîdir ve hiçbir idare edenin yardımı olmaksızın kendi aksamının kuvvetile mevcuttur. mm [[s. [72r]]] v e E ğ e I I . - t v y ; t s i i O A K / Lemnos ^ ^ C ^ -^Vp Tened^s/^^^îcif^on M.İOS ^<5 Astipaleaî? Nfeyroso SIrnus. ' OİHİT D B . I Z t ' Kosos ^ ^ [[s. 81]] HİNT 81 Ruh haricî âlemle temas. edince şerre ve fena tenasühe maruz kalır. Bu akidenin bariz vasıflan her şeyden mahrumiyet, insan ve hayvan hayatına riayet ve her nevi cebir ve şiddetten içtinaptır. Salikleri ikiye ayrılır: Bir kısmı bir kat elbise sahibi olmayı günah saymaz. Diğer kısmı çıplak gezer. Budaya küçük yaştanberi Sakaların akıllısı BUDA DİNİ manasına Sakyamuni denirdi. 29 yaşında Gotama ismile münzevi bir hayat geçirmek ve tefekkürde bulunmak üzere Magadha havalisine çekildi, budistlerin itikadmca 6 sene sora ilhama mazhar oldu. Bu andan itibaren kendisine Buda yani hakikate vâsıl olmuş, mülhem dendi. Buda 80 yaşında ölmüştür. Buda insanlığa nafi hususlardan maadasile iştigal etmedi. Tabiatin haricinde ve fevkinde bir şey tanımadı. Dünyanın ve beşer ruhunun ebediyeti hakkında fikrini soranlara Buda şu cevabı vermiştir: "Bu meseleleri bilmek sulh ve kutsiyet yolunda bir terakki teşkil etmez.,, Budamn esas telkini, basit, açık ve zamanımızdaki fikirlerle tam bir ahenk dairesindedir. Buda, hayatı bayağılaştıran, acıklı veya korkunç bir hale getiren değersiz ve şahsî gayelerdir, bunları atmalıdır, diyor. Filhakika kendimizi kendimizden daha yüksek bir şeyin içinde terketmek, bugünün de en büyük düsturudur. O büyük şey, Türk için türk milletidir. Budamn hayatının sonlarında ve daha soraları meydana birtakım adamlar çıktı; bunlar Budamn fikirlerim tahrif ederek, insanlara hayalî bir ahret vadettiler. İnsanlar öldükten sora, ruhları, o ahrette yaşıyacaktı. Budalığm esas akidesi şöyle hulâsa edilebilir: Dünya esas itibarile fenadır. İnsanı, hayatın elemlerinden yalnız şefkat, insanlara, hayvanlara ve nebatlara karşı şefkat kurtarabilir. Yalnız ferağat, ihtiras ve arzuların yenilmesi, hiddet ve gazaba iyilikle karşı koymak, yalancılığa hakikatle galebe çalmak, ölümün ebedî tekerrüründen ve ebedî yerliden doğuşlardan kurtarır, mekân ve zamansız hiçUğe, Nirvanaya. isal eder. Bugün buda dini Hindistanda çok gerilemiş, diğer cihetten 6 [[s. 82]] 82 TARIH Tibet, Çin, Çin Hindistanı ve bilhassa Japonya ekseriyetle buda dinine girmiştir. Budalık brahmanlıkla birlikte beşeriye'in hemen yarısmı kaplıyan cihanşümul bir dindir (Res.40-41). . . Budalık M.S. VII inci asra kadar hint medeniHıNDU DINI san'ati üzerine pek müessir olmuştur. Fakat en parlak zamanlarmda bile bütün Hindistana şamil olmamıştır. Brahmanlık akideleri de bu dinle beraber itibarda idi. VIII inci asırdan itibaren brahmanlık galebe çaldı ve budalığı tamamile yuttu. Ondan sora bugüne kadar Hindistan, brahman allahlarmdan başka mabut tanımamıştır. Brahmanlık asırların tesirile millî hint (hindu) dini olmuştur. Hint dini, halkın bütün itikatlarını, ibadetlerini birleştiren bir dindir. Bu din Üç Allah (Brahma, Vişnu ve Siva) esasına müstenittir. Buna hint teslisi (üçleme) derler (Res. 42-46). Brahma, yaratıcı; Vişnu, koruyucu, muhafaza edici; Siva ise yıkıcı mabut olarak tavsif olunur. Hindu dininin 3 3 0 milyon kadar mabudu varsa da hepsinin başında yukarda sayılan 3 mabut gelir. 2. CEMİYET VE AİLE Bir hint milleti yoktur. Hatta hint milletleri de yoktur. Hint medeniyeti vâsi Hint kıt'asmda yaşayan insanları bir millet halinde birleştirmeğe kâfi gelmemiştir. Hint içtimaî teşkilâtının esası, kasttır. Kast bugün bile Hindin en bariz vasıflarından biridir. Hintliler arasında içtimaî bir engel olan kast, hint cemiyetine hususî bir çehre verir. Kast, ayni meslekten olan, ve ayni âdet ve an'anelere tâbi bulunan gruplar mecmuasıdır. Kast, Hindistanda site, milliyet, ırk ve din yerine kaim olduğundan hususî bir ehemmiyeti haizdir. Bugün, Hindistanm harice karşı zâfmı mucip olan başlıca amil Hintlilerin bu içtimaî teşkilât dolayisile aralarında birleşememeleridir. Herkes ecdadından tevarüs ettiği mesleği takip etmek mecburiyetindedir. Aşağı sayılan Kastlarla münasebette bulunmak günahtır. Evlenmek ancak ayni kast mensupları arasında olur. Daha yüksek kast mensupları aşağı kast insanlarından, sari bir hastalıktan kaçar gibi sakınırlar (Res. 47, 48). Brahmanlar; askerler, çiftçi, köylü ve san'atkârlardan baş[ i i' lif -i ' [[s. 83]] HINT 83 kaları yani dördüncü kast mensupları (işçiler) ve paryalar adi sayılır. Bu taksimat haricinde bugün birçok kastlar daha peyda olmuştur. En büyük hüküm ve nüfuz racanın elindedir. Bir köy ağasına ve büyük bir mıntakamn reisine raca denir. İmparator Asoka Raca sıfatile iktifa etmiştir. Daha soraları büyük kıral manasına olan mahraca ismi çıktı. Ailede, evlenen çocuklar, baba evini terketmezler, mal taksim edilmez : taaddüdü zevcata mesağ vardır. Bütün teşkilâtın esası yalnız âdettir, kanun ve nizam yoktur. Çok küçük yaşta, hatta çocuk iken evlenmek âdet olmuştur. Hindular ölülerini su kenarlarında, bilhassa mukaddes sayılan Ganj (Res.49) kenarında yakarlar. Dul kalan kadınlar, kendilerini diri diri kocalarının cesedine bağlayarak yakarlardı. Bu fena âdeti evvelâ Gazneli Mahmut menetmiştir; fakat dul kadınların evlenmemesi âdeti el'an caridir. Hint cemiyetinden bahsederken Hindularla (hindu dininde olanlarla) müslümanlar arasındaki münafereti de zikretmek lâzımdır. Hindularca müslümanlar hayvan, bilhassa mukaddes inek eti (Res. 50) yiyen canavarlardır. Diğer cihetten, müslümanların ekseriyetle eski îatih Türklerin ahfadı olması, bu hindu husumetinin sebeplerinden sayılabilir. Müslümanlar da, Hindulara, putlara tapan müşrik nazarile bakarlar. Bugün Hintlilerin yüzde 73 ü hindu, 21 i müslüman, 6 sı budist, hıristiyan ve sih gibi din ve mezheplere mensuptur. 3. DİL, YAZI, EDEBİYAT, FEN VE FELSEFE Bir hint lisanı yoktur, Hindistanda konuDİL VE YAZI şulan muhtelif lisanlar vardır, Eski zamanlarda Hindistanda en makbul dil sanskritçe idi. Bu dil allahların, brahmanların, kıralların ve okumuş adamların dili idi. Bu dil gramercilerin vücuda getirdiği bir dildir. Brahmanlık, budalık ve caina dini sanskritçeyi mukaddes dil olarak kabul etmiştir. Fakat bazı budaklar ve caina dini salikleri sanskritçe ile karışık başka lisanlar da kullanırlardı [[s. 84]] 84 TARIH (Prakril, Pali, Bhaşa). Bundan başka Dravitlerin (tamul, telugu dilleri) ve eski yerlilerin kullandığı diller (munda, kolari) de vardır. Yeni hint dilleri pek çoktur. Hemen her mıntaka başka bir dil k o n u ş u r : güceratî, bengalî, biharî, sindî, pencabî, hindî... Bunların en ziyade taammüm etmiş olanı " hindî „ dir. Müslümanların diline ordu veyahut hindistanî denir; pek çok türkçe, acemce ve arapça kelimelerle karışıktır. Arap harflerile yazılır. Hindularm konuştuğu " hindî „ dilinde ise sanskritçe kelimeler çoktur ve başka harflerle yazılır (devanagari). Hindistan yazısı da karışık ve muhteliftir. Aramî yazısına pek yakın ve sağdan sola yazılan bir yazıları vardı; bu ortadan kalkmıştır. Umumî olan, soldan sağa yazılan yazıdır. Hint edebiyah Vedalarla başlar. Veda namı EDEBİYAT altında muhtelif mevzuda pek çok eserler toplanmıştır. Bunların en eski kısmı ilâhilerden ve dualardan mürekkeptir. Vedalar, hint düşüncesinin tükenmez bir kaynağıdır. On dukuzuncu ve yirminci asrın dinî, içtimaî ve siyasî ıslahatçıları bile bu mühim eserden ilham almaktadırlar. Hintlilerin masal ve hayvan hikâyeleri şeklinde zengin edebiyatları vardır, bu meyanda mabut ve kahraman destanları — ve eski şarkın yegâne milleti olarak — dram da vücuda getirmişlerdir. Hintlilerin bundan başka, lisan, hukuk ilimleri, felsefe ve ilâhiyat sahasında da zengin eserleri vardır. Hindistan fen sahasının her şubesile uğraşmıştır. Bilhassa felsefe hususunda kendine mahsus fikirlerle maruftur. Felsefe mektepleri pek muhteliftir. Hayat meseleleri muvacehesinde fikri beşerin bütün telâkki tarzlarına tesadüf olunur. 4 . H İ N T S A N ' A T I İmparator Asoka, dinî propaganda maksadile yazılı abideler ve birçok hint san'at eserleri yaphrdı. Ahaliye buda ahlâkını telkin için memleketin her tarafında kayalar, veyahut sureti mahsusada sütunlar üzerine kitabeler yazdırdı. [[s. 85]] HINT 85 însan ve hayvanlar için hastaneler, bahçeler, kârvansaraylar yaptırdı. Hindistanda Dravitlerden başlıyan mimarlık, heykeltraşlık vardı. Fakat bu san'atlerde ekseriya kil, ağaç gibi dayanıksız malzeme kullanılırdı. Asoka zamanında sütunlar ve heykeller taştan yapılmağa başlandı. Hindistan; sumer, elam, mısır, eti ve iyon san'atlerinden de istifade etmiştir. Kuşhanlar zamanında, hariçten gelen fikirlerle yerli fikirlerin birleşmesinden, Hindistana mahsus güzel san'atler meydana çıkmıştır; bu bilhassa Kuşhanlar zamanında inkişaf etmiştir. Hindistanda mimarî, resim, edebiyat sahasında hakikî şaheser denecek eserleri müslüman Türkler yapmıştır. Bu hususta sırası gelince ayrıca bahsolunacaktır. Şimdilik yalnız şunu söliyelim ki Hindistanda Türkler, beşer faaliyetinin her sahasına şamil olmak üzere kendine mahsus bir medeniyet vücuda getirmişlerdir. [[s. 86]] VII KALDE, ELAM VE ASUR A. MEMLEKET Kaide, asur, elam ülkeleri, şarkta, İran dağlarınm garp yamaçları; şimalde, Anadolu dağlarmm cenup etekleri; garp ve cenupta Arabistan çölleri, Acem körfezi smırlarile çevrilen mmtaka içindedir (Harita.7). Bu mmtaka dahilinde. Şarkî Anadolu dağlarmdan membalarmı alan, ve cenubuşarkî istikametinde, hemen biribirine muvazi akan iki büyük ırmak vardır. Bunlardan biri Dicle dir. Bu ırmak, umumî surette İran dağları garp silsilesine muvazi olarak akar ve Acem körfezine dökülür. Dicleye bellibaşlı, şarktan Büyük ve Küçük Zap, Diyala, Kerka ve Karun ırmakları akar. Diclenin uzunluğu 1500 kilometre kadardır. Suyu çoktur. Çok süratli akar. Yatağı derin ve kenarları dik ve dayanıklıdır. Diclenin ilk ve asıl ismi Dikledir [1]. İkincisi Fıratiır. Bu ırmak Bağdat hizasında en çok, Dicleye yaklaştıktan sora tekrar garba doğru bir kavis çevirerek uzaklaşır ve nihayet Acem körfezine dökülür. Tarihtenevelki devirlerde ve hatta İskender zamanında bu iki ırmak bugünkü gibi birleşmezlerdi; ayrı ayrı, Acem körfezine dökülürlerdi ve deniz de şimdi olduğundan 200 kilometre içerde idi. Bilâhare iki ırmağın getirdiği çamur[1] Bazı müverrihler (Ok) manasına olan (Digle) dir diyorlar. Avrupalılar Tigre. Samîler Dicle yapmışlardır. Bazı müverrihler, Akkatlılann Diklat dediklerini beyan ederler. [[s. 87]] KALDE, ELAM VE ASUR 87 larla doldu. Fırat mecrasının munsap kısmının şarkındaki arazi de eski zamanlarda bataklık idi. Fıratın uzunluğu 2000 kilometredir. Suyu, Dicleden iki defa azdır. Yatağı derin değildir. Kenarları mukavemetsizdir. Tuğyan zamanında kolaylıkla etrafa yayılır. Her sene membalarmdaki dağlarda karlar eriyince —nisan ve mayısta— bu nehirler, kendi hallerine bırakıldığı takdirde, ani olarak taşar. Bütün memleketi, sıhhate ve ziraate elverişsiz batak^ lıklar haline getirir. Binaenaleyh, bu ırmakları istifadeli bir hale koymak için orada yaşayan insanlar, nehirlerin kenarlarında setler vücuda getirmeğe ve birçok sulama kanalları yapmağa mecburdurlar. Dicle ve Fıratın [1] suladığı saha düzdür. Bu D A Ğ L I K KISIM- vahanın, şarka ve şimale doğru uzanan saL A R haları yüksek İran ve Anadolu dağlarına kadar dalgalıdır. Bahsettiğimiz mıntakanın iklimi çok müteİKLİM haliftir. Kış, bilhassa dağlık mmtakalarda serttir. Yazın da yakıcı, kurutucu sıcaklar olur. Toprağın kurumasına, nehirlerin kanallarla akıtılan suları ile mâni olunur. Eski ahali, daha çok cenubugarbiden gelen ve çekirge getiren rüzgârlardan korkarlardı. Onlarda ''fena ruh„ hurafesini yaratan bu rüzgârdır. Yukarda saydığımız üç ülkeden Kaide, Dicle ve Fırat ırmaklarının cenup kısımları üzerindedir. Acem körfezinden Bağdat şimaline kadar, iki ırmağın havzalarından ibaret ve bu ırmakların getirdiği rüsuptan teşekkül etmiş gayet mümbit bir mıntakadır. Asur mmtakası, şimaldedir. Şimdiki Musul havalisidir. Elam. Kaidenin şarkındadır. Karun ırmağı havzasını ihtiva eder. Bu memleketlerde, ırmaklar arasındaki vaha TABİÎ SERVET MEMBALARI şayanı hayret bir derecede mümbittir. Her şeyden evel, hububat mıntakasıdır. Meyva ağaçları ve bilhassa ırmaklar ve kanallar boyunca [1] Dicle ve Fırat ırmaklarının — doğrudan doğruya Anadolu dağlarının cenup eteklerinden itibaren — arasında kalan uzun, dar ve düz mıntakaya, Araplar (Beynennehreyn, Elcezire, İrak), eski Yunanlılar (Mezopotamya) demişlerdir. [[s. 88]] 88 TARIH hurma ağaçları yetişirdi. Hurma ağaçları, mütenevvi gıdalar dan başka kumaş imaline kadar ahalinin bütün ihtiyaçlarına kifayet ederdi. Mer'alarda cesim sığır, koyun sürüleri otlar; ırmakların kenarlarında kaz ve ördek sürüleri uçardı. Irmaklar sazan balıklarile dolu idi. Vahşi hayvanlar meyanmda, yabani eşek, manda ve aslan bulunurdu. Memlekette, inşaat için taş yoktu. Gayet ince kil vardı. Kerpiç ve tuğla yapılırdı. Toprak altında zift bulunurdu. B. AHALI Tarihtenevelki zamanlarda, bu bahsettiğimiz memleketlere Ortaasyadan birtakım türk kabileleri gelip yerleştiler. Bunların tarihleri, en ihtiyatlı bir hesap ile, M. E. 5—6 bin seneden eveldir. Bu tarih devrinin başlangıcından itibaren üç kavim — ikisi kaide ve biri elam ülkelerinde olmak üzere — biribirlerile temas halinde görülürler. Bunlardan Sümerler, Kaidenin cenup kısmında, sumer mıntakasmda, Akatlar namını alanlar Kaidenin şimal kısmında Akat denilen mıntakada yerleşmiş bulunuyorlardı. Bu kavimler Kaideye sadece Kalam derlerdi. Elamlar, Kalamin şarkında kendi isimlerini verdikleri kıt'ada yerleşmişlerdi. M. E. 2100 de Babil etrafında görülen Samiler ile Ninova etrafında yerleşen ve milâttan 1300 sene evel kuvvet kespeden Asurluları kadîm türk kabilelerile karışta mamalıdır. Babilliler ile Asurlulann tarihleri, tarih içinde tarihtir. Türkler daha bu mıntakalara gelmeden evel esasen yüksek bir hars sahibi idiler. Bunların medenî hayat yaşadıkları, şehirlerde oturmuş oldukları şüphesizdir; madencilikte, muhtelif san'atlerde müterakki bir cemiyet idiler. Sumerlerin medeniyetleri daha milâttan 5000 sene evel büyük saadet ve refah inkişafı halinde ortaya çıktı, Sümerler, daha o zamanlarda, çiftçilerden, tüccarlardan. [[s. 89]] KALDE, ELAM VE ASUR 89 her nevi san'atkârlardan mürekkep bir cemiyet halinde bulunuyorlardı. Bu kavimler daha ilk geldikleri zaman ırmakların feyezanlarından mahfuz olmak için, şehirlerini bizzat yaptıkları sun'î tepeler üzerine kurdular. Tuğladan evler, mabetler ve saraylar bina ettiler. Sürülerle sığırları, beygirleri, koyunları, keçileri vardı. Ziraati, ve tarlaları sulamayı bilirlerdi. Madenleri işlerler ve madenî silâhlar ve ziynet eşyaları imal ederlerdi. Heykeltraşlıkları henüz az san'atkârane ve basit idi. Fakat, yazıları büyük bir inkişafın şahididir. Sümerler Mezopotamyaya geldikleri zaman yazı yazmasını biliyorlardı. Bu yazı soraları "Çm yazısı - mıhî hat,, denilen şekli almıştır. D'lleri Altay türkçesi idi. Samî lehçeleri daha soraki zamanlarda karışmıştır. Akatlara gelince onların da Sümerlerle akraba olduğunu söyliyen âlimler vardır. Fakat büyük nispette Samîlerle karışmış oldukları anlaşılıyor. Elamlar dahi Sümerler gibi ve belki ayni kütle içinde Ortaasyadan gelmiş Türklerdir. Bunlar Samî âlemden mutlak surette ayrı ve uzaktır. Lisanları türkçe idi. Bir kısım yazılı abideleri bunu teyit eder. Elamlar, Sümerler gibi, Babillilerden çok daha eski devirlerde, büyük bir medeniyet inkişaf ettirmişlerdir. Elamlar milâttan 2300 sene evelinde fütuhatlarını uzak diyarlara kadar götürmüşlerdir. Bunların merkezi olan Sus şehrinde topraklar altından çıkarılan hendesî şekilde tezyinatlı levha ve cilâlı taştan eşya ve sert taştan vazolar, silâhlar ve bakır kaplar, medeniyetlerinin yüksek derecesini göstermektedir. Anlaşılmıştır ki. Ur, Uruk, Nippur ve daha birçok büyük türk şehirleri Babil ve Ninova dan çok tarihî kıdeme maliktirler. 3. ARKEOLOJI KEŞIFLERI XIX uncu asrın ortalarına kadar, bütün bu söylediğimiz hakikatler, henüz toprakların altında gizlenmiş bir halde bulunuyordu. Bu asrın ortalarındanberi, fransız, ingiliz, alaman, amerikan keşif heyetlerinin, taharri ve tetkikleri, bu kıdemli medeniyet banilerini ilim âlemine tanıtmağa başladı. Bil [[s. 90]] 90 TARIH hassa bu eski dünya insanlarının yazılarını okumak mühim oldu; hakikî tarih mezardan çıkıyordu. Okunan yazı Sumerlerin çivi yazısıdır. D. SÜMER — AKAT — ELAM DEVLETLERİ Sumerlerin, Akatların, ve Elamların teşkil DEVLET VE CEMİYET ettikleıi devletler muhtelif tarihî şekil ve mahiyet arzederler. Bunların siyasî teşkilâtlarile Altaylarda, tarihin malûmu olan ilk türk hükümet tarzları arasında büyük bir benzeyiş vardır. Denilebilir ki, Türklerin, ilk hükümet sistemleri, muayyen hudutlar dahilinde müşterek ülkede, muhtariyet ve hatta istiklâl sahibi site\QY veya kabileler halinde, toplanmış grupların konfederasyon teşkil etmeleridir. Her sitenin bir reisi olduğu gibi bunların üstünde her konfederasyonda da bir reis bulunur. Umumun riyasetine geçen reis icabında tebdil olunup diğer bir site veya kabile reisi onun yerine geçer. Kaide ve Elamda siyasî teşkilât, dinî teşkilâtla birleşmiş gibi görünüyor. Orada birerde site z7â/t ı bulunurdu. Site kiralı, site allahmın vekâletini de haiz olurdu. Kıralların, bilhassa heyeti umumiyesinin başına geçenlerin, mabut yerine kendini ikame etmesi, veya bütün siteler allahlarını bertaraf ederek, bütün siteleri, kendi mabudu olan allahm emrine itaate mecbur tutması, veya onun vekili sıfatile kendine mutlak bir surette inkıyat talep etmesi devirleri Samîler zamanında başlar. Siteler, şundan ibaretti: her cemaat; kendi ilâhı için bir mabet, kıral için bir saray ve çiftçi, çoban yahut tüccar, san'atkâr ve saire halk için meskenler yapardı. Bunların heyeti umumiyesini sühuletle muhafaza altında bulundurmak için etrafa bir sur inşa olunurdu. Kaide ve Elamda, daha tarihlerinin mebde^^MVLETLER''^ lerinde birçok siteler yapılmıştır. Fakat, bunların hemen kâffesi topraklara gömülmüş bir haldedir. Ancak son zamanlardadır ki, izleri bulunup birer birer meydana çıkarılmağa başlanmıştır. Şimdiye kadar malûm olmuş bulunan ve kıral şehri dedikleri [[s. 91]] KALDE, ELAM VE ASUR 91 siteler on bir tanedir. Bu şehirlerden üçü Uruk, Ur [1], Adap olmak üzere Sumerdedir. Dördü, KİŞ, Akşak, Opis, İsin olmak üzere Akatta. Biri, Mari olmak üzere ayrıca Orta Fırat üzerinde. Biri Diclenin membalarına yakın taraflarda Gutyum. İkisi de Elamda Sustan başka olarak Avan ve Anan Hamazi. Bu şehirlerden maada Allah Enlilin mabedi olan Nippur ile Sumerde Lagaş (Tello) sayılır. Yerleri bugün belli olan daha birtakım şehirlerle beraber, yerleri tayin edilmeksizin sayılan birtakım büyük şehirler de vardır. Kıral şehri denilen büyük şehirler yekdiğerini müteakip gelen müteaddit sülâlelere payitaht olmuştur. Bu kadar dar bir mıntakada payitaht olabilecek bu kadar çok şehir yapılmış olması ve muhtelif kıralların payitaht tebdil etmiş olmaları bu devletin idarî, malî ve askerî intizam ve menabie malik ve yüksek bir medeniyete sahip bulunduğuna delâlet eder. Umumî tehlikenin henüz pek az hissolunduğu devirlerde. Elam, Sümer, Akatlar biribirine tamamen tâbi olmaktan ziyade herbiri kendi dairesi dahilinde, hemen ayrı bir siyasî mevcudiyet teşkil ediyordu. Fakat, gittikçe, daha ziyade hissolunmağa başlıyan tehlike, reislere sağlam bir ittihat lüzumunu ihtar etti. Bunun neticesinde kuvvetlerini, komşularına tanıttırmak ve iktisadî ve fikrî kabiliyetlerinin daha parlak bir surette inkişafını temin etmek maksadile müşterek bir devlet kurdular. Bu devreye kadar Sümer, Akat, Elamlardan herbirinin kendi içlerinden çıkmış sülâleleri vardı. Bundan sora bir idareye tâbi olacaklardı. Yeni idarenin siyasî mahiyeti böyle olmakla beraber, malûm olan on bir kırallık şehri yine ayrı ayrı istiklâllerini muhafaza etmekte addolunuyordu. îşte bu siyasî teşekkülün şu hususiyetinden dolayı, Samîlerin iktidara geçtikleri zamana kadar (M. E. 2225), kırallık şehri olan sitelerden hiçbiri daimî olarak, payitaht olmak rolünde ısrar etmedi. Bu hususta, tefevvuk münavebe ile : 3 defa Sumerlere, 4 defa Akatlara, [1] Ur, türkçe hendek veya hendekle çevrilmiş kale demektir. [[s. 92]] 92 TARİH 2 defa Elamlara, 1 defa Mari sitesine, 1 defa da şimalde Gutyumlulara geçti. Bu hal, siyasî birliğin idamesile beraber, bir sitenin kendi lehine olarak vahdeti temerküz ettirmediğini, umumî surette kuvvetler beyninde asırlarca müddet tevazünün devam ettiğini gösterir. E. KALDEDE DAHİLÎ REKABETLER VE MÜCADELELER Sümer şehirlerinden birinin kiralı tek başına hâkim olmak sevdasına düştü. Komşularına saldırdı (M. E. 3050). Bu adamın torunu ayni harekete devam etti. Diğerleri bunun üzerine yürüdü. Bu suretle devletin inzibatına halel,, kuvvetine zâf geldi. SARGON VE vaziyetten istifade eden Agade'M Sargon SÜLÂLESİ namında bir zat ortaya çıkarak (M. E. 2850) tarihlerine doğru Kaidede bir imparatorluk teşkil etti. Kaideye kamilen hâkim olduktan sora Amanos ve Toros ve Suriye istikametlerinde istilâlar yaptı. Elamlar yalnız başlarına istiklâllerini muhafaza ediyorlardı. Sargonun ahfadı, imparatorluğun kuvvetlenmesine çalıştılar. Acem körfezinde büyük donanma yaptılar. Şarktan Acemistana, şimalden Anadoluya sarktılar; garptan Akdeniz sahillerine kadar ilerlediler (Harita. 8). Eskidenberi Mısırla, mevcut olan münasebat ziyadeleşti. Bu yüzden birtakım mısır fikir ve felsefeleri Kaideye geçti. Ezcümle Kaide hükümdarları o zamana kadar mabetlerde kapalı duran mabutların yerine, Fir'avunları takliden kendilerini ikame ettiler. İnsanları kendilerine taptırdılar. SÜMEKLERİN TEK- Bundan soradır ki, Sümerler isyan ettiler. RAR HAKİMİYETİ Bunun neticesi olarak (M. E. 2648-2623) ALMALARI Sargon Hanedanı yerine geçtiler. Bu Sumerlerin dördüncü Uruk Hanedanı idi ; anlaşılıyor ki, bunlardan çok daha evel üç Ur veya Uruk Hanedanı geçmiştir. îlk hükümdarlarının ismi Urkomdur-, [[s. 93]] KALDE, ELAM VE ASUR 93 Ur şehrini, bu kıral bina ettirmiş ve muhteşem abidelerle süslemişür. Kapıları tunçtan bir mabetle yüksek bir ehram, bu nevi abideler cümlesindendir [1]. Bu dördüncü Sümer sülâlesinden sora, memlekete Hazar Denizi civarından gelen bir sülâle hâkim oldu. 120 sene Kaidede kaldı. Sumerlerin tekrar isyanile memleketten çıkarıldılar. Yeniden mevkii iktidara gelen Sümer kıralları bir taraftan Palestine hareket yaptılar, diğer taraftan eski müttefik ve ırkdaşları Elamlar üzerine hücum ederek Sus'u zaptettiler. KALDEDE K A R I Ş I K - y e n i d e n Kaide ülkesinde deLIK VE NETİCESİ" ^^^ kargaşalık oldu. Kaide cenuptan ve şarktan istilâya uğradı. Evvelâ Elamlar kendilerini toplayıp mukabil taarruza geçtiler, Mezopotamyayı işgal ettiler ve Palestine kadar gittiler. Elam kırallanndan Kutur, Palestin hükümdarı unvanını aldı. Fakat, burada da mağlûplar Elamlara karşı mukabil taarruza geçtiler. Onları ricat ettirerek Mezopotamyaya kadar takip ve mağlûp ettiler. Bu suretle. Kaide Hükümdarlığı Fırat yukarılarında İsinde yerleşen bir Palestinli Samî hanedana geçti (M. E. SÜMER AKAT E- karışık vaziyet Babil Sülâlesinin vüLAM DEVLETLE- bulmasına sebep oldu ( M. E. 2225 - RİNİN AKIBETİ 1 9 2 6 ) . Bu suretle tarihlerinin ilk devirlerinden itibaren binlerce sene beraber yaşadıktan sora, bilâhare biribirlerinin hasut düşmanı haline gelerek birçok seneler biribirlerile vuruşan Sümer - Akat ve Elamlar arasında devam eden mücadeleler nihayet Samîlerin istilâsile nihayet buldu. F. BABİL DEVLETİ Kaideye hâkim olan sülâleye Babile nisBABİL SÜLÂLESİ VE HAMURABİ petle Babil Sülâlesi dendiği gibi Kaideye de Babilonya adı verildi. Bu sülâlenin altıncı kiralı Hamur ahinin bulduğu hudutlar Sargon zamanındaki [1] Şimdiye kadar hafriyatta Urkhom ahfadından kıral Gudea'nın M. E. 3600 de yapılmış sekiz heykeli bulundu. [[s. 94]] 94 TARIH hudutların aynidir. Hamurabi (Res.61), memlekette eski yerli ahalinin vücuda getirmiş olduğu medenî ve smaî her şeyden azamî istifade etti. Esasen, mevcut olan eski kanunlar birleştirildi ve Hamurabi Kanunu admı aldı. Hamurabi, ( M. E. 2088 - 2086 ) şimalde Turukku, Kakmu, Subartu ordularile muharebe etmiştir. Babil şehri Fırat ve Dicle ırmaklarının biribirine en çok yaklaştığı noktada inşa edildi. îran, Hint ve Arabistan, Asur aralarındaki yollar burada birleşir. Hamurabi, Babili yeniden inşa etti. Etrafını kaim tuğla duvarla çevirdi. Hamurabi, Fırat ile Dicle arasında kendi ismini verdiği büyük bir kanal yaptırdı. Babilliler M.E. XX inci asır sonlarında Etiler tarafından mağlûp ve Babil işgal olunmuştur. Fakat Etiler burada kalmayıp memleketlerine döndüler. Asur kıralları da Babilonyayı kendi imparatorluklarına ilhaka teşebbüs ettiler ve nihayet M. E. 1320 de buna muvaffak oldular. G. A S U R DEVLETİ Asurlular, muharebeler ve muhaceretler esnasında şimale çıkan bir kısım Samîlerle Kuşlu larm ve Hazar tarafından gelen bazı kabilelerin teşkil ettikleri bir halktır. Bunlar Dicle havzasının dağlık sahalarında ayrı ayrı birtakım şehirler bina ettiler ve oralarda milâttan 2500 sene evel küçük küçük birtakım hükümetler kurdular. Bunlardan biri soradan çok şöhret alan Asur sitesi idi. Tarihteki Asurlular namı da bundan gelir. Kala, Nînova gibi diğer şöhret bulan siteler de yaptılar. Asurlular, medeniyetçe, Anadolu komşuları Etilerden ve cenup komşuları Sumer-Akatlardan, çok zamanlar dun derecede kaldılar. Komşuları, muhtelif sebeplerle zâfa duçar olduktan soradır ki, Asurlular kendilerini göstermeğe başladılar. M. E. 1300 senelerine doğru tefevvuk, Babilden Asurlulara geçti. Kaide ile Asur memleketleri kâmilen Asur Kiralı I inci Salmanasar idaresinde birleşti. Birinci Tiglat-Palasar (M. E. 1100) fütuhatını garben Palestine ve Akdenize kadar ilerletti. [[s. 95]] KALDE, ELAM VE ASUR 95 Bundan sora bir tereddi devri geçer. Bu devrin mümessili Sardanapal dir. Daha sora, tekrar, 3 üncü Salmansar (M. E. 850) ve 3 üncü Tiglat- Palasar (M. E. 745) gibi kırallar Suriyeyi tekrar fetih ve Fenikelilere hakimiyetlerini teşmil ettiler. Bu tarihte idi ki, Asur yerine Kala, devletin payitahtı oldu. Asurluların en parlak sülâlesi meşhur SarSARGONLAR gonlardır. Bu sülâleyi teşkil eden (M.E. 722) II inci Sargon (Res.62), sefih kırallardan birinin başkumandanı idi. Sargon ufaktefek kabilelerle değil büyük devletlerle fütursuz çarpıştı. Çetin bir askerdi. Babili iki defa zabıt ve Babil Kiralı Meradaş Baladanı mağlûp ve firara mecbur etti. Müttehit Suriyelilerle Mısırlıları mağlûp, İbranî Kırallığmı tahrip eyledi. Kıbrısı haraca bağladı. Bu fatih ayni zamanda ilim ve san'atin muhibbi oldu. Ninova kütüphanesini o yaptı. Payitaht edindiği Ninova yanında muazzam Khorsabat sarayını inşa ettirdi. Asur kuvveti, Asur-Banipal (Res.63) ile en yüksek kemaline erdi. Mısıra girdi. Tep cenubuna kadar gidildi. Karadenizden Nile ve Acem körfezine kadar bütün devletler Asur - Banipala tâbi oldular. . . Birkaç sene sora, bu azametli devlet MetİnmraziT'^iHnS Kiyaksarm darbeleri altında eriBABİL DEVLETİ Cİİ (M. E. 612). Asur Devleti enkazından Met imparatorluğu çıktı ; ve Metlerle müttefikan hareket eden Babilliler ikinci defa Babil Kırallığmı kurdular. Suriyede, Mısırda büyük istilâlar yaptılar. Anadoluda, Lidyahlarm kırallarını mağlûp etmek için Metlere yardım ettiler. Babil Kiralı Nabukodonosor veya Nabukodorosor Babili tamir ve ihya eyledi. Babillilerin son hükümdarı Baltazar oldu. Pers Kiralı Kuruş (Keyhusrev) (M. E. 539) onu mağlûp etti; ve ahalinin alkışları arasında Babil memleketlerine girdi. Babil Kırallarmdan Nabukodonosorun (M. E. 600) de Babile esir olarak getirdiği Yahudileri serbest bıraktı. H. SÜMER MEDENİYETİ Bugüne kadar vaki olan keşfiyattan beşerin ilk medeniyetlerinden biri olduğu anlaşılan sumer medeniyetinin uzun [[s. 96]] 96 TARIH müddet Önasyada umumî bir medeniyet olduğu, bilhassa Akat ve Elamlarm tamamen bu medeniyet tesiri altmda kaldıkları ve yüksek bir seviyeye erdikleri sabit olmuştur. Sümerler bazı hayvanları ehlileştirip onlarHAYVANCIUKVE ZİRAAT dan istifade etmeyi bilirlerdi. Koyun, keçi ve domuz besliyorlardı. Bunların yünlerinden kumaşlar dokuyorlardı. Evlerinde dokuma tezgâhları olduğu gibi müteaddit tezgâhlı dokuma imalâthaneleri de vardı. Ziraatte ilerlemişlerdi. Saban, döğen gibi bugün bile kullanılan muhtelif ziraat aletlerine maliktiler. Suni vasıtalarla (kanallarla) tarlaları sulayarak, hububat yetiştiriyorlardı. Vâsi arazide, bilhassa nehir kenarlarında müşterek teşebbüslerle kanallar açılır ve ilmî denecek usullerle nehir kontrol edilir, sulamalar yapılırdı. Sumerin refahı ziraat ve ticarete istinat ediyordu. Hemen kâmilen ziraat esası üzerine tanzim edilmiş olan memleketin bir kısmı hükümdara, diğer bir kısmı da fertlere ait çiftliklere ayrılmıştı. Bakır ve altın madenlerini istimal ediyorlardı SAN'ATLER : Mİ- Maden dökümü İşlerini ve madenler^'ISİtraslÎk ^en halita yapmayı biliyorlardı. Alelâde kul, landıkları aletler Mısırlıların hatta tarihî devirlerinde kullandıklarından çok daha mükemmeldi. İptida bakırı, soraları altını ziynet eşyası olarak kullandılar. Kadınların icni ve kıymetli taşlardan gerdanlıkları vardı. Mezopotamyada taş bulunmadığından binalar için başka bir madde istimali icap ediyordu. Sümerler, yapılarını fırında pişirilmiş tuğladan veya güneşte kurutulmuş kerpiçten yaparlardı. Tuğladan yapılmış büyük binaları, abideleri vardı. Meselâ, Kişte meydana çıkarılan tuğla saray geniş bir sahayı kaplamaktadır. Bu sarayda ve diğer mahallerde tuğladan muazzam sütunlar bulunmuştur. Duvar tezyinatı hayrete şayan derecede mükemmeldir. Bu tezyinattan sedef işlemeciliğine de vâkıf oldukları anlaşılıyor. Kiş sarayı o zamanki memleketin refahını ve mimarların, san'atkârlarm yüksek meharetini gösterir. Bu kadar eski devirlerde Sümerler, sütun, kemer, kubbe gibi garba ancak binlerce sene sora girmiş olan mimarî şekillerini bilerek umumiyetle kullanmışlardır. Tarihte, ilk [[s. 97]] KALDE, ELAM VE ASUR 97 kemer ve kubbe Sümerlerde görünür. Sumerlerin bina ettikleri sun'î tepeler üzerine kurulmuş mabetler —ki meşhur Babil Kulesi bunlardan biridir — mimarî eserlerin harikalarmdan sayılabilir. Bu yüksek mimarî ile anlaşılan medeniyet seviyesi, mezarların zenginliğinde de görülmektedir. Altın ve gümüş eşya silâhlar, kıymetli madenlerden yapılma aletler, mezarlarda mebzulen bulunmuştur. Bu mezarlarda sedef tezyinaü çok görülmektedir. Hükümdar mezarlarında altın serpuş, hükümdarın adını taşıyan altın kupa, gümüş kemer, altın, gümüş ve sedef gerdanlıklar, küpeler, alün keykeller, alün iğneler vardır. Heykeltraşlıkta da çok usta idiler. Bir hükümdar kadını mezarından çıkarılan gümüş bir inek başile gümüşten iki dişi aslan kafası büyük bir istidat ve meharet eserleridir. Yine bu mezarda bulunan eşek heykeli mükemmel bir realist san'at eseridir. Heykeltraşlıkta bu derece inkişaf, ancak milâttan evel V inci asırda yunan üstatlarında görülebiliyor. Sümer hükümdarlarından Gudea nm heykeli (Res.51) bugüne kadar keşfedilmiş olan heykeller arasında muayyen ve hakikî bir şahıs gösteren ilk heykel sayılmaktadır. Sümer heykeltraşlığı yalnız teknik itibarile değil, fikrin ifadesi noktai nazarından da yüksekti. Heykeller umumiyetle sarayların ve mabetlerin tezyinatında kullanılırdı (Re$. 52-59,64,65). Sumerlerden sora gelen Babilliler ve Asurlular sumer san'at an'anesini taklide devam etmişlerdir. A S K E R L İ K Sümerler pek medenî ve zengin memleketlerine etraftan gelecek tecavüzleri men ile medeniyetlerini muhafaza için kuvvetli bir askerî teşkilât meydana getirmişlerdir. Sumerde ücretli bir ordu yoktu. Her vatandaş bir asker sayılırdı ve her an harba çağrılabileceği için hazırlıklı bulunurdu. Hükümdar şahsen harba iştirak ve ön safta muharebe ederdi. M İ L L İ Y E T P E R V E R . Sümerler haysiyet ve vakarlarını çok korur, L İ K V E K A N U N r n ı ^ ı gurur sahibi ve mıllıyetlenle muftehır idiler. Memleketleri istilâ edildiği zaman galiplerin hakimiyeti altında teşriki mesai etmeğe razı olmadılar. Sumerlerin umumî bir isyanile Sargon saltanatının hitama erdiği malûmdur. [[s. 98]] l 98 TARİH Milâttan (1900) sene evel vazolunan Hamurabı Kanunu eski sumer kanunlarının ve âdetlerinin bir araya toplanmas ı n ı n Tbarettir. Zaten babil medeniyeti, her cihetçe sumer mefeSiyetinden çıkmıştır. Hamurabi Kanunu bu ı^ntakada ilk defa meydana gelen kanunlar mecmuası da degüdı. Sumerlerin III üncü Ur Sülâlesinden Dungt zamanında tedv r e d i T e n kanunlar mecmuası Hamurabi Kanunlarının en T k m esas ve aslını teşkil eder. Bundan evel. mese a U ^ lagina zamanmda toplanılmış kanunlar da vardı. Fakat, Samı Hamurabinin kanunları türk sumer kanunlarından ceza SbTrne daha şiddetli idi. Sümerler esirlere karşı muamelelerTnde daha şefkatli idiler. Bir kölenin kaçması Hamurabi kanununa göre idamı iltizam ederdi. Halbuki Sümerler kuS ^ M r para cezası almakla iktifa ederlerdi. Sumerlerin muntazam mahkemeleri vardı. Muntazam tapu muamelatı yapılırdı Müşterek mülkiyetle beraber şahsî mülkiyet te mevcuttu. Sümerlerde aile teşkilâtı tek zevce {monog^mie) e s p ı üzerine müessesti. izdivaç, dinî bir mahiyette değildi. IzdıvaçS n sora kadın, aile mallarında v e mülklerinde müşterekti E r k e k k a d ı n m rızası olmaksızın müşterek malları s a t a m a d ı ; S f b ö r ç î a r ı için her ikisi mes'ul idiler. Kadın iktisadî bir S ı k l â l e sahipti istediği işi tutabilirdi; tezgâhlarda, mağazalarda çalışır, y ü z ü açık olarak gezerdi. Sumerlerin talim v e terbiye teşkilâtı müT A L İ M V E TERBİYE ^gj^j^eldi. Erkek v e kız çocukları bir arada tahsil ederlerdi. Mekteplerde o k u m a yazma, gramer, inşa coğrafya riyaziye, mesaha usulleri, mikyaslar v e edebiyat SğîetiUrdi. Y ü L ; k mekteplerde hekimler, mimarlar gibi meslek adamları yetiştirilirdi. Sumerlerin birçok allahlara inanan bir dini DİN VE İLİMLER ^^^^^ Allahlar insan şeklinde v e mahiyetinde tasavvur olunurdu. Mabetler, bu ilâhların evleri idi l u m e r ' I r ruhun bekasına inanmakla beraber, ahırete, r-p.nnf»te c e h e n n e m e inanmazlardı. Sumerîer en b ü y ü k allahlarına Dingir ismini vermişlerdir ö u m e n c ı Tc•nr^ kelimesi olduğunu sumer dılıle [[s. 99]] KALDE, ELAM VE ASUR 99 ve muahhar devirlerde Babil ve Asura Sumerlerden geçmiş olması muhtemel olan Bel, Bin, Annon gibi mabutlar da vardır. Bu son mabutlardan Bel, maddeye şekil veren, dünyayı nizama sokan kuvvet; Bin kâinatı yürüten zekâ, Annon ise güzel san'atleri yaratan kudrettir. Sumerlerin fikirlerinin filî tezahürleri tetkik olunursa müspet bir felsefeye salik oldukları anlaşılır. Sümerler, Ortaasyadaki dinlerinden kalma an'anelerle Güneş, Ay, ve yıldızlara da taparlardı; bunların hareketlerile dünya hadiseleri arasında bir münasebet görürler, onların hareketlerinden istikbalin keşfolunacağına inanırlardı İşte bu itikatlar, Sumerlerin Güneşe, Aya ve yıldızlara ehemmiyet vermelerim ve bunların hareketlerini tarassut, tetkik ve hesap etmelerini mucip oldu. Mabetlerdeki birçok katlı kuleler, tarassuda yardım ediyordu. Bu suretle Sumerde heyet ilmi başladı. Güneş, Ay senelerini hesap ettiler. Seneyi 12 aya ayırdılar. Gün, saat taksimini yaptılar; seyyarelere isim taktılar. Takvimlerle kerrat cetvelinin esasını kurdular Bugünkü ölçüleri tesbit ettiler. Ve bu suretle de riyaziye ilmi inkişaf yoluna girmiş oldu. Allahların mücazat ve mükâfatları dünyada olduğundan Sümerler hastalıkları allahların verdiği ceza gibi görürlerdi; yani allahlara karşı irtikâp olunan bir günah, bir kusur yüzünden hastalığın vukua gelmiş olduğuna inanırlardı. Buna binaen, hasta, allahları memnun etmeğe mecburdu. Rahiplerin tavassutile allahların affi kazanılmaya çalışılırdı. Fakat daha müspet tedavi tarzı da vardı. Hasta umumî bir meydana yaürilarak gelen geçenden hastanın tutulduğu hastalık hakkında rey alınır ve bu reylere göre tedavi olunurdu. Muvaffakiyeti neticelendiren tedavi tarzları tesbit olunup mabetlerin duvarlarına deri levhalarla asılır veya hakolunurdu. Tedavide türlü otlar ve kökler istimal olunmuştur. Tedavi tarzlarının, tedaviye yarıyan nebatların tesir ve hassalarını tetkik yolu ile Sumerde tababetin ilk müspet esasları hazırlanmış oluyordu. EDEBİYAT VE Sumerlerin edebiyaü da çok zengindir. EdeYAZI biyat evvelâ dinî efsane ve destanlarla başladı. Hilkate ait efsaneler, dinî ve millî kahraman destanları ibda olundu; son devirlerde Sumerin [[s. 100]] 100 TARIH düşmanlar tarafından istilâsı üzerine müessir mersiyeler yazıldı. Bu eserler Sumerlerin edebî istidadına parlak delillerdir. Sümer edebiyatı diğer lisanlara ezcümle samı lisanlara tercüme olunuyordu. Sumerde edebî eserlerden başka birçok umumî muharrerat ta bulunmuştur; bunları yazmak üzere bir kâtipler sınıfı teşekkül etmişti. Kâtipler, mektupları, kontratoları ve saireyi kil levhalar üzerine yazarlardı. Bugünkü malûmatımıza göre tarihte ilk yazı, Sumerlerin yazısıdır. Sümerler bu yazıyı geldikleri Ortaasyadan getirmişlerdir. Ve bütün Önasyaya uzun asırlar bu yazı hâkim olmuştur. Sumerleri takip eden milletler, bu yazıyı kullanmışlardır. Sümer yazısı, yukarda söylendiği veçhile " çivi yazısı,, idi. Sümerler, mabetlerini evvelâ sun'î tepeler vüMABETLER VE KONFOR cuda getirerek onların üzerlerine yaparlardı. Bunlara ziggurat derlerdi. Zigguratlarf/2es. 60), kâinatın taksimatını (yeraltı, yeryüzü, gök) tasvir ediyor ve semaya. Tanrıya giden yolu temsil ediyordu. Bunların en muhteşem yeri, muazzam kemerli methali ve büyük kubbesi idi. Kapılarında 3İtm, gümüş tezyinat vardı; duvarları renkli resimler ve sair tezyinatla bezenirdi. Soraları Babilde yapılmış olup "Bahil Kulesi „ namile şöhret alan tepe ve mabet te sumer üslûbunda bina edilmiş bir ziggurattır. Sumerlerin hususî hayatı da medeniyetlerinin yüksekliğini gösterir. Orta sınıftan Sumerlinin tuğladan yapılmış iki katlı, duvarları beyaz boyalı evine kemerli bir kapıdan girilir, evin üst katında aile yaşar, alt katında misafir kabulüne mahsus geniş bir oda bulunurdu. Evin yeraltında su tesisatı mevcuttu. 12-14 odası vardı. Yemek masaları, arkah veyastıklı sandalyeler, altın veya gümüş kakmalı karyolalar, zengin evlerde halılar evin mobilyesini teşkil eder, yemekte madenî çatal kullanılırdı. Arkeoloji tetkikatından çıkan yukardaki muhtasar malûmat bile sumer medeniyetinin kıymetini ve umumî medeniyet tarihinde Sumerlerin ehemmiyetini kâfi derecede gösterir. [[s. 101]] VIII MISIR XIX uncu asra kadar, Mısırın, sahih olarak tarihi bilinmiyordu. Mevcut malûmat, masallarla karışıktı. Mısırlıların kendileri de, 2000 yahut 3000 seneden evelini bilmiyorlardı. Mısır tarihi, Mısırlıların yazısı okunduktan (1822) sora ve bugüne kadar, Mısır topraklarında, birçok âlimler tarafından yapılmakta olan taharriler ve bulunan eserler ile meydana çıkmıştır. A. MISIR VE NIL Mısır, Afrikanın şimalişarkisindedir. Asyaya, MISIR Süveyş Berzahı ile bitişir. Şimalde Akdeniz ve şarkta Kızıldenizlo çevrilmiştir. Garbı ve cenubu çöl ile sarılmıştır. Mısıra hemen hiç yağmur yağmaz. Gök daima, tam açık ve mavidir; gündüzler, parlak güneşin altında yakıcıdır. Geceler çöllerde olduğu gibi, serindir. Ortasından büyük bir ırmak, Nil, geçmeseydi, Mısır, bir çölden, taşlık ve çıplak bir ovadan başka bir şey olmıyacaktı. Mısır "bir Nil vergisi,, dir. Doğrusu, Mısır toprağını yaratan, Nil ırmağıdır. Nil dünyanın en büyük ırmaklarından biridir. Bu ırmak, başlıca Habeşistandan gelen Göknil ile, hattıistiva altındaki büyük Viktorya - Alber gölleri mmtakasmdan gelen, Aknil in [[s. 102]] : 102 TARIH birleşmesinden meydana gelmiştir. Cenuptan şimale akan bu ırmak, Mısır kıt'asına girmeden evel altı çağlayan yapar. Bu çağlayanların şimalde sonuncusu Siyen (Assuan) dadır. MISIRIN GÖRÜ- SİY^^^en sora Nil, Akdenize doğru gider; NÜŞÜ yatağının sağında ve solunda kayalıklı tepeler vardır. Nilin geçtiği vadi 1000 kilometredir. Bu vadinin, orta genişliği ise 15 kilometredir. Hiçbir yerde 2 0 kilometreden fazla genişliği yoktur. Bu vadi bazan, dar bir geçit olur. Şimale doğru. Kahire hizasında, Nil birtakım kollara ayrılır. (V) şeklinde bir müselles teşkil eder. Bu müselles, çok eski zamanlarda, Akdenizin bir körfezi idi. Nil, bu körfezi, binlerce sene içinde getirdiği çamurlarla doldurdu. Hâlâ da her sene bir metre kadar doldurmaktadır. Bu suretle meydana gelen ova da. nehrin kollarile sahilin resmettiği şekil, yunan alfabesinin D si olan A deltaya benzetildiği için Yunanlılar, bu mıntakaya Delta demişlerdir. Geniş Delta ovasına. Aşağı Mısır adı verilir. Nilin, uzun ve dar olan cenuptaki geçitleri mmtakasına Yukarı Mısır denir. Bütün Mısır Delta ile Nil vadisinden ibarettir. Bu dar, uzun mmtakanın, şarkında Arap, garbında Libi, cenubunda Nubi kum çölleri vardır. Haziranda Nil kıyıları kurur. Irmak artık yatağını doldurmaz. Hemen tebahhur etmiş gibidir. Nebatlar, hayvanlar, insanlar güçlükle soluk alırlar. Mısır ölecek sanılır. Fakat, her sene hemen ayni tarihte, 20 haNİLİN TAŞMASI zirana doğru, Nil canlanır. Zira Habeşistan dağları üzerinde karlar erir ve hattüstivada şiddetli yağmurlar yağar. Bu sebeple Nil, kabarır, taşar, bütün vadiyi doldurur. Yalnız yüksek tepeler üzerinde yapılmış köyler, adacıklar halinde, meydanda kalır. Bu köyler, yüksek yollarla biribirine bağlıdırlar. Irmağı tutan bentler, 15 haziranda kaldırılır. Nil, ilk taşmağa başladığı günlerde, güzel mavi rengini kaybeder. Yeşil ve sıhhate dokunan bir su akar. Bu, Nilin Bahri Gazal denilen bataklık cenup mıntakalanndan getirdiği, nebatî maddelerden ileri gelir. Bu " Yeşil Nil,, birkaç gün içinde daha kabarır ve bir defa daha rengini değiştirir. Bu defa suları, kırmızı bir çamurla doludur; kan gibi akar. Bu [[s. 103]] MıSıR 103 da ırmağın dağlık mıntakadaki yatakları kenarlarından koparıp getirdiği volkanlık topraklardan olur. ''Kırmızı Nil„ in suyu, serindir ve içilebilir. Ağustos ve eylül aylarında ırmağın yükselmesi tam olur. Sora yavaş yavaş, ikinciteşrin sonunda, ırmak yatağına girer. Toprak üzerinde bereketli bir mil bırakır. îşte o zaman, ekme başlar. Hafifçe toprağı sürdükten sora, birincikânunda tohum atılır. Dört ay sora sıkıntısızca mükemmel bir mahsul elde edilir. İlkbaharda, memleket mahsulle doludur. Sayısız çiçeklerle süslüdür. Bulutsuz bir ışıkla aydınlanmıştır. Mısır yaşamakla bahtiyardır. Umumiyetle başka yerlerde, eski zaman in'"'iîfYARDIMÎ^' sanları, yiyeceklerini, giyeceklerini ve barınacakları yeri temin için, çok zaman ve emek sarfına mecbur idiler. Mısırda toprak ve iklim, insanlara hayatı kolaylaştırıyordu. Altı ay kendilerini zahmete sokmak istemiyenler, istedikleri gibi yaşıyabilirlerdi. Nil onlar için çalışıyordu. Tabiat, Mısırlılara, Kaideliler gibi eski medenî bir kavim olmıya yardım etti. Sümerler, Akatlar ve Elamların yaptıkları gibi ve ayni esbap ve ihtiyaçlar karşısında teşkilâtlı bir devlet kurmakta da Mısırlılara müessir olan, memleketlerinin hususiyetidir. Nilin her sene sulaması sayesinde, Mısır T A B İ Î MEMBALAR ^^ Mezopotamya gibi, dünyanın en mümbit memleketidir. Orada buğday o kadar çabuk yetişir ki senede iki hatta üç mahsul alınabilir. Buğday, arpa, darı ve her türlü hububat ve sebze Mısırın eskidenberi yetiştirdiği Mahsullerdir. Bakla, nohut, mercimek. Mısırda tabiî olarak yetişirdi. Nar, kayısı ve incir ağaçları boldu. Hurma ağaçları, ekseriya, birçok desteler halinde toplu bulunurdu. Nil kıyılarında, havuzlar ve kanallar boyunca birçok su nebatları yetiştirdi. Bu nebatlardan papirüs ve lotüs meşhurdur. Papirüs liflerinden bir nevi kâğıt yaparlardı, ve bu kâğıtlarla yazarlardı. Papirüs bilhassa Deltada bulunurdu. Yemişini yedikleri lotüs, hususile Yukarı Mısırda bulunurdu. Bunun çiçeklerinden süs yaparlardı. Mısırlıların, sığır, koyun ve keçi sürüleri vardı. Eşek kul [[s. 104]] 104 TARIH lanırlardı. Asyadan gelen at süs hayvanı idi. Kaz ve ördek çoktu. Her soydan köpekleri vardı. Nilde, timsah, suaygırı, yılanbalığı, turnabalığı, şişip karnı havada olduğu halde yüzen garip bir balık (fahaka) çoktu. Güvercin, kumru, keklik, yabaniördek boldu. Leyleğe benziyen ibişkuşları da vardı. Bu kuşa, Mısırın bazı taraflarında taparlardı. Mısırlılar, her türlü avcılığa çok düşkündüler. Memlekette her cinsten çok av vardı. îlk devirlerde, aslan, ceylân da çoktu. msiRIN BÜYÜK ziraate ve oturmaya elverişli toprakLÜĞÜ ' hepsi, 30,000 kilometre murabbaını geçmez; bu küçük mmtakada, bugün 13 milyon insan yaşıyor. Mısırın, eski devirlerindeki nüfusu bugünkünden az değildi. Bu kadar küçük bir sahada, bu kadar çok insanın müreffeh yaşıyabilmesi, Mısırın nekadar feyizli olduğunu göstermiye kâfidir. B. MISIRIN İLK A H A L İ S İ Büyük bir medeniyet yapmış olan mısır MENŞE halkı nereden gelmiştir? "Eski Misırhlar, Nil sahillerinde, çok eski devirlerdenberi yerleşmişler ve orada tarihtenevelki devirlerin cereyanı esnasında medeniyetlerini, yavaş yavaş kurmuşlardır. Bu medeniyet sahipleri, bir cihetçe Şimalî Afrikada bugün dahi yaşamakta olan TuareMer e mensupturlar [1].„ Son keşifler ispat etti ki, Nil vadisi ve Delta, evvelâ Taş Devrinde, bundan sora milâttan 5000 sene eveline doğru Tunç Devrinde tanındı. Tunç madeni, Kalde'den gelmiş olan kabileler vasıtasile Asyadan getirilmiş olmalıdır. Bu kabileler daha evel Nil sahilleri üzerinde yerleşmiş olan yerli ahali ile, o zamanlar karışmış olmalıdır. [1] Mülâhaza: Tuarek, Targuinin cem'i olarak kullanılmaktadır. Bunlar Şimalî Afrikaya Hazar havalisinden gitme Türklerden olmalıdır. Filhakika, bu mıntakalarda Hazar tipi taş aletler bulunmuştur. Jacgues de Morgan, L'Humanite Prehistorique. [[s. 105]] MıSıR 105 Mısırlılar, ihtimal Süveyş berzahile Asyadan gelmiş bir kavimdir. Fakat bunlar Mısırlıların tarihi hakkında, bir şeyler bilinmiye başladığı zaman, çoktanberi Mısırda yerleşmişlerdi. Mısırlıların menşei mevzubahs oldukça birçok âlimler, Asya kıt'alarmı mısır ahalisinin menşei olarak görmektedirler. Morgan ve Amelino, kıymetindeki âlimler için birçok nebat cinslerinin geldiği Mezopotamya, Fir'avunlarm pek yüksek mukadderata doğru sevkettikleri bu ırkın beşiği telâkki olunmalıdır. Pittard, Mısırlıların ırklarından bahsederken " bir ırkın taşıdığı Namü isminin Asyalı„ demek olduğunu söylüyor. Jacques de Morganın bu noktayı tenvir eden bazı fikirlerini de zikredelim: "Herhalde bazı san'atlerin Dicle, Fırat ve Kerka ırmaklarından, Suriye, Pal estin, Nil vadisine... geçmiş olması hakikate benziyor. " Bu san'atler, belki, Yakın Asyanın şimalinden keçi ve koyun memleketlerinden gelmiştir. Ortaasya halkının ilk muhacereti veyahut hiç olmazsa bu insanların fikirlerinin ilk intikal ve intişarı en eski olmalıdır. Bu insanlar Mısırda henüz yontmataştan silâh ve aletler kullanan adamlar buldular. Yine bu insanlar, Afrikanın şimal sahillerinde yontmataş san'atleri yerine başka san'atler ikame eden yerlilere tesadüf etmiş olmalıdırlar. Bu san'atlerden ihtiyaçlarına en mutabık olanı hazar san'- ati idi. „ " Şurası muhakkaktır ki, maden Mısırda keşfolunmamıştır. Çünkü, Mısırın Delta kısmı, bakır devrini idrak eden insanlar tarafından iskân olunmadan evel meskûn değildi. Bundan başka, Mısırda bakır madeni de kıttır. Fakat maden, an'anenin parmağıyla bize gösterdiği Yakın Asya şimalinde keşfolunmuştur. „ " Nil vadisinin, ilk devirlerde hiç olmazsa cenup kısımları kıvırcık saçlı Afrika kabileleri ve belki bunlarla beraber bazı LibyalûSiY tarafından iskân olunmuştur. Bu insanlardan evel — ki, cilâlıtaş san'atini biliyorlardı — oralarda yontmataş insanları vardı. Nil cenubunda, Cilâlıtaş Devrine dahil olunduğu bir zamanda. Mısıra düz saçlı, Asyalı kavimler tarafından bakır ithal edildi. Bu Asyalı kavimlerin çoktan, ırmağın deltasını işgal etmekte oldukları hakikat gibi kabul olunur. [[s. 106]] 106 TARIH Mısırlıların en eski kıral - allahlarına Horils denilirdi. Horüs, Mısırın şarkında bulunan kıt'aların bir allahı gibi tanındı. Bu husus onların menşelerinin şarkta, Asyada olduğuna delâlet eder. Bazı abideler üzerinde Horüs taraftar! !|«i i jı'! larının Mısırın daha eski ahalisi aleyhine yapılmış muharebe tasvirleri görülür. Bu eserler, Louvre Müzesindedir. Bu resimlerdeki bazı şahsiyetlerin tasvirlerinin Sus şehrinde bulunan emsali muhariplere müşabehetini tesbit ederler. Bu kanaatte bulunan âlimlere göre, Horüse mensup kabileler gerek Süveyş berzahı ve gerek Kızıldeniz ve diğer yollarla Asyadan Mısıra ilk gelen insanlar değildir. Bunlardan evel ayni yollarla gelenler de vardır. Bundan başka Mısır kıral - allahlarına verilen eski isimler demirci manasına olarak tercüme edilmiştir. Bunlar, hem muharip, hem maden san'atlerini yapan insanlardı. Ortaasyadaki insanlar, hem şimal ve hem de cenup mmtakalarmdan garba muhaceret etmişlerdir. Şimal yolu ile hareket edenler, Avrupanm garbına kadar gittiler. Cenup mıntakasından hareket edenler başka başka yollardan yürüdüler. Bir kısmı Anadolu, Trakya, Makedonya, Adalar ve bilâhare Yunanistan denilmiş olan mmtakaya gittiler. Bir kısmı Palestin sahillerince Mısıra geçtiler. Bu suretle Hazar Denizi garp ve cenubunda yaşamış olan îberlerin, Avrupaya ve İspanyaya geçmeden evel oralara gitmek için takibine mecbur oldukları yollar anlaşılıyor. Asya Iskitleri aslından olan Kimriler bu tarihlerde çoktan Kırımda ve Danimarka Yarımadasında yerleşmiş bulunuyorlardı. Kaide - Asur tarihi, Asya kavimlerinin muhaceretlerine dair çok müspet malûmat veriyor, ve hatta gösteriyor ki, Kaide, Avrupa ve Ortaasya kavimlerinin en eski zamanlardanberi müşterek bir lisana sahip olduklarını ispat etmek için (arî indien) lisanına müracaate hacet yoktur. Yani Ortaasyadan Avrupaya gelmiş olan kavimler ilk terbiyelerinin mahsulü olan bu lisanı beraber getirmişlerdir.,, Bugün muhakkaktır ki, ilk mısır ahalisi milâttan 5 0 0 0 sene eveline doğru Asyadan gelmiş olan beyaz ırktır; bu ırk Nil vadisinde yerleşti. Kabileler halinde kümeler teşkil etti. Herbir kümenin reisi, dini ve kanunları vardı. Bu malûmattan ve Türk Tarihinehir nazar bahsinde Türk [[s. 107]] MıSıR 107 lerin umumî muhaceretlerine dair verilen tafsilâtın ihtiva ettiği delillerden Mısır I^ltasına yerleşerek UK mxsır medeniyetini kur anlarm Türkler olduğu anlaşılır. C. MISIRIN TARİHİ Mısır tarihinin iptidasından başlıyan metodik tarihî bir yazı yoktur. Heykellerde, ehramlarda, mabetlerde görülen zafer menkıbeleri, tercümeihaller, kıral emirnameleri, idarî muhaberat, şahsî akitler yegâne vesikalardır. Bunlar da objektif değildir. Hepsi mabetlerde bulunmuştur. Dinî temayüllerin tesiri altındadır. Bütün bu metrukâtm tetkikinden sora, vukuat ve hanedan saltanatlarını bir metot dahilinde tesbite imkân hasıl olmuştur. Nil vadisinin. Delta kısmını ilk işgal edenler, Ortaasyadan muhtelif yollarla ve biribiri ardısıra gelmiş olan türk kabileleridif. Bu benzeyiş Ege havzas/nm asıl ahalisinin de Türk olmasındandır. Bu tip yanında dolikosefal samî ve hâmiler de vardır. Bunlarla soradan karışılmıştır. Bu sebeple Mısırda şimdiye kadar bulunan iskeletlerde ve heykellerde brakisefal ve dolikosefal tiplerinin her ikisi tesbit olunmuştur. Türkler, Nil vadisine gelip yerleştikleri zaman muntazam ziraat ve sulama usullerini, hayvancılığı ve mütenevvi maden san'atlerini çoktan biliyorlardı. Bundan başka kuvvetli bir içtimaî teşkilâtları da vardı. Mısırda seri terakki ve medeniyetin sebeplerini bunda aramak lâzımdır. Mısırın ilk ahalisini teşkil eden aile ve kabilelerin ayrı ayrı — bayrak makamında — birlik işaretleri vardı. Bunlar kurt, şahin gibi hayvanların ve Güneşin levhalar üzerinde çizilmiş resimleri veya bir hayvan derisi üzerine resmedilmiş çapraz oklar, v. s. gibi şeylerdi. Bu alâmetler kendilerine kutsiyet izafe olunan birtakım timsallerdi. Eski Mısır ahalisi evvelâ, bu timsaller etrafında kabileler halindeydi. Kabileler reis tarafından idare olunurdu. Bu reislere,^arujio^--^. lerdi. Daha soraları bu kabileler birleştiler. îşgal ettikleri araziye Nome denilmiştir. Kabilelerin bazı timsalleri, mısır medeniyetinin nihaye [[s. 108]] 108 TARIH tine kadar Nomlerin isimleri olarak kaldı. Timsaller zamanla Allah makamma çıkarıldı. Bu allahlar, diğer taraftan da Saru larm fevkinde, yegâne reisler ve kırallar tanındılar: AllahKıral. Nomler, evvelâ müteaddit kırallıklar halinde bulundular. Sora, bütün kırallıklar, bir kiralın etrafında birleştiler. Artık Mısır içtimaî hayatı, bir devlet haline geçmiş oldu. Mısır tarihi, milâttan 5 bin sene kadar evel başlar. Her Nomun bir merkezi vardı: "Nut,,, İktidar, merkezde yüksek duvarlı şatosunda "Het„ oturan Allahın elindeydi. Allahların unvanı, Nep idi. Allahın hükümeti, kırallar veyahut Nom valileri tarafından icra olunurdu. Her halde iradenin menşei ilâhî idi. Hükümet icra eden kimse Allahın vekili Kaide ve Elamda da ilk tarih ve ilk medeniyet devresinde idare şekli ve mahiyeti böy'e idi. Tarih devrinin allahlarından, Horüs, Hathor gibi bir kısmı; mahallî timsallerin fevkinde umumî, millî allahlar makammdaydılar. Horüs, Güneşi, şarkı, şark ufuklarını ifade eder ve bir doğan (şahin) ile temsil edilirdi (Res.67). İşte, bu allahlar namına mısır medeniyetinin ilk kurulduğu Delta d2i hükümet icra edilirdi. Yukarı Mısır, Allahı Set namına başkaları tarafından zaptedildi. Aşağı Mısır ile Yukarı Mısır bu allahlar namına birçok muharebeler ettiler. Allahlar namına, insanların biribirine düşmanlıkları, biribirlerile boğazlaşmaları medeniyet tarihinin alâkadar olacağı bir meseledir. Devlet teşkilâtının, mısır tarihinin başlangıcında olduğu gibi, dinî karakterde olması insanlar beyninde, daima husumet hislerini ve yok yere kan dökülmesini mucip olmuştur. Tanrı Horüs namına birçok kırallar tarafından icra olunan mısır saltanatı, M. E. 3315 tarihine kadar 17 asır devam etti. Bu tarihten sora, Yukarı Mısırda, Ttnis kıt'asında prenslerden Menes, Tanrı Horüs ün yerine, onun timsali olarak bizzat kıral oldu; Tinis Hanedanını kurdu. Tinis kıralları, merasim icabı olmak üzere, aldıkları muhtelif unvanlar arasında Horüs ün bir unvanını da taşırdı. Bu unvanların herbirine kiralın intihap ettiği bir Nom timsali de ilâve olunabilirdi. [[s. 109]] MıSıR 109 Horüs ü.n unvanı Aa ve Ka gibi unvanlardan biri idi [1]. -"Ka,, mefhumu hayal fevkinde bir büyüklüğe, kudrete şamil idi. "Bilâhare din uleması, kiralı medih için "Kıral Ka„ dır derlerdi. prenslere "Att-Aa„ [2] denirdi. Saray kadınlarına "Khet Hor,, unvanı verilirdi. Tinis kırallarının, saraylarına büyük ev manasına " Per Aa „ denirdi. Bu isim, Menfis devrinde doğrudan doğruya kiralı ifade eder. Pharaon, unvanı Per Jadan çıkmıştır. Türkler tarihten çok zaman eveldenberi Mısırda yerleşıniş ve tarihe yakın devirleri orada yaşıyarak mısır medeniyetini kurmuş ve tarih devirlerini açmıştır. Mısırda ilk medeniyet ve tarihî devlet, Türkler tarafından tesis edilmişO devrin zihniyeti olarak inandıkları ve kendilerinden sora da kuvvet membaı olarak inanılmakta devam edilen allahları Horüs namına icrayi saltanat eylemişlerdir. Tinis prensleri saltanatı almak için yüzlerce sene uğraşmışlar, ve en nihayet muvaffak olabilmişlerdir. Tinis sülâlesi kolları bağlı bir Asyalının başına, taptıkları bir balığın sopa ile vurulduğunu tersim etmekle iftihar etmişlerdir (Res.68). Samî Mısırlılar, milâttan 1400 sene eveline kadar kıratlarına Asyalı ve Eti Türklerinin galibi unvanını vermekle onları büyütmek gayretini gütmüşlerdir. Samîlerm bu haleti ruhiyeleri tetkike değer. Mısır samîlerinin medeniyet ve saltanatlarına kondukları Türklerin Mısırda mevcudiyetlerine delâlet edebilecek bütün [1] Aa-Ahâ ve Ka-Khâ Qâ şekillerinde yazılmıştır. Bu kelimeler, büyük ve han manalarına olan Ağa ve Kaan olmalıdır. [2] Bu kelime (Hati-Â) şeklindedir. Atı, tabirinin kadîm türkçede yeğen manasına geldiği anlaşılıyor. Filhakika bunlar hükümdarların oğullan değil yeğenleri idi. Türkçe Atia'da Ata demektir. Bu manada da münasebetlidir. [[s. 110]] 110 TARİH vesikaları ortadan kaldırmak için ellerinden geleni yaptıklarına şüphe etmemek lâzımdır. Fir'avunlardan evel medenıyetlerı ve büyük hizmetleri muhakkak olanların medeniyet ve tarihlerim Fir'avunlar tarafmdan yapılan ehramlarda T u ^ f ^ k r r i y " " " " kaydetmemiş olmaları Fir'avunlar. yalnız, kendi icraatlarını mabetlerin duvarlarına koydukları kitabelerde mübalâğalı bir surette kaydettirmışlerdır; bundan başka kitabeler üzerinde kendi seleflerimn isimlerini kazıtarak kendi isimlerini koyarlardı. Hatta ikinci Ramses gibi, babasmm ismi yerine kendi isimlerini koyanlar da vardır, ikinci Ramses, başkalarından çaldığı zaferlerle, kendi zaferi kadar sevinirdi. Bu sebeple mısır medeniyetinin hakikî kurucularma, medeni beşeriyeti götürecek yol, Asyanın ilk medeniyetinin daha lyı tanınması olacaktır. D. MISIRDA TARİH DEVİRLERİ ^^^ Mısır tarihini başlıca iki büyük devre ayırmak münasip Birinci devir, M. E. en az 5 0 0 0 senesinden M. E 3315 senesine kadar, takriba 17 asır devam eden, Kıral - Âllahlar Uevndır. Bu devrin, kimler tarafından, nasıl tesis olunduğunu izah ettik. Mısır medeniyetinin başlaması, inkişafı bu devirde olmuştur. Bu devrin tafsilâtlı tarihi, arkeoloji tetkikleri ilerledikçe tavazzuh edecektir. İkinci devrin, Fir'avunlar Devridir. İlk Fir'avun Menes\ir Menesten sora biribiri ardınca birçok Fir'avunlar gelmiştir. Kolaylıkla hatırda kalmak için bu Fir'avunları 2 6 sülaleye ayırırlar. Fir'avunlar tarihi de beş devreye ayrılabilir: 1) Eski imparatorluk. Bu devirde payitaht, evvelâ Tinisie ıdı, sora Menfis şehri olmuştur. o ? Birinci Tep (Thebes) Devri, yahut orta imparatorluk. Bu devirde, Tep payitaht oldu. 3) İkesuslar Devri, 4) Yeni imparatorluk, yahut İkinci Tep Devri. i !:'İ! [[s. 111]] MISIR 111 5) Says Devri. Bu devir, Fir'avunlar istiklâlinin son devridir- Bu devirde payitaht Deltada Says şehridir. Eski imparatorluk devri kıral Menes le başlaBİRİNCİ DEVIR, ^jj Ju^ kjrallar, yukarı Mısırda Tinisie oturkıtanın ismine nispeten, Tinis Sülâlesi namını aldılar. Sora payitahtlarını Menfise naklettiler. Bu şehre nispetle de, Eski İmparatorluk devrindeki Fir'avunlara Menfis Sülâlesi dediler. Menfis şehri, bugünkü Kahire civarında idi. Bu şehri yapan Fir'avun Birinci Pepidıv. Menes, muktedir ve faydalı kanunlar yapmış, teşkilâtçı bir kıral hatırası bırakmıştır. Aşağı ve Yukarı Mısırı birleştirerek idare etti. Menesten sora gelen Fir'avunların en meşhurları, Keops, Kefren (Res.66) ve Mikerinos tur. Bu Fir'avunlar Kahirenin cenubigarbisinde Cize civarında, kendi adlarını taşıyan birer ehram yapmışlardır. Bu kırallardan sora, i yaptıran Birinci Pepi ve İkinci Pepi gibi muharip kırallar geldi. M. E. 2 5 0 0 tarihine doğru bunlar mısır hakimiyetini şarkta, Sina Yarımadasına, cenupta Habeşistan dağlarına kadar genişlettiler. Kızıldenizde ticaret yaptılar. . Bundan sora, eski imparatorluk, birkaç asır süren dahilî karışıklıklar yüzünden battı. Mısır M. E. 2160 tarihine doğru karışıklıkI K I N C I DEVIR: tan kurtuldu. Tep prensleri iktidar mevkiine YENİ İ M P A R A - geçtiler. Tep şehri payitaht oldu. Bu devir TORLUĞUN BAŞ- LANGıCı başlangıcında gelen Fir'avunlar muharip idiler. Mısırın şimal ve cenubunda, karışıklık devrinde biribirinden ayrılan eski imparatorluk mıntakalarını yeniden idareleri altında birleştirdiler. Sina Yarımadasını tekrar Mısıra bağladılar. Sina berzahında müstahkem bir hat yaptılar. Mısır gemileri, Suriye kıyıları boyunca Berutnn şımalindeki Biblosu kadar gittiler. Habeşistanın şimal dağları [[s. 112]] 112 TARIH tekrar zaptolundu. Fakat, Mısır hududu yalnız Birinci Şelâleden İkinci Şelâleye götürüldü. Orada da cenuptan gelecek istilâlara karşı müstahkem bir mevki yaptılar. Nilin ayağını çevirmek suretile, Möris gölünün ve Yunanlıların lâbirent dedikleri meşhur mezar - saray \n yapılmaları Tep Sülâlesi Fir'avunlarına atfolunur. Bu devirde Elamlar, Suriye ve Palestine hâkim bulunuyorlardı. Elam kırallarından Kutur, Palestin hükümdarı unvanını da taşırdı. Mısır milâttan takriben 1700 sene evel İKE ^^^ R ' D ^ Rİ tarahndan zaptolundu. tkesuslar Kaide ve Elam havalisinden Suriye ve Palestin tarikile Mısır üzeri'ie yürüdüler. Bunlardan ilk gelen küçük kabileler, Mısıra muslihane girdiler ve eyi kabul olundular. Büyük îkesus kütleleri, muntazam teşkilâtlı ve çok eyi müsellâh idiler. Reisleri, muktedir kumandanlar idi. Bu kuvvetler, Sina cephesindeki müstahkem hattı zorlıyarak geçtiler. Mısır ordusunu mağlûp ettiler, Mısırı hakimiyetleri altına aldılar. Bir asır kadar devam eden kuvvetli bir devlet kurdular. Hüküm ve tesirleri Yukarı Mısırdan Kaide ve Giride kadar şamil oldu. Her tarafta kırallarının ismi kitabelere yazıldı. Menfisi ve Deltada Tainis ve Avaris gibi şehirleri payitaht ittihaz ettiler. Merkezi sıkletleri Avaris te idi. Bu mmtaka, yaz mevsiminde ordularına muntazam talim ve manevra yaptırdıkları müstahkem bir ordugâh idi. NubidekiZMsZrttorla da ittifak etmişlerdi. İkesuslarla ayni ırktan oldukları anlaşılan Kuslular, Samî Mısırlılar tarafından hakaret gören bir halktır. Bir dereceye kadar muhtariyetle idare olunan Tep prensleri îkesuslara isyan için fırsat gözetiyorlardı. Nihayet fırsat günleri geldi. îkesus kıralları, zamanla iki büyük hataya sapmışlardı. Birincisi, Fir'avunların idare ve siyaset ve saray merasim ve âdetlerini tatbik etmeğe başladılar, mısırlılaştılar. Mısır kıralları gibi, Fir'avun oldular. Onlar gibi Fir'avun sülâleleri teşkil ettiler. Bundan başka, îkesus kıralları, idaresi müşkül, vâsi bir [[s. [92r]]] A ^ u t r - xx\ırxt^VLSLİSLr-iİG^ A n a d o l v ı [[s. 113]] MISIR 113 mıntakada nüfuz tesisi hırslarına kapıldılar, işte bu sebeplerle idarelerinde zâf belirdi. Tep prensleri aleyhlerine, dahili u z u n bir muharebe açtılar. Yavaş yavaş maddî ve manevi kuvvetlerini kaybettiler, nihayet Avarisie yerlilerin muhasarasına düştüler. B u n u n neticesinde Mısır'da Ikesus hakimiyeti nihayet b u l d u (M. E. 1580). Maamafih, îkesusların Mısırda hakimiyet ve i k e s U S L A R I N saltanatları, mısır tarihinin dahilî bir safhası olmaktan fazla bir hâdisedir. Bu hâdise u m u m d ü n y a tarihine tesir etmiş m ü h i m bir vak'adır. B^bilin Etiler tarafından M. E. 1925 te zaptı. O n ikinci Mısır Sülâlesi devirlerine doğrudur. Babilde M. E. 1760 ta Kaşitler hâdisesi. O n U ç u n c u Sülâlenin başlangıcında (M. E. 1788) e tesadüf eder. On ü ç ü n c ü Sülâlenin sonunda, M. E. 1680 tarihinde ıdı ki, A s y a d L bir istilâ geldi, ikesuslar Aşağı Mısın ^aptettıler. Saydığımız b ü y ü k hadiseler arasındaki irtibat meydandadır Asya içlerinden gelenler Ftratt^n Nile giden geçidi, sahil bovunca kat'ederek, Deltayı zapta teşebbüs ettiler. ^ t S L k l a k a b u l o l u n m u ş t u r k i , ikesus istüâsr y a v a ş v e m u s - l i h a n e b a ş l a m ı ş t ı r . Kaşitler d e B a b i l i b ö y l e z a p t e t m ı ş l e r d ı r . Î e s u s l a r k a T a L h k t ı . B u n l a r , S u r i y e y e p M i k l e n - . . a n , XI inci Sülâlenin başlangıcında BabiUn, Etiler tarafından zaptından (1900-1925) 25 sene sora T m Hasan da bir mezarın duvarında bir levhaya hakX n a n resim, Asyadan gelen muhacirlerin, Deltadan uzak o l L a k N ü vadisinde yerleşüklerini teyit eder. Bu m u h a c ı r ^ r , ok mızrak, b u m e r a n g (bir nevi atma silahı) ile musellah mûhtern renkli y ü n elbiseli m u h a r i p ve 37 kişiden ibaret S r kab le idi. N o m valisinin h u z u r u n a gidişleri şöyle tasv S S u n u ş t u r : Eşekler ü z e r i n d e Asya mahsulü olan antımuI n m a d ? ı ^ tozu y ü k l ü idi. Sırmalı ağır elbiseler giyinmiş r T ^ S a r m ^ b i r çalgıcı ve bir m u h a r i p refakat ediyordu. ö n ü n d e hediye olarak valiye takdim etüği keçiyi süruyordu Reisin ismi tbsha idi. B i r k ı r a l kâtibi, vahye bir levha . ı . ? - T ptt Orada şu yazıh idi: "Amular valiye antımuan S z ^ g e t l r m e k içtn glldüer..,, Bu Asyalılarm Basan da yerleşmeleri, resmî bir surette ıdı. ^ [[s. 114]] 114 TARIH Bunlar Mısırda, servet aramaya gelen ne tüccar ve ne de küçük san'atkâr idiler. Bunlar Fir'avundan misafirperverlik istiyen muhacir, bir küçük kabile idi. Beni Hasan Nomunda yerleştirildiler. Bu hâdisenin şimdiye kadar yalnız tek vesikası vardır. Bu kabile, Palestin halkından değildir. Onu, iTaZde deki buhran (M. E. 1926) yüzünden Mısır yoluna atılmış bir göçebe türk ailesi olarak kabul etmek için deliller vardır. Bundan soradır ki, Fir'avunlar, Palestin ortasında tehdit edici tehlikelerle karşılaştılar. Mısır ordusu, ^mM ismile yadettikleri Asyalılar karşısında ricate mecbur oldu ve Asyalılara sefil dediler. Fir'avunlar, bir müddet daha vaziyete hâkim kaldılar. On Üçüncü Sülâle zamanında ( M . E. 1 7 8 8 - 1 6 6 0 ) İkesuslar, Deltaya girdiler ve Mısır kırallarmı hiç değilse. Aşağı Mısırda boyundurukları altına aldılar. Bu fatihlere, Hiksos ismi, bir Mısır jenerali olduğu anlaşılan Manethon tarafından verildiği, Yahudi Osef tarihinde zikredilmiştir. Bu esere göre Hiksos ismi kavimden ziyade reislere tatbik olunmuştur. îki kelimeden mürekkeptir: Kıral manasına olan Hik ile avam lisanında çoban manasına alınan Sos kelimelerinden. Mısırlılar, umumiyetle, şeyhlere Heqa derler. Shos kıpt lisanında, çoban manasına kullanılmıştır. "Sha'sou,, Mısır kelimesi de Arabistan ve Palestinde görülen göçebelere tabir olunmuştur. Her halde kelimenin aslına nazaran, mana ve telâffuzca yanlışlık vardır. (Maamafih, türkçe ike-sus tan uzak değildir) [1]. Alüncı Fir'avun Sülâlesinden itibaren Batlamy o s lar zamanına kadar, Asyalı kabilelerin reislerine bu unvan verilmiştir. On sekizinci Fir'avun Sülâlesi dahi Asyalı kabilelerin bir kısmına bu namı verdi. Nil vadisinden evel Suriye ve Babil kıt'asmm da bu Asyalı kabileler tarafından istilâ olunduğu zikrolunmaktadır. [1] İke = sahip, bey demektir. Büyük Türk Lügati. H. K. Kadri, S. 513,514. Sus Elamın payitahtıdır. İksus = İkesus = Sus sahibi, beyi demektir.. (Heqa) kelimesi Asyalılar (Settion) için dahi, Mısırda oturmuş olan bir şeyh (Heqa) manasında kullanılmıştır. îke, Heqa olmuş (A. Moret ve G. Dawy. Des Klans aux Emipires S: 266). f [[s. 115]] MıSıR 115 Bir Fir'avun demiştir ki:"Meçhul bir ırktan insanlar, şarktan geldiler, memleketimizi istilâya cür'et ettiler, onu kolaylıkla zaptettiler, reislerini hapseylediler, kıral oldular. Menfiste oturdular, en eyi yerlere garnizonlar ikame ettiler. Şark hududunu takviye ettiler. Âvarisi de tahkim ettiler ve oraya 240,000 kişilik garnizon koydular. Yazın Avarise gelirlerdi. Askerlerine buğday tevzi ederlerdi. Ecnebilere korku vermek için askerlerini muntazam tahm ettirirlerdi.,, Bu hikâye, Yosefin zeptettiği Manethonun bir hikâyesidir. Mısırın uğradığı felâketleri resmî vesikalarda yazmak âdet değildi. Fakat Mısırlılar, bu istilâlardan kurtulduklarını iftiharla söylerken, bir iaraftan da hakikati itiraf etmiş oluyorlardı. îkesuslar, Asyalı "Amu„ lar diye kaydolunmuştur. îkesus isimleri, içinde Samî ve Mısırlı olmıyan isimler vardı. Bu insanların menşei Anadolu olmalıdır. îkesuslar, Kenanelinden olamazdı. Çünkü Mısırlılar tarafından daimî surette mağlûp edilmiş olan Kenaneli ahalisi yalnız başlarına deltanın müstahkem maniasını zorlıyamazlardı. Bunu yapabilen insanlar ki, Avaris müstahkem ordugâhında askerî talimlerle uğraşmağa devam ettiler, bunlar kuvvetli, cesur, tunç ve demir kılıçlarla eyice müsellâh idiler. Atlar koşulu müthiş muharebe arabaları kullanıyorlardıMısırlılar, îkesuslardan evel bunu bilmiyorlardı. Mısırlılardan daha eyi müsellâh olan muharip îkesuslar•dırki, fena sevk ve idare olunan Fir'avunların, zenci askerlerini ve milislerini mağlûp etti. Buna binaen îkesusları sevk ve idare edenler, Za^hlar, Etiler gibi, yeni gelmiş milletlerden biri olmak lâzımdır. İkesuslarm Mısıra gelmek için geçtikleri Suriyede bugün çoğalmış olan taharriler, onlara ait çok izler meydana çıkaracaktır. Yahudilere gelince, onların Kenanelinde yerleşmeleri takriben M. E. 1300 de, on dokuzuncu sülâle zamanında görülür. îkesusların Mısır vadisinde hakimiyetleri İKESUS İMPARA- j g g o tan 1580 e kadar devam eder. Bu kısa ' ' ^ E l i Y s l ^ â ^ ^ zamanda îkesusların Mısırda büyük bir imparatorluk tesis ettiklerine şahit oluyoruz. Mısırın tekmil mümbit ve mahsuldar kıt'aları, tek bir devlet reisinin hakimiyeti altına girdi. Mısır abidelerinden. [[s. 116]] 116 TARİH ikesus kırallarının isimlerini tanıyoruz. Bu kırallar on beş, on altı, on yedinci sülâleleri teşkil ettiler. Bu sülâleler, Yukarı Mısırda Tep prenslerinin teşkil ettikleri sülâlelere tekabül eder. Fakat, ikesus kıralları, diğer küçük kıratlıklardan pek çok fazla kuvvetli idiler. Bu kırallardan isimleri Apofis (Apophis) ve Khian diye mazbut kalan iki tanesi tekmil Mısırın büyük bir kısmına mutlak bir hakimiyetle sahip oldu. İkesuslar, mısır âdetine ve Fir'avunların idare ve riyaset sistemine kendilerini çabuk kaptırdılar. Fir'avunlara mahsus saray merasimini ve âdetlerini kabul ettiler. Kendi heyetlerini, resmî stile göre yaptılar. Binlerce levhalar üzerine hiyeroglif yazısile isimlerini yazdırdılar. Mısır allahlarınm mabetlerini dahi ihya ve muhafaza ettiler. Fakat, kendileri Avaris ve Taniste, Mezopotamyada ve Anadoluda tapılan Bele taptılar [1].- Kıral Khian, Bele olduğu gibi Mısırlıların Allahı olan i?a'ya da tapıyordu. Çünkü, Asyayı ve Mısırı kendi idaresi altında birleştirmek gayesini güdüyordu. Khian, ismini "memleketler sahibi,, diye yazdırdı. Maamafih, Asyalı reis manasına olmak üzere (Heqa - Khast) eski unvanı muhafaza etti. Bu vâsi ve şamil saltanat iddiaları, bütün medenî şarkta tasdik olunmuş gibi görünüyordu. Khian ismi Tep ile Birinci Şelâle arasında bir granit parçası üzerinde okunduğu gibi, Delta da bir statü üzerinde de okunur. Onun ismi, Palestinde, Cezer harabelerinde, Bağdatta bulunan kayadan bir küçük aslan üzerinde ve Giritte Cnossos harabesinde, Minos sarayında Arthur Evans tarafından yerden çıkarılan bir mermer kapak üzerinde keşfolunmuştur. Khianın Birinci Şelâleden, Acem körfezine kadar bütün medenî şark dünyasını hakikî olarak hakimiyeti altına almış olması, yahut bütün bu âleme Mısır ile Suriye arasında merkezî bir nokta olan Avaristen ordularile hâkim olmuş bulunması kabul olunabilir. [1] Bel ilâhının Türkistanda Yeniçay havalisinde kadîm Türklerin taptıkları mabutlardan biri olduğunu Barthold söyler. [[s. 117]] MISIR 117 Bittabi böyle bir imparatorluk, yaşıyamazdı. Böyle bir imparatorlukta manevî, dinî ve siyasî bir birlik prensipi aramak beyhudedir. İkesuslarm hakimiyeti, memleket işgalinden başka bir şey değildir. Bu sebeple kâkimiyetleri geçici oldu. Nasıl ki, Hun\a.r\n beşinci asırda Avrupayı tethiş eden saltanatları da böyle olmuştur. İkesuslarm hakimiyeti, M. E. 1600 senelerine doğru eridi. Yukarı Mısır prenslerinin, İkesuslar aleyhinde muvaffakiyeti, ihtimal Asurlulann tesirile vukubulmuştur. İkesuslardan sora fir'avunluk tacı yine Tep DÖRDÜNCÜ DE- prenslerine geçti. Bu suretle İkinci Tep Devri VİRS YENİ ÎMPA- yahut Yeni İmparatorluk başlamış oldu. Mısır HüT İKİNCİ TEP devirde satvet ve refahın en yüksek DEVRİ noktasına erişti. Bu devrin Fir'avunları eskilerine nispetle daha geniş ve daha debdebeli abideler yaptırdılar. Kamak ve Luksof'd.di bunların muazzam harabeleri görülebilir. Yeni İmparatorluğun Tepli Fir'avunları, BiFÜTUHAT rinci Tep Devri Fir'avunlarından daha ziyade ınuharip ve fatih oldular. Başladıkları fetih harplerinin müteaddit sebepleri vardı: Evvelâ, İkesuslar, Mısırlıların Türklere karşı kinlerini, galeyana getirmişti. Bir de uzun muharebeler yapmağa mecbur oldukları düşmanları İkesuslardan atlarla çekilir muharebe arabaları gibi, yeni muharebe silâhlarının kullanılmasını öğrenmişlerdi. Bu sebeplerle Fir'avunlar Mısırın cenubunda Nubi'de muharebelere devam etmekle beraber Asya'da büyük askerî hareketlere giriştiler. firfTiarfi tittmf«İ ^^^^ senelerinde. Mısırda saltanat UÇUNCU luiMts üçüncü Tutmes, büyük bir fatih oldu. Suriye ve Palestini zaptetti. Anadolu, Elcezire ve Suriye yollarının birleştiği, Nehreyn mmtakasını itaat altına aldı. Yukarı Fıratta Karkamışı zaptetti. Asyanm mühim kıralları kendisine kıymetli taşlar, mücevherler ve vazolar gibi hediyeler gönderdiler. İ M B P ^ ^ ^ ^ H [[s. 118]] 118 TARIH . . . M. E. 1300 senesinde, saltanat süren, Fir'aIKINCI RAMSES ^^^ İkinci Ramses te meşhurdur. Hiçbir kıral bunun kadar çok mabet yaptırmamıştır. Fakat İkinci: Ramses Mısır İmparatorluğunu Asya cihetinde büyültememiştir. Palestin ve Suriyeyi güçlükle vesayeti altında tutabilmiştir. Şirnalî Suriye ise, o devirde çok satveth olan Etiler Kırallığına ilhak edilmişti. İkinci Ramses ile Etiler arasında Kadeş etrafında büyük bir meydan muharebesi oldu. Hiçbir taraf kat'î netice almadı. İkinci Ramses Etilerle musalâha yapmağı tercih etti. Musalâhanamenin bir sureti Mısırda ve bir sureti de Boğazköyde bulundu. Bu musalâhanamenin yazılış tarzı, kısmen bugün, gördüğümüz beynelmilel muahedenamelere benzer. Musalâha, tedafüi ve taarruzi bir ittifak ve dostluk muahedesidi. İttifakı kuvvetlendirmek için, İkinci Ramses] HattusiVin kızlarından birile evlendi (M. E. 1266). Bu münasebetle, Eti kiralı Mısıra gitti, İkinci Ramsesi ziyaret: etti. E. MISIRDA İNHİTAT VE SEBEPLERİ Kadeş meydan muharebesini yapan eti ordusu, yalnız Anadolu ahalisinden ibaret değildir. Bu orduda ayni ırktan olan birçok kütleler de vardı. Hususile, Girit ve bugön Yunanistan denilen kıt'a ahalisi de bulunuyordu. Bunlar memleketlerini boş bırakarak, Anadolu ırkdaşlarile beraber İkinci Ramses ordusuna karşı gitmişlerdi. Kadeş muharebesi müsait neticelenmediğinden bunlar dağıldılar. Bunu fırsat bilen, Torlar evvelâ birçokj çeteler gönderdikten sora, ^^J^r şimalinden kuvvetli kollarla inerek, bugün Yunanistan denilen kıt'ayı ve sora Girit te dahil olduğu halde adaları zaptettiler (M. E. 1200). Vatanları gaspolunan bu insanlar korkunç olmuşlardı, ÜçüncüiZamsesbir vesikasında: "Adalar artık sükûnetini kaybetmiştir.,, diyor. Karalar da ayni halde idi. Adalardan ve Trakyadan, Anadoluya kuvvetli bir muhaceret cereyanı teveccüh etti. Eti Devleti, bu büyük karışıklık neticesinde ayni ırktan olanlar tarafından münkariz edildi. Bu sıralarda, Pelesati namında bir kütle de, Mısır hududunda göründü. Bunlar, kadınları, çocuklarile beraber [[s. 119]] MıSıR 119 kağnılara veya gemilere yığılı olarak, Suriye yolu ile, karadan ve denizden gelmişlerdi. Üçüncü Ramses, Pelesatiler ismini verdikleri bu kavmi Palestin kıt'asında yerleşmekten menedemedi (M. E. 1193). Bu suretle Firavunlar Suriyeyi kaybettiler. Bu yeni tehdit karşısında, hudutlarına çekilip, orada müdafaaya mecbur oldular. Fir'avunlarda hasıl olan zâf, dahilde de tehlikeli karışıklıkların başgöstermesine yol açtı. Memleket, küçük küçük, birtakım prensliklere ayrıldı. Bunun neticesi olarak Mısır Habeşistanm Papaz - Kiralı nın idaresine düştü. Bundan sora M. E. yedinci asırda, Mısır, Asurlular tarafından istilâ olundu. Menfis hücumla zaptolundu, tahrip edildi; bugün harabesi dahi mevcut değildir. Tep, tahrip edildi. Takriben on sene sora, Aşağı Mısırda, Sayslı bir prens, Asurluların orada bıraktığı kuvveti çıkarmağa ve bütün Mısırda nüfuzunu tanıtmağa muvaffak oldu. BESİNCİ DEVİR • Sülâlesi Fir'ayunları, Deltada Says şehSAYS SÜLÂLESİ oturdular. İstilâ yollarını yakından göz önünde bulundurmak için bu, lâzımdı. Zaten Tep, tahrip olunmuştu. Says kıralları da, muhtelif büyük işlere heves ettiler. Meselâ İkinci Nekao, mısır ordularının başında olarak Suriyeden Fırata kadar ilerledi. Fakat orada Karkamış'ta Babil hükümdarı Nabukodonosor tarafından inhizama duçar edildi (M. E. 604). MISIRDA GREK- Fir'avunları, Öreklerle, şahsan dost olLER muşlardı. Onlara Mısırda çok imtiyazlar verdiler. Onlardan hassa askeri yaptılar. Halbuki, bütün mısır halkı, Greklere vahşi, murdar nazarile bakıyorlardı. Grekler Mısırlıların son felâketini hazırladılar. Gereklerin çok dostu olan bir Fir'avun kendi askerleri tarafından öldürüldü. Mısırın son Fir'avunları Amasis ve oğlu ÜÇüncü Pisametik olmuştur. Amasis, İran ^ 525) ' Devletini kuran, Keyhusrev \e dost olmak akıllılığını gösterdi. Fakat Keyhusrevin oğlu Keykûvüs, zamanında entrikaya saptı. Keykâvüs zaten Mısırı zaptetmeği kurmuştu. [[s. 120]] 120 TARIH Keykâvüs Mısıra yürüdü. Deltaya girilecek mıntakada Pelüş mevkiine geldiği zaman, Amasis ölmüş, yerine oğlu Pisametik geçmişti. pt I" Pelüş vukubulan meydan muharebesi günü, akşama doğru. Mısırlılar ricate başladılar. Pisametik kendini kaybetti, gitti, Menfise kapandı. Pisametik esir edildi. Sus şehrine gönderildi. Fir'avunlar saltanatı bu suretle nihayet buldu (M. Ev. 525). Nihayet, Mısır, (M. E. 332) senesinde Makedonyalı BüS i ,i i yük İskender \ fatih olarak karşıladı. Artık bundan sora, Mısır daima ecnebiler tarafından; evvelâ Yunanlılar, sora Romalılar, bundan sora da sırasile, Araplar, Türkler ve İngilizler tarafından idare edildi durdu. F. MISIR MEDENİYETİ FİR'AVUN Mısırı ilk türk devrinden sora, idare edenlere, Fir'avun adı verildiğini biliyoruz. Fir'avun, gözle görünen bir allah sayılırdı. Bu allah, ayni zamanda, kâinata hükmeden büyük Güneş Allahı /?a'nm oğlu tanınıyordu. Fir'avunlara taparlardı. Fir'avunun tasviri, Türklerin millî ilâhı olup Güneşi ifade eden ve Doğankuşu ile temsil edilen Horüs idi. Fir'avun, sabahleyin, uyandığı zaman, onu doğan Güneş olarak selâmlarlardı. Onun namına mabetler inşa ederlerdi. Hukukan Fir'avun, bütün Mısır toprağının sahibi idi. Fir'avunun muhteşem sarayı ve bir sürü hizmetçileri vardı. Bunla/ .I"' tii rın bir kısmı yüzünden sinekleri kovarlar, diğerleri bir şemsiye ile onu Güneşten muhafaza ederlerdi. Diğerleri de onun okunu taşırlar, ahırını idare ederlerdi. Fir'avuna hizmet büyük bir şerefti. Hademeleri büyük rical sayılırdı. Mısırda rahipler çoktu ve muteber idiler. MUHTEUF SINIF- Rahipler kiralın verdiği arazinin varidatile geçinirlerdi. Rahiplerden sora, yine adetleri çok olan muharipler geI lirdi. Fir'avun onlara da arazi verirdi. Fakat kiralın canı mu- tulmak için kaçarlardı harebe yapmak isteyince itaat etmeğe mecburdular. Halbuki Samî ve Hamî Mısırlılar muharip değildiler. Askerlikten kuryfi: İÜ mm [[s. [97r]]] J V I I ^ i r i l i M L p j a r ' ^ i t o j - l u ğ ^ u d v ı . E. [[s. 121]] MISIR 121 Fir'avunlar ordularını, ekseriya Anadolululardan teşkil ederlerdi. Daha sora, bizim memurlar dediğimiz, kâtipler gelirdi. Kâtipler, tahsildar, mühendis, mimar v. s. idiler. Bunlar kendilerini ehemmiyetli adam zannederler ve fakir halkı aşağı görürlerdi. YİSiYkişçi ve köylü den ibarettir. Her san'at işHALK çileri ve tüccarlar, hükümetin murakabe ve iazyikı altında şiddetli kaidelere tâbi heyetler halinde bulunurlardı. Kendilerini memnun ve mes'ut görmezlerdi. Çok çalışıyorlardı; fakat esir gibi. Umumiyetle ancak karınlarını doyurabiliyorlardı. Mısırda o zamanlarda malûm olmuş san'atler vardır. Dokumacılık, boyacılık, kuyumculuk, minecilik, camcılık gibi.. Mısır vâsi ticaret te yapardı. Memlekette bulunmıyan kereste ve maden gibi şeyleri hariçten alırdı. Köylülerin de kendi toprakları olmadığını gördük. Bunlar Fir'avunun, rahiplerin ve muhariplerin topraklarında çalışırlardı. Tahsildara muayyen bir miktar zahire vermeğe mecburdular. Aksi takdirde, sopa ile dayak yerlerdi veyahut başaşağı Nilin suyuna atılırlardı. Halk angarya ya dahi tâbi idi; yani bir bina, bir yol, bir kanal yapmak için, zorla çalıştırırlardı. Ve bu sırada nezaretçilerin sopası da, başlarından eksik olmazdı. Dayak, muntazam bir idare vasıtası idi. Esirler e, hayvanlar gibi muamele edilirdi. Bu esirlerin sahipleri, esirler üzerinde hayat ve memat hakkına maliktiler. îzah ettiğimiz böyle bir idareye, şüphesiz medenî ve insanî bir idare den•Mısırlılar, yüzlerce ve yüzlerce allahlara MISIRDA DİNÎ taparlardı: Güneşe, Aya, Nile, Hayvanlara... İNANIŞLAR ^^^^^ ilâhları içinde, en çok tanınmışları, hayvanlar idi. Her şehrin kedi, timsah, kurbağa, veya aslan, kurt, çakal, leylek, akrep gibi bir hayvan ilâhı vardı. Böyle hususî ilâhlardan başka umumun taptığı allahlar da vardı; meselâ Güneş.. Kendisine tapılan hayvanın cinsinden bütün hayvanlar o mmtakada mukaddes idi. Bunları öldürenler idama mahkûm olurlardı. Milâttan bir asır eveline kadar. Mısırlıların zihniyeti [[s. 122]] 122 TARIH böyle idi. Bu sırada, İskenderiyede bir Romalı, bir kedi öldürdüğü için, ahali tarafından, derhal katledildi. Mısırlılar mabutlarının bazılarını bir insan vücudu ve hayvan başı, veyahut insan başlı hayvan vücudu şeklinde temsil ederlerdi. Hayvanlardan, bilhassa Apis öküzüne, taparlardı. Papazlar, bir mabedin içine, seçilmiş bir öküz korlardı. Bu öküzü beslerler ve ona hizmet ederlerdi. Halk, gelir, bu öküze tapardı. Bu hayvan ölünce onu mumyalarlardı. Ondan sora öküz mükellef bir mezara gömülürdü. Bu gülünç şeylerin sebebi şudur: İptidaî insanlar, tabiatin kuvvetlerinden korkarlardı. Bir de, iptidaî insanlar, adeta hayvanlarla birlikte yaşarlardı. Konuşmıyan, fakat birçok şeyler anlıyan bu mahlûklar, onlarca esrarengiz ve mukaddes oldu. Taptıkları mabutlar ve hayvanlar arasında, hayırhah ve bethah olanları vardı. Hayırhahlara tapmaktan maksat, onlardan yeni nimetler istemekti.^ Ötekilere ise fenalıklarından korunmak için tapınırlardı. Mısırlıların ülûhiyet hakkındaki itikatlarının menşe ve safhaları, tetkik olunursa şu neticelere varılır. Samî, Hamî Mısırlılar, Mısırda ilk medeniyet kuran türk kabilelerinin adeta bayrak gibi, kabile birliği alâmeti olan, doğan, kurt gibi hayvan timsallerini —ki şüphesiz Türklerce de mukaddes idi — hususî ilâhlar mertebesine çıkardılar. Bir taraftan da Türklerin en büyük gördükleri kâinatın kuvvetlerine taptılar. Bilhassa Güneş, onların allahı oldu. Fakat, Güneş, Osiris battıktan sora, korkunç bir karanlık basıyor. O da Allah olmak lâzım: Set... Bu karanlık Allahın karanlıklarını aydınlatan Ay-, onu da İlâh zannetmişler: İsis. Ertesi gün, ufuktan çıkan Güneşi "Osiris,, in oğlu kabul etmişler : Güneş (Horüs). Karanlık Allahmm, fenalığı Ayın ışığile bertaraf olunca,, ortada itibara şayan, Güneş Horüs ve Ay İsis kalıyor. Fakat Horusun babası Osiris, ki kayıplardadır, onu da unutmamak lâzımdır. İşte, hayvanlardan ve tabiatin kuvvetlerinden yüzlerce allahlara insanları taptırmanın maskaralık olduğunu anlıyan papazlar, bellibaşlı allahları, üçe indirmişlerdir: Baba (Osiris) Oğul (Horus), Ana (İsis). Teslis denilen itikadın esası budur.. Masum ve cahil insanları, yüzlerce allaha taptırmak veya [[s. 123]] MıSıR 123 allahları, muayyen gruplara toplamak ve en nihayet bir allah kabul etmek, siyasetin doğurduğu neticelerdir. Hangi mabedin hükümdarı, dolayısile papazları kuvvetlenir ve diğer mabetlere hâkim olursa o mabedin papazları,, kendi allahlarımn büyüklüğünü tanıtmağa diğer allahları' ehemmiyetten düşürmeğe çalışırlardı. Nitekim, Tinis Hanedanından Birinci Pepinin yaptığı Menfis {Menphis), payitaht olunca burası için yeni ve en büyük bir allah lâzımdı. Tinis Papazları bunun çaresini buldular. Tinisin (Helyopolis) mahallî Allahı, insan şeklinde temsil edilen Atom—Atoum—Ammen idi. Fakat bu ilâh, bütün Mısırlıların gözünü doldurmazdı. Umumiyetle, Mısırda Güneşe mensup bir allaha tapınmağa alışılmıştı. Bundan evel tapılan Osiris yahut Horüsü de almak istemiyorlardı. Bunların yerine onların üstünde olmak üzere, yine Güneşin timsali olan Rayı aldılar. Mahallî mabut ile Güneşi bir yaptılar. Atum - Ra = Ammon-Ra Allahını icat ettiler; ve papazlar herkese anlattılar, öğrettiler ve tedris ettiler ki Ammon-Ra en büyük Allahtır; diğer allahları, insanları ve her şeyi yaratan odur. İkinci Ramses zamanında artık mutlak kadir olan Allah, bir insan timsali ile bir Güneş mefhumunun — papazların akıl ve tedbirlerile — birleştirilmesinden olan Ammon Ra dır. Mısırlılar, insan ölünce, ruhunun ağızdan kaçtığını ve günün birinde vücuduna tekrar gireceğini zannederlerdi. Bunun için, cesedi, sağlam muhafaza etmek lâzımdı. Ceset mumyalanırdı; sora sargılarla sımsıkı bağlanırdı. Bu suretle ceset, bir Mumya (Res.73) haline getirilir ve ölenin içtimaî mevkiine göre bir mezara konurdu (Res.71). Ehramlar, kırallarm mumyaları için, büyük mezarlardan ibarettir. Mısırlılar zamanla, ruhun ebediyeti hakkında şu fikre saptılar: Her ölünün ruhu,Allah Osiris riyasetinde bir Mahkeme huzurunda, muhakeme edilir; ruh tartılır; eğer fena amellerle yüklü ise mahvedilir; mahvedilecek kadar günahları çok değilse hayatında yaptığını itirafa mecburdur. Ruh irtikâp etmediği fena işleri sayacaktı. Meselâ, evvelâ diyecekti ki "öldürmedim, mabutlara karşı vazifelerimde kusur etmedim..,, v.s. Sora da eyi işlere gelecek, "açlara ekmek verdim,, susuzlara su verdim, çıplaklara elbise verdim... v.s„ diyecekti.. Temiz olduğu sabit olan ruh, ebediyete kabul edilir ve serin,, kokulu bir havada yaşar ve Allahın sofrasında yemek yerdi.: [[s. 124]] 124 TARIH Ahret, yahut hesap günü, mizan, sıratköprüsü, cehennem I! cennet telâkkilerinin Mısırda uyanması böyle olmuştu. Mısır papazları, şüphesiz, sâf ve cahil halkMISIRLN P A P A Z - çok bilgili, çok zengin ve politikacı idi^ sebeple idi ki, Fir'avunların mesnedi oluyorlar, müşavirleri olabiliyorlardı. Papazların bizzat hükümeti idare ettikleri görülmüştür. Papazlar istedikleri kadar, allahlar yaparlar veya onları birkaç zümre halinde toplarlardı; eğer kuvvetli olmalarına ve menfaatlerine yardım edecekse bütün dünyayı yalnız bir Allah etrafında, kendilerine hadim kılmağa çalışırlardı. Papazların insanlar üzerine tesiri, bilhassa mabetlerde -ayinler vasıtasile olurdu. Çok allahlara tapmak, birçok ayinleri ve birçok ta papazları icap ettiriyordu. Mabedin ortasını işgal eden dar ve karanlık bir odada, mahallin allahı, hergün hediye kabul ederdi: koku, yiyecek ptil kumaş v.s. Bayram günleri Allahın heykeli debdebeli alaylarla, şehrin içinde dolaştırılırdı. Mabetlere kurbanlar da verilirdi. En makbulü boğa idi. Ayinler, basmakalıp dualarla yapılırdı. Mısırlılar, bilhassa mabutlarına mabetler, S A N ' A T L E R ölülerine mezarlar yapmışlardır. Bu binalar ekseriya pek büyük idi. Fakat halk evleri kerpiçten adi binalar idi. Umumiyetle mezarlar, kayalarda oyulmuş sun'î mağaralardan ibaretti. Ölüler, yere de gömülürdü. Mısırda bütün san'atler, mimarlığa tâbi idi. Mimarhğm ilham kaynağı da din idi. Mabetler çok büyüktü. Bunlar hakkında bir fikir vermek için, Tep civarında, Karnak mabedinin (Res.72) bugün kalmış olan kısmına bakarak bir salonunu tasvir edelim: Salonda 24 metre yüksekliğinde iki sıralı sütunlar vardı. Sağda ve solda az yüksek, yedi sıra sütunlar görülür. Bu sütunlar ve duvarlar, mavi, sarı, kırmızı renkli resim ve yazılarla süslü idi. Her mabedin kapısında 30 metre kadar yüksekliğinde iki dikilitaş bulunurdu [1]. [1] istanbul'da Atmeydanındaki dikilitaş oradan îstanbula getirilmiştir. Bu taş M. E. 14. üncü asırda Tütmesin yaptırdığı bir taşür. ^SBOm [[s. 125]] MıSıR 125 Mezarlar, ehram şeklindedir. En sayılıları Menfis yanındaki üç ehramdır. Bunların en eskisi ve en yükseği Kıral Keops unMdiv (Res.70). 143 metre yüksekliğinde idi. Şimdi ise 137 metredir. Hiçbir abide için şimdiye kadar bu derece taş kul lanılmamıştır. Bunu yapmak için ne emek ve ne zaman heba olmuştur; düşünülsün... Keops ehramını yapmak için 100,000 kişinin 20 sene çalıştığını söylerler [1]. Kim bilir nekadar işçi sopa altında telef olmuştur! Her halde Fir'avun Keopsun mezarı mısır milletine ve orada çalışan esir milletlere pek pahalıya malolmuştur. İnanılmıyacak kadar büyük olan ve mezar olarak kullanılmış bulunan bu manasız binalar mühendislik san'atinin henüz başlangıç halinde bulunduğu bir devirde inşa edilmişlerdir. Bu abideler, Mısır Fir'avunlarının uzun saltanat müddetlerince. Mısırın membalarını tüketmişlerdir. Mısırı büyük muharebeler geçirmiş kadar, harabiye sürüklemiştir. Mısırda heykeltraşlığa ait, eserler ya mabutlara veya Fir'avunlara aittir. Mısır heykeltraşları, sütunlara ve sütun başlıklarına pek ehemmiyet vermişlerdir. Bunları lotüs, papirüs ve hurma yaprakları ile işlerlerdi. Sütunlar ve heykeller,, kabartma resimler, mukaddes yazılarla işlenirdi. Heykeltraş1ar büyük, küçük muhtelif heykeller (Res.69) ve birçok Sfenx (Sphynx)ler yapmışlardır. En eski zamanlardan itibaren insan çehresini mükemmel bir surette tasvir etmişlerdir. Boyalı resmin de büyük ehemmiyeti vardı (Res. 74-76).. Binaların yüzleri, iç duvarları, büyük salonların direkleri,, velhasıl mimar ve heykeltraşlarm boş bıraktıkları yerleri süslemek ressama ait idi. Resimlerde gölge ve manzara yoktur. Mısır ressamları tabiatten istifade etmezlerdi. Biribirlerini taklit ederlerdi. YAZ EDEBIYAT ^^sırlılar, pek erkenden bir nevi yazı biliM U S İ K İ VE İLİM' Yorlardı: Hiyeroglif. Bu yazı ilk zamanlarda bir eşyayı tayin için onun resmini yapmaktan ibaretti. Meselâ, bir kuş demek için, bir kuş resmi yaparlardı. Daha sora, kuş, bir harfin yerini tuttu. Fakat, yazı karili] Keops ehramındaki taşların adedi, dıl'ı 120 santimetre olmak: üzere bir milyon iki yüz bini geçer. [[s. 126]] 126 TARIH lüi I i! ji i yavaş yazı tekemmül ve tenevvü etti. Mısırda papirüs şıktı. Çabuk yazmak için, yalnız harfler, kabul ettiler. Yavaş deni'•İl- len yüksek ve geniş saplı nebatın sapını, ince levhalar halinde kesip yanyana koydular. Bu ilk tabaka oldu. Muhtelif tabakaları zamkla yapıştırıp üstüste koydular. Bu suretle esmer bir mukavva elde ederek üstüne yontulmuş kamış ile ve isten yapılmış bir mürekkeple yazı yazdılar. Yazıyı sağdan sola yazarlardı. Bundan sora, kitaplar meydana çıktı. Mısırlılar, bu kitapları, "ruhun ilâçları haznesi,, dedikleri kütüphanelerde topladılar. Mısırlılar çok geveze idiler. Nesir ve nazım olarak çok r söylemişler ve çok yazmışlardır. Yazıları mabetlerdeki taş levhalarda ve papirüsler üzerinde okunmuştur. Okunan bu yazılara göre, mısır edebiyatı, ilk Fir'avunlar devrinde ve sureti umumiyede dinî bir mahiyette görülür. Fakat zaman zaman ruhları isyan eden bazılarının, cemiyet hayatının sevinçli ve kederli her türlü safhasına ait lâik edebiyat nümuI i nelerine de tesadüf olunur. Mısırda musiki hayatı ve şiir usulü hakkında esaslı malûmat yoktur. Bununla beraber harp ve flüt çalarak taganni i ettikleri anlaşılıyor. Sümer, Akat ve Elamda çoktan keşif ve tatbik olunan ilimler. Mısırda da inkişaf bulmuştur. Hesap, hendese, kosmoğrafya ilimleri. Mısırda arazi, bina ve din ihtiyaçları icabı olarak terakki etmişti. Tıbba ait kitaplar da bulunmuştur. Bu kitaplar, Ikesuslar devrinden kalmıştır. Her türlü ilimde, ileri gidenler papazlardı. Alim, doktor v.s. hep onlardı. "Mısırlıların edebî ve san'atkârane işlerinde sırf muhayyilenin eserine ender tesadüf olunur. "Mısırda san'at, ilim, edebiyat din ve devlet hizmetine hasrolunmuştu. Mısır medeniyetinin farik alâmeti budur. "Ruhî edebiyat, mücerret tefekkür, sırf ilmî taharriyat, san'at için san'at ve müstakil hars eski Mısırda nadirdir. Mısırın büyük eserleri umumî ve müşterektir. Bu eserler, muayyen bir san'at usulüne tâbi olarak yapılmışlardır. Bu usulde dinî yahut içtimaî maksatlar esas idi. îşte Mısırın bu kayitli san'at zevki (Esthetique) ekseriya yüksek san'atkârlarm ihtira sahasını tahdit etmiştir.,, [[s. 127]] IX ANADOLU A. ETİLER — B. ERİKLER — C. LİTLER A. ETİLER İMPARATORLUĞU 1. MEMLEKET, İSİM VE VASITALARI Asya kelimesi Etiler lehçesince Assuva kelimesinden çıkmıştır. Yunanlılar Assuva kelimesinin, bütün Anadolunun hatta bunun bağlı olduğu büyük bir dünya parçasının adı olduğunu çok geç anlıyabilmişlerdir. Anadolu kelimesinin manası Şark memleketi dir. Etiler Anadüluya Hata adını vermişlerdir. Hata [1] Çin şimalindeki ülkelere dahi ötedenberi Türkler tarafından verilmiş olan isimdir. Etilerin Anadoluya oralardan geldiği anlaşılıyor. Zamanımızda Anadoluya Küçükasya derler. Bununla Anadolu Yarımadasının Büyükasyaya bağlı olduğu işaret edilmektedir. Küçükasya, Önasyanm bir parçasıdır. Önasya, Van gölü havzasını, kısmen İranı, Mezopotamyayı, Suriyeyi ve Arabistanı dahi kavrar. Küçükasya şimalde Karadeniz, Marmara denizi, garpta Ege Denizi, cenupta Akdeniz, Mezopotamya ve Suriye ile [1] Bunun Hata yahut Kata ve belki de Ata'lar denilen bir türk kabilesi adıyla münasebeti olsa gerektir. Pencap havalisinde yerleşmiş Türklerin de adı Hatadır. [[s. 128]] 128 TARIH çevrilmiş bir yanmadadır. Bu kıt'ada dikkati celbeden, biribirine zıt iki nokta vardır. Garp kıyılarına yakın kısmalarda körfez ve burunlar son derece girintili ve çıkıntılıdır. İklimi lâtif, ışığı parlaktır. Bundan sora, yarımadanın üçte ikisi geniş ve dalgalı bir sahadır. Yaylanın orta yüksekliği 1000 metre kadardır. Kıyılardan uzaklaştıkça iklim sert ve soğuk olur. Rüzgâr keskin, kışlar uzun ve çetin, yazlar ise kısa ve sıcak olur. Manzaralar değişiktir. Yaylâda tepecikler ve küçük sıra dağlar çoktur. Akmüsız tuzlu göller ve geniş stepler de vardır. Karadeniz ve Akdeniz kıyıları Ege Denizi kıyıları gibi girintili çıkıntılı değildir. Yeşihrmak ve bunun kolu olan Kelkit çayı ve Kızılırmak (Marasanticas) ve Sakarya Karadenize dökülür. Cenupta, Toros dağları yükselir. Garpta, hemen biribirine muvazi nehirler vardır. Bergamadan geçen Bakır çayı (Kayik), Sart civarından geçen ve îzmir şimalinde denize dökülen Gediz çayı, killi teressübatı ile Efes koyunu dolduran Küçük Menderes ve Milet körfezini tamamile kumla dolduran Menderes ırmakları zengin, mümbit, ziraate elverişli ve müreffeh şehirlerin kurulmasına uygun geniş ve uzun vadiler vücuda getirmişlerdir. Cenuba akan Seyhan, Ceyhan, Fırat, Dicle ırmakları da mühimdir. Küçükasyanm başka başka iki büyük vasıf gösteren bünyesi tarihin mühim safhalarına hâkim olmuştur. Mezopotamyaya ve ayni zamanda Ege Denizi kıyılarına hâkim olan, Anadolu yaylâsı daima şarkın eski medeniyetlerini akdeniz medeniyetine bağhyan büyük yol olmuştur. Bu sebeple mümbit sahilleri çorak topraklara bağhyan maddî bağlar, kıyıların ve vadilerin zengin ahalisini de yaylânın çetin halkına tâbi kılmıştır. ;ltl :i!! 2. AHALI VE LISAN Küçükasya ahalisi, Hitit ve emsali isimlerle tanıttırılmış Hata Türkleridir. Bunlar tarihtenevel Ortaasya yaylâsmdan garba vukubulan muhaceretlerde buraya gelmişlerdir. Sümerlerle ve Elamlarla akrabadırlar. Nitekim Ege Denizinin ve bunun garbmdaki kıt'anm ve Trakyanın dahi ilk i sakinleri ayni menşe ve ırktandırlar. Anadolu halkı birtakım muhtar veya müstakil etilikler. [[s. 129]] ANADOLU 129 yani beylikler halinde bulunuyorlardı. Bu sebeple umumiyetle Anadolu halkma Etiler denir. Etilerin esas dilleri de elamlıca, sumerce gibi türkçe asıldandır. Etilerin dili samî veya Hint-Avrupalı değildir. Etiler brakisefaldir. Eski Avrupalılar ve Samiler böyle değildir. Sümerler ve Elamlar böyledirler. Etiler, daha taş ve ilk maden devirlerinde muayyen bir medeniyet derecesine varmışlardı. Hayvan beslerler, at kullanırlar, ziraat usullerini bilirlerdi. Aletler ve kayıklar, ahşap veya kerpiçten binalar yaparlardı. Yontmataş Devri nihayetinde resim san'atinde de oldukça meharet kazanmışlardı. Fakat, milâttan evel en aşağı üçüncü binden itibaren medeniyette çok inkişaf etmişler, demircilik ve sair nevi san'atlerde ilerlemişlerdir. Lisanlarile, din şekillerile umumî inkişafa yardım etmişlerdir. Etilerin Anadoluya yerleştikleri devir Sumerlerin Mezopotamyada yerleştikleri devirden sora değildir. Bunlar, Ortaasya yaylâsından garba muhaceret eden kütlelerin önünde gidenlerden biridirler. 3. SIYASÎ TARIH Etniklerin birleşerek teşkil ettikleri Etiler İmparatorluğunun (/farito. 10) kökü Kızıhrmağın "kıvrımı içinde bulunuyordu. Payitahtı Hatusas (Boğazköy civarında) idi. Bu devleti kuranın Flâbemas adında bir hükümdar olduğu anlaşılıyor. Bundan sora I inci Hatusil I inci Murşil isminde kırallar görülür. (M. E. 1840—1790) tarihlerine doğru Halebi ve Babilonyayı ilk zapteden I inci Murşildir. Etiler Babilonyaya yavaş yavaş girmediler. Onların dalgaları hrtına halinde oldu; tek bir darbede Babili mahvetti; zafer tamam oldu. Etiler bu zaferlerinden sora vatanlarına döndüler. Bundan sora birçok kırallar geldi. Suriye şimalinde ve Diyarbekir havalisindeki kırallıklarla ve Fırat ve Diclede bulunan hükümdarlarla çarpışıldı. Etilerden korku umumî idi. Taarruza uğrıyan devletler biribirine yaklaştılar. Etilerin kıratlarından Subbüuliyuma (M. E. SUBBİLULİYUMA 1380) Anadoluda rahat durmıyan kabileleri tedip etti. Sora Yukarı Fıratı geçti; Suriye şimalindeki kü9 [[s. 130]] 130 TARIH çük prenslikleri mağlûp etti. Aradan 20 sene geçti. Bu zaman zarfmda Suriyede birtakım hazırlıklar yaptı. Ondan sora Suriyede harekete geçildi. Eti orduları, Mısırlıların hiçbir mukavemetine rasgelmeksizin Şam mıntakasına kadar ilerlediler. Bundan sora, Subbiluliyuma, bizzat geldi; Halep veKarkamışa oğullarını yerleştirdi. Oğullarının adları Tilibunus ve Bîjasilis idi. Bu devirde küçük kırallıklarla itilâflar yapıldı. Mısır için vaziyet tehlikeli olmuştu. Tam bu sıralarda idi ki, Fir'avun IV üncü AmenoHs öldü (M. E. 1352); memleketi derin bir karışıkhkta bıraktı. Fir'avunun oğlu yoktu. Dul karısı Etilerîn kiralına müracaat etti. Koca olarak Etilerden bir prens istedi, gönderildi. Fakat bu türk prensi mısır ricali tarafından suikaste uğradı. Bunun üzerine Subbiluliyuma Mısır arazisini istilâ etmekte tereddüt etmedi. Birçok ı_sir aldı. Mısırlılarla musalâha yapıldı. Bundan sora, Etilerin dikkati Fırata döndü. Mitanni kıf' ası Asurlularm eline geçmişti. Bunun üzerine kıral, Karkamıştaki oğlu Bijasilise Mitanniyi zaptettirdi. Subbiluliyuma öldü (M. E. 1350). Eti, Devleti için kuvvetli esaslar koymuştu. Onun hatırası 150 sene unutulmadı. Torunları için "Unutulmaz Ata,, oldu. Fakat Etiler için felâket hazırhyan Asur Devleti de bunun zamanında artık yavaş yavaş kuvvetlenmeye başlamıştı. IIİNCİMURŞİL Subbiluliyumanın oğullarından II inci Murşil henüz pek genç iken tahta geçti. Yeni hükümdar umumi bir isyanla karşılaştı. Saltanatının ilk on senesini Küçükasyada fasılasız muharebe etmekle geçirdi. Bu muharebeler biribirini takip eden senelerde, Ga^fifaZar m bulundukları yerlerde (Kızılırmak-Karadeniz arası) ve Kilikyada {Arzaova), Pamfilyada (Antalya) ve tekrar Gaşgaların bulundukları havalide vukubuldu. Arzaova nın kiralı çok uğraştı. Nihayet mağlûp oldu. Kıbnsa (Alasya) kaçarak Etilerin elinden kurtuldu. Murşil, Kilikyada 66,000 kişi imha etti. Pamfilya kiralı kendine tâbi oldu. Murşil, saltanatının dokuzuncu senesi Ankuvada. (Ankara) görüldü. Bundan sora Murşil, seferber ordusu ile Azzi (Erzurum tarafları) kıt'asında muzaffer oldu, Malas (Dic [[s. 131]] ANADOLU 131 Ie)a kadar hududunu sürdü. Suriye şimalinde vaziyetini takviye etti. Murşilin himayesinde bulunan Suriye kıralları mısır nüfuzunda bulunan Palestine kadar yayılmışlardı. Murşil, bizzat ordusu nu Bala kıt'asına (Paflagonya Bitinya, Fnkya) şevketti. Oralarım inzibat altına aldı. Oralarda askerî garnizonlar ikame etti. îzmir civarında Nemfinin (NifKemalpaşa) meşhur kabartmaları Murşilin namını muhafaza etmiştir. Cesaretli idi; enerjisi, askerî kabiliyeti çok yüksekti. Ordusunu her sene mayıs ayında toplardı. Kış mevsimlerine kadar muharebe ederdi. Murşil ve jeneralleri bu askerî mevsimden istifade etmesini bilirlerdi. Murşil zamanında. Eti İmparatorluğu Subbiluliyumanın temin ettiği şereften hiçbir şey kaybetmedi. MUVATALLA II inci Murşil (M. E. 1330) öldü. İki çocuk bıraktı. Bunlardan Muvatalla ve III üncü Hatusil biribirini takiben saltanat sürdüler (M. E. 1320—1265). I incinin saltanatı zamanında ikincisi, Karadeniz vilâyetlerini idare etti. Muvatalla, Mısırla yaptığı muharebelerde birçok prensleri himayesine aldı. Mısır vesikaları, Suriye ve Anadoluyu onun emri altında gösterir. Kıbrıslılar da Muvatallanm himavesinde idiler. II inci Ramses ile Kadeş civarında meydan muharebesi veren Muvatalladır. KADEŞ MUHARE- Büyük Kaan-Eti Muvatalla, Mısırlılarla harbi BESİ evvelâ diplomasi ile hazırlamıştı; müteaddit ittifak muahedelerile Mısırlılara karşı korkunç bir müttefikler heyeti teşkil etmişti. Şimalden büyük bir tehlikenin geldiğini anlıyan Ramses, tehlikeyi karşılamak üzere Suriyenin şimaline doğru ilerledi ve Kadeşte Muvatallanm ordusile çarpıştı. Beşeriyetin, tafsilâtlı hikâyesi malûmumuz olan bu ilk büyük meydan muharebesinde Etiler pek mükemmel bir manevra ile Fir'avunun ordusunu ikiye ayırdılar. Fir'avun askerleri hiçbir şey bilmeksizin yürüyorlardı. Muharebe etmek için sıralarını düzeltmiyorlardı. Fir'avun askerleri mağlûp oldular. Karmakarışık bir halde kaçtılar. Etilerin muharebe arabaları onları olanca süratile takip etti. Dehşet verici bir karışıklık oldu. Ramsesin ve onu mu [[s. 132]] 132 TARIH hafaza eden askerlerin esir olmamaları veyahut mahvedilii;! : i nıemeleri bir harikadır. Eti harp arabaları Fir'avunun ordugâhına girer girmez hazır avı bırakhlar ve yağmacılığa başladılar. Bundan istifade eden Ramses tekrar muharebe yapmak için tedbir almak fırsatını buldu. Geriden gelen taze kıtaat ile vaziyetini düzeltti. Böyle olmasaydı Ramsesin, eti muharebe arabaları altında parça parça olması muhakkaktı. Bu meydan muharebesinde hiçbir taraf kat'î netice alamadı. III ÜNCÜ HATU- ^^^ Hatusil, İktidara geçtiği zaman çokSİL tan olgun bir adamdı. Kadeş meydan muharebesi neticesiz kalmıştı: harp devam ediyordu. Mısırlılarla Etiler arasında, tampon hükümet olan Amurru Kırallığı Etilere hıyanet etti; Kilikya sadık kalmadı; daha garptaki memleketler ayrıldılar. Nihayet milâttan evel 1270 e doğru Mısırla meşhur tedafüi ve taarruzî ittifak muahedesi yapıldı. îlk mühim diplomasi vesikalarından sayılan bu muahedenamenin bir sureti hiyeroglif ile Tepte, diğer sureti çivi yazısı ile Boğazköyde bulunmuştur. Bu muahedenin yazılış tarzı bugün gördüğümüz beynelmilel muahedeleri andırır. Kaan - Eti ve i Fir'avun teşrifatça yekdiğerine tamamen müsavi sayılıyorlardı. Bu muahede neticesinde, Amurru Etilerin itaatinde kaldu Hatusil Kaidelilerle daima iyi münasebette bulundu. Kaide Kiralı Kadaşman - Turgu Ramsesle olan muharebede Hatusil tarafını tuttu. Hatusil, asıl tehlikenin Asurdan geleceğini, haklı olarak,, tahmin ediyordu. Asurlular Etilerin ülkesine tecavüze başladılar. I inci Salmanasar, şimalde eti ordularına tesadüf etti. Meydan muharebesi olacağı sırada ihtiyar Hatusil öldü. Muharebeyi Salmanasar kazandı (M. E. 1270—1255). III üncü Dudhaliyas, babasından sora Etiler ülkesinin hükümdarı oldu. IIIÜNCÜ DUDHA- Dudhaliyasın anası, Ktzovah (Samsun ceLİYAS nubu) Putuşapa adında bir prenses idi. Bu kadın, daha kocası zamanında ve kocasından sora büyük bir yer tutmuştu. Putuşapa, oğluna da gittikçe artan bir nüfuz icra etti ve [[s. 133]] ANADOLU 133 onu Asurluların ilerlemesine karşı, Mısırla sıkı münasbete şevketti. Eti kiralı büyük kızını Fir'avunla evlendirdi (M. E. 1260 a doğru). Dudhaliyas, himayesindeki Kilikya kiralı ile birlikte damadı II inci Ramsesi Mısırda ziyaret etti- Bu suretle Mısırla Etiler dost oldular. Dudhaliyas, Amurru üzerinde nüfuzunu idame" ediyordu. Amurru kiralı ile yapılan bir muahede ile Asurluların tüccarları sahile gelmekten ve Amurru tebaası Asurlularla münasebette bulunmaktan menedildi. Bu vaziyet, Asurluların intikam almasına sebep oldu; Etilerden 28,000 esir aldılar. Bilâhare Asurun Kaide ile meşguliyeti Etileri serbest bıraktı. Bundan sora Eti Devleti Torların (Dorilerin) tazyikile vukua gelen muhaceret dalgalarının altında kaldı. Dudhaliyas milâttan evel 1230 da, salta™ ^ANDAS*^^*^" oğlu Amuandas a bıraktı. Arnuandas Mısırla eyi münasebet sayesinde ve Asurlularla Kaideliler arasındaki muharebelerden istifade ederek Karkamışa hâkim oldu. Fakat, garptan gelen muhaceret dalgaları endişeyi mucip idi. Milâttan evel 1200 tarihlerinde, kat'î bir buhran başladı. Ve bunun neticesindedir ki, artık Etiler İmparatorluğu, beklenilmiyen bir tarzda ortadan kalktı. Etiler Devletinin zevali Torların Yunanistandan sora adaları da işgal etmeleri üzerine, oradaki halkın Anadoluya girmesi neticesidir. Ayni ırktan kabileler Mısır ufuklarında da görüldü. Ve Palestinde yerleşerek oraya kendi adlarım verdiler. Eti İmparatorluğu, Anadoludan atıldıktan sora daha bir müddet Karkamış havalisinde tutunabilmiştir. 4, ETİ MEDENİYETİ .. Etilerin imparatorluğu bütün Küçükasyaya " ^ orau^ ^^ şamildi. Bu imparatorluk, yer yer ve zaman zaman tabiiyet altına giren prensliklerden terekküp ederdi. Küçükasyayı dolduran türk kabileleri küme küme [[s. 134]] 134 TARİH kendi Etilerinin tahtı idaresinde ayrı ayrı kırallıklar halinde bulunuyorlardı. Bunlar, payitahtı HatusJsta olan Kaan Eüye kendılenne has karşıhkh hukuk kaidelerile bağh id ^ ^ Umumi heyeti Etiler imparatorluğunu teşkil ediyordu l e l e r ^ d e T ' n arasında seyyar Gaşga türk kabinam Î L 7 Î ^^^^^^ taraflarında da Manda iîli ler^ m f ^^^ imparatorlarının diğer Etierle müsavi şartlar altında veya himaye şartlarile vavtık BoğLköyündL bu m t ahedenamelerden çok bulunmuştur tetkik olunursa, görülür ki, Etiler împaratorlugu esasen bir federasyondur. Federasyonun esas S r d ' ^ ^ ^ olarak mim bir çe k rdekten ibaretti. Bu çekirdek askeri hizmet şartile arazi s^- î !-t - - e n Smuharebesinde, eti imparatorluk ordusunun kadrosu mısır metinlerinde bulunmuştur Bu kadro, şu kıtaattan mürekkepti • K . r T ' " " p ^ (Samsun cenubu), Masa Kargıca, Pıdassa (bunlar Toros mıntakasındadır), Lukki (An talya garbındaki Liki mıntakası), Dardanija (DardeniLe = Çanakkale boğazı cenubu), Naharene (Diyarbekir havaHs! = Mıttanı), Karkamış, Kodu (îskenderon sahilleri ve Halep mıntakası), Nej (Nuhassa, Halep cenubundaki mıntaka), k X (A ırmağı üzerinde), Ugarit ve Arat (bunlar Fen kededÎ) Aruna ve Mesenet (bunların nerede olduğu bilinmiyor). Bu ordunun içinde uzaklardan gelmiş ücretli askerler de vardı. Bu orduda, Çanakkale boğazı civarından askL e^ bulunması üzerinde durulacak bir noktadır. Demek ki Eti1er Devleti Turovaya kadar uzanıyordu. Askerî bir kler piyadelerden ve muharebe arabalanndan teşkil olunurdu Her muharebe arabasında, biri arabacı, diğeri muharebe^ bir de bunları kalkanile muhafaza eden bir muavinden ibaret olmak üzere üç kişi bulunurdu t e ş e k k m ' e d l T muharebe arabasından teşekku ederdi. Fakat, bu nispetin umumî olup olmadığı malum değildir. Etilcrin bedenî kuvvetleri çok fez^a i .Jıiı [[s. 135]] ANADOLU 135 lâhlan mütekâmil idi. Demir kalkan, ucu demir mızrak, iki tarafı keskin balta, uzun hançer, kılıç ve muharebe serpuşu olarak tepesinde tüyü dalgalanan madenî tulga (miğfer) taşırlardı. HUKUK VE DİN ^ ^ ^ ^ ^ • atiler ülkesinde, kiralın verdiği hükme herkim karşı koyarsa bütün evile ve ailesile mahvedilirdi. Yalnız, bu haldedir ki, ceza, fail olan ferdin ailesine kadar teşmil olunurdu; umumî adale' kaidesi bu değildi. Eti kanunlarında şahıslara karşı, cinayetlere ait ahkâmdan sora, askerlerin ihaneti meselesi, araziye ait ve dinî ahkâm vardır. İzdivaçta tarefeynin müsavi şartlara malik olması ve erkeğin kadına bir hediye vermesi esas tutulduğu görünüyor. Aile hayatına dair kanunda teferruat ve bunlara dair hükümler vardır. Bu kanunlarda kadın hukukuna dair birçok maddelerin bulunması dikkate şayandır. Etilerde kadın hürriyeti yüksekti. Bunlar hükümet işlerinde vazife aldıktan başka hâkimlik yaparlar ve erkekler gibi muharebelere giderlerdi. Kıralıça, kıral kadar hukuku haizdi. Mısır Hükümdarı II inci Ramses ile aktedilen meşhur muahedede Ramses ve 11 inci Hatusilin imzaları yanında Eti Kıralıçası Budohiyanın da imzası vardır. Maraşta bulunan bir eti kadını heykelinin serpuşu bugünkü türkmen kadınlarının serpuşunun aynidir. Bu biçim serpuş bugün hala Kartal köyü kadınları tarafından kullanılmaktadır. Ayni serpuşun bazı etrüsk abidelerinde de bulunması dikkate lâyıktır. Etilere ait abideler arasında bir kumandan kadın heykeli bulunmuştur. Emlâk sahibi olmak için askerlik yapmak şarttır. Hırsızlık ehemmiyetle nazarı dikkate alınır ve cezalandırılır. İdam cezası yalnız ve ancak mahdut hallerde tatbik olunur. Eti kanunlarının en şayanı dikkat ciheti sumer kanunlarına yakın olmalarıdır. Etiler, kendi zamanlarında muhitlerine mürebbilik etmişlerdir. Bu terbiye tesiri Etiler ülkesi mıntakasmda asarını bırakmıştır. Bu tesirler, bilhassa, musevilerin eski ahkâmında görülmektedir. Eti kanunlarında esarete müteallik ahkâm da vardı. [[s. 136]] 136 TARIH Eti hukukunun bir hususiyeti vardır. Bununla beraber sumer, elam ve ege hukuklarına benziyen cihetler de çoktur. Din: Eti Devletinin payitahtı olan Hatusas yakininde Yazıhkaya mabedi bulunmuştur. Buradaki kayalar üzerinde dinî bir ayin hakedilmiştir. Solda nezredilmiş bir erkek, sağda nezredilmiş bir kadın, ortada bulunan büyük bir insan kalabalığına yürürler ; orada, bir ilâhe ve bir ilâh ile karşılaşırlar. îlâhe bir dağda yürüyen vahşi bir hayvan üstünde; ilâh, ona karşı geliyor. Prensip olarak ilâhe, kadın tann, ana, hâkim bir şahsiyettir; koca ve mafevk kabul etmiyen velût tabiati temsil ediyor. Bu resim, Adalar mıntakasmda ve Giritte dahi görülür. Bu resimlerde, vahşi hayvanlarla sarılmış dağlar üzerinde yürüyen ilâh tamamile farkolunmaktadır. Yazılı metinlerde hâkim olan başka şekillerdi: îlâh Güneştir, ilâh Teşup tur. îlâhe Güneşin mabedi şarktadır. Güneş, hükümdar sülâlesinin dininin esasıdır. Kıral cinsiyet farkına rağmen ondan bahsederken onun kadmhğını nazarı dikkate almıyor; bir kadınlık erkeklik ayrılığı gözetmiyor. İlâh ! ': ; Teşup a. gelince, bu bir erkektir. Başında tulga vardır, sakallıdır, elinde çifte balta vardır, ve şimşek çaktırır. Bu, Etilerin millî allahıdır. Bünun için heryerde mabetler yaparlardı. Etilerin mabetlerinde daha birçok ilâhlar vardır (Res. 78, 81, 82). Bunlar da tıpkı memleket gibi federasyon halindedir. Prenslerle yaptıkları muahedelerde muahede yapanların allahlarını biribirlerinden ayırt etmek mümkün değildir. Kıral, tehlikeli zamanlarda etrafında bulunan papazlarla istişareden gerikalmazdı. Etilerin dinî itikat ve ayinleri garba az çok farklarla intikal etmiştir. Etrüsk lerde de ayni dinî telâkkilere tesadüf olunmuştur. SAN'AT Bugüne kadar tanıyabildiğimiz eti vesikaları, san'at hakkında çok kıymetli malûmat vermektedir. Kültepe, Üyük ve bilhassa Alişar harabelerinde milâttan 4000 sene eveline kadar giden vesikalar bulundu. Bunlardaki eserlerde bariz alâmet elbiseye aittir. Anadolu yaylâsmm sert iklimine uygun bir surette manto uzundur, başlık yüksektir, pabuçlar kıvrıktır. Boğazköy (Res. 77) ile etrafında ve Alişarda resimler ve süslü kapılar ve çivi yazısı ile birçok metinler bulundu. Boğazköy J11' w İİÎ4I [[s. 137]] ANADOLU 137 Civarındaki Hatusas şehri çok eski olmalıdır; fakat, M.E. 1200 tarihine doğru yağma edildiği için bize kalan eserler umumiyetle Eti İmparatorluğunun son asırlarına aittir. Boğazköyden uzak olmıyan Üyükte de bir eti sarayı vardır. Bu saray, dinî merasim gösteren kabartmalarla süslüdür. Oradan uzak olmıyan Yazılıkaya vardır. Ayni neviden bir sıra abidelerde garba doğru, îzmire kadar yayılır. Bu abideler, bir taraftan da Toroslara ve Suriye şimaline ve Mezopotamyaya kadar gider. Tel-Halefte bulunan "Peçeli tlâhe,, mühimdir.. Etiler san'ati Karkamışta, Zincirlide milâttan evel VIII-IX uncu asra kadar hususiyetlerini muhafaza ediyor. Ondan sora bu son noktalarda asur san'ati ile karışıyor. Şehirlerin tahkimatı Önasyada başka yerlerde tesadüf edilenlerden farklı değildir. Saraylar genişliğine bina edilmişlerdir. Kaide ve Giritte de böyledir; mîken mimarlığında olduğu gibi uzunluğuna değildir. Boğazköy sarayında sütunlar yoktur. Fakat milâttan 2 0 0 0 sene evel yapılmış olan Zincirli sarayında vardır. Başlıca tezyinat duvarlara ve sütunlara yapılan kabartmalardır. Bunlar Etilerin cidden yüksek san'at mertebelerine erdiklerine delil tutulacak eserlerdir. Boğazköyünde bir kapıyı tezyin eden bir harp ilâhı, Etilerin pek kıymetli bir heykeltraşlık nümunesidir. Küçük tunç eserler de kıymetlidir. Etiler, çivi yazısını Mezopotamyadan aldılar. Bilâhare Mısırlılarla temasa geldikten sora onlardan birtakım şeylerle beraber hiyeroglifi de aldılar. Fakat, Etilerin asıl kendilerine mahsus bir yazının bakayası olmak üzere eti hiyeroglifleri de vardır ki bunlar henüz okunmamıştır. Etilerin ve Giritlilerin saraylarının yapılışlarmdaki benzeyiş çoktur. Etiler, san'at noktai nazarından şüphesiz, bütün garbî Anadoluya, Suriye ve daha uzaklara tesir ettiler. Kudüsteki aslanlı sütunlar eti mimarlığı eseridir. Asurlu1ar, uzun müddet sumer san'at modellerinden başka bir eser görmedikleri halde sütunlu "Hüani„ sarayının mimarî tarzını Etilerden aldıklarını kendileri söylüyorlar. Asurlularm heykeltraşlıkları eti motiflerinden mülhemdir. Hulâsa, Etileri, san'atte yaratıcı kavimler sırasında saymak pek haklı olur (Res. 51, 52). [[s. 138]] 138 TARİH Etilerin edebiyat ve ilim ile Sumerlerin edebiyat ve ilimleri arasında umumî bir münasebet görülmektedir. Lâkin Etiler hariçten aldıkları san atlere de şahsî bir çeşni vermişlerdir. Üyük harabelerinde bulunan muhtelif musiki aletlerinin resimlerine bakılırsa Etilerin ney, kitara ve sair musiki aletlerini kullandıkları ve binaenaleyh musiki ile de ileri derecede iştigal ettikleri anlaşılır. Tarihçiler ve musiki âlimleri Yunanistanda görülen beUibaşlı musiki aletlerinin Asyadan alındığında müttefiktirler. Yunanlılar musiki san'atinin başlıca esaslarını da Etilerden iktibas etmişlerdir. B. FRIKYA 1, AHALİ VE MEMLEKET Frikyanm en eski sekenesi Etilerle beraber gelmiş olan tür/c kabileleri dİT. Bunlar Çanakkale ve İstanbul boğazlarından geçerek gelen ayni ırktan Traklar la karışmışlardır, Traklar ilk defa milâttan 3000 sene kadar evel birinci Turova şehrini yapmışlar ve orada bir hükümet tesis etmişlerdi. Frikya ismi, Anadoluya geçen trak kabileleri içinde hâkim kabilenin ismine nispetle verilmiş olmalıdır. Kıt'aya bu ismi veren kabilenin ilk geçenlerden mi, yoksa müteakiben gelenlerden mi olduğunu henüz bilmiyoruz. Malûm olan şudur ki, Tuna yalısı ve Trakya tarafından muhtelif devirlerde birçok insan kütleleri boğazlardan geçerek Anadoluya girmişlerdi. Bunlar bir taraftan Turovayı evvelâ tahrip ve sora yeniden bina ederek oraya hâkim olmuşlar, bir kısmı da Frikya mıntakasınm diğer aksamında-F'rife^/a Ktralhğinı iesis etmişlerdir (Harita. 11). Frikyalılar bir zamanlar Turovalılarla akraba ve komşu vaziyette bulunmuşlar ve en nihayet tek bir devlet halinde görülmüşlerdir. İkinci Turova şehri harabelerinde bulunan ve milâttan 2000-2400 sene evele ait olduğu tahmin edilen saraylar ve kuyumculuk eserleri bu devletin o zamanki zenginliğini ve medeniyetini göstermektedir. Biribiri ardınca gelip Marmara sahillerine, göller etrafına,, Sakarya vadilerine yayılan ve yerleştikleri sahalara kendi [[s. 139]] ANADOLU 139 isimlerim verenlerden M^yeZİZen, Bitvnyelileri, Paflagonyahlan zikretmek lâzımdır. Bütün bu gelenler Frikya grupuna mensup sayıhrlar. Eriklerin en kesif olarak sakin oldukları yerler Sakarya mecrasile Turova ve Lidya şarkına düşen feyizli ve mümbit yaylâ idi. M. E. XIII üncü asırda bütün garbî Anadoluyu yeni bir Trako - Frikler akını kapladı. Bu akınla Tesalya ve cenubuna inen Dori istilâsının yakından münasebeti vardır. Bu mütemadi gelişlerle Anadolu içinde kesafetleri artan Frikyalılar, Eti Kiralı Hatusilin ölümünden bir asır kadar sora M. E. 1555 te Küçükasyayı Boğaziçinden Anti-Toroslara kadar işgal etmiş bulunuyorlardı (Res. 88). Frikya, kendini kâfi derecede kuvvetli görünce Eti Devletinin nüfuz ve hakimiyetinden tamamile kurtulmak cidaline girdi. Bu sıralarda eti kudretinin pek ziyade sarsılmış bir halde bulunması bunu kolaylaştırdı. Eti hakimiyeti yavaş yavaş Kızılırmak havzasından cenubî Kapadokyaya, Komana havalisine ve şimalî Suriye tarafında Karkamış ile sahil arasına itildi. 2. FRİKYANÎN ŞEVKET DEVRİ Frikyphlarm en mühim şehirleri Anadolunun tam ortasında Sakaryr kıyısında kurulmuş olan Gordiyum [1] idi. VIII inci asırda hudutlar şarka doğru genişledikçe Komana, Mazaka (Kayseri), Tiyana gibi şehirler de Frikya merkezleri haline gelmişlerdir. Cenubugarbide Frikyanm genişlemesi, Burdur (Askaniyos) gölüne kadar varmıştı. Lidya taraflarında frikya nüfuz ve hakimiyeti, Lidya kırallarmdan Ata (Atyat) sülâlesi devrindenberi başlamıştı. Bu genişlemenin mütemadi artaasile bir aralık Frikya Devleti hudutları Anadolunun iki müntehasına, Ege Denizinden Yukarı Fırat vadisine varan yegâne devlet haline geldi. Frikyanm fütuhat gözü sahillerden ziyade içerlere müteveccihti. Zira Frikya tam manasile ve bilhassa bir köylü ve çiftçi memleketi idi. Kıralları bütün gayret ve dikkatini ziraate verirler, bir [1] îskendere ait Kördüğüm hikâyesinin atfedildiği şehirdir. [[s. 140]] 140 TARIH öküz keseni veya bir saban tahrip edeni idama mahkûm ederlerdi. Frikya kırallarmm hep Midas, Gordiyos isimlerile anıldıkları görülmektedir. Bu iki ismin sülâle unvanı olmasına ihtimal verilmektedir. İlk kıral sayılan Gordiyos boyunduruğu oka bağlamak için çözülmez bir düğüm {kördüğüm) tarzının mucidi sayılırdı. Kördüğüm, bağlı olduğu araba ile birlikte millî bir tılsım gibi muhafaza ediliyordu. 3. FRİKYA MEDENİYETİ Frikyalıların çiftçiliğe verdikleri büyük ehemmiyetin dinlerinde de iz bırakması tabiî idi. Filhakika Frikya mabutlarının en başında toprak ilâhları geliyor. Kadın allahların en büyüğü ana ilâheye JVana [1] tesmiye ediliyordu. Buna bazı sahalarda Mâ veya Kibel adı da veriliyordu. Nana, tenebbüt ve neşvünema ilâhesi idi. Frikyanın üçüncü mühim ilâhı Nananın oğlu Ati veya Atte idi. Bunlardan Kibel ve Ati ile Romalıların Bakus namını verdikleri neşe ve eğlence ilâhı Dîyonisos, soradan Yunanlılara da intikal etmiş olan ilâhlardandır. İlâhî ve mukaddes sayılan bir karataşa ibadet âdeti Frikyamn Pesinunt şehrinde ta Romalılar devrine kadar devam etmiştir [2]. Frikya ibadet ayinlerinin farikası kaval, davul ve dümbelek nağmelerinin tahrik ettiği vect içinde gaşyolmaktı. Şarap ve ekmekle takdis gibi hıristiyan merasiminin menşei içki ve eğlenceye müstenit ayinlerdir. Bunların da en müntehap vatanı Frikya idi. Frikyalılar birçok kale, şehir ve mabet haraSAN'AT besi bırakmışlardır (Res. 89). Frikya san'ati Tiyana dan (Kilise Hisar) Sipil dağına (Manisa dağı) kadar Anadolunun her tarafında kayalar üzerine işlenmiş güzel [1] Türkçe ana ve büyükana demek olan nine kelimesini hatırlatır. Anadoluda nine kelimesini (nene) şeklinde telâffuz ederler. [2] Karataşları mukaddes tutmak âdeti Fenikelilerle Yunanlılarda da vardı. Mekkede ayni tarzda kutsiyet atfedilmiş olan Haceri Esvedin menşei bunlar olmak muhtemeldir. [[s. 141]] ANADOLU 141 abideler serisi halinde görülür. M. E. IX uncu veya VIII inci asra ait mesela Ayaz-în köyündeki mezar 86) gibi en eskilerinde o kadar eti san'ati izleri vardır ki bunları asıl eti eserlerinden ayırabilmek güçtür. "Kayaya oyulmuş bu lâhtin cephesinde yere sinmiş iki aslan yavrusu görülmekte, bunların üzerinde ağızları açılmış, adaleleri kudretle gerilmiş, başları gür yelelerle örtülü iki müthiş aslan methali korumaktadır. Mezarın mustatil şekildeki kapısı aslanların pençeleri arasında açılmaktadır.» Frikya şehirlerinden İVa/coZe^/a mezarlığında bulunan Midas ismindeki kırallardan birinin yine kayada oyulmuş muhteşem mezarı (Res. 81) gibi daha muahhar devirlere, M. E. VII inci asra ait diğer bazı eserlerde yunan tarzı bir cephe üzerinde, yerli halıcılık modellerindeki hendesî tezyinatı temsil eden şekiller görülüyor. Bir yunan an'anesi Frikyalıları madenlere su vermek usulünün ve ilk maden esrarının mucidi olarak gösteriyor. Diğer bir an'ane de tentene san'atinin icadını mahir Frikya dokuyucularına atfediyor. Bu itikatlara rağmen bugün Mezopotamyalıların, Etilerin, Giritlilerin ve Mısırlıların milattan evel ikinci bin nihayetlerinde dokumacılık ve madencilik san'atlerini zaten yüksek bir dereceye çıkarmış oldukları malûmdur. Frikyalıların yeni aletler ve usuller icadı suretile musikinin inkişafında mühim bir amil oldukları muhakkaktır. Homer, Frikyalıların hayvan sürülerini, beygirlerinin süratini ve bağlarının zenginliğini metheder. 4. FRİKYANIN İNKIRAZI Frikya Devletinin başlıca iki düşmanı Asurlular ile Şahin Kırallar zamanında büyük bir kudret haline gelmiş olan Lidya idi. Asur, Frikyadan çekiniyor, Lidya ise onu kendi tevessü . ve inkişaf emellerine bir mania telâkki ediyordu. Zre^MS tarafından garp mıntakalarının koparılıp alınmasına, VII inci asırda Kimrilerin istilâsile bütün Karadeniz sahillerini kaybederek Sakarya garbına atılmasına rağmen, Frikya yine, hatta Asurlulara karşı koyabilecek kadar, kuvvetini muhafaza edebildi. Fakat yıldan yıla hayatiyeti eksildi, Lidyanın nüfuz ve tabiiyeti altında ehemmiyeti küçülmüş bir [[s. 142]] 142 TARİH kıralhk haline geldi. Nihayet, M. E. VI ıncı asırda gelen pers istilâsı ile münkariz oldu. C. LİDYA 1. MEMLEKET VE AHALİ Menderes vadisi, Gediz vadisi, Lidyanın asıl merkez sahasıdır. Bu saha, Meonyahlar, Trako-Frikler, Şartlılar, Turşalar, Etiler ve Litler (Lidyalılar) gibi devirler imtidadınca üstüste gelip yerleşmiş birçok türk kabilelerinin meskeni olmuştur. Buraya Lidya isminin verilmesi M. E. VII inci asırdan soradır (Harita. 12). Meonyahlarla Litler (Lidyalılar) sahanın iç ve kara kısmında, Turşalar, Şartlılar da sahil taraflarında yerleşmişlerdi. Soraları (M. E. VIII inci ve VII inci asırlar arasında) bunlardan Turşalar İtalyaya ve Şartlılar Sardenyaya muhaceret etmişlerdir. Roma medeniyetinin ilk temelini atan Etrüskler ile bu Turşalar birdir. Lidya dili ile eti ve etrüsk dilleri akrabadır. Ziynet eşyası, tunç ve fildişi işlerindeki san'at üslûbu ile etrüsk üslûbu arasında reddi imkânsız benzerlikler î" vardır. 2. HÜKÜMDAR SÜLALELERİ Litler (Lidyalılar) tarihlerinin ilk fecrinde Ata ATALAR 1ar [1] adını taşıyan sülâlenin idaresi altında bulunuyorlardı. Bu Atalar Trakyadan geçip soraları Frikyada yerleşmiş olan türk trak kabilelerinden idiler. M. E. XII inci asırdan XI inci asra kadar hüküm sürdükleri anlaşılan Atalar, Erikyalıların, Frikyalılar da büyük Etinin tabiiyeti altında idiler. Büyük Eti namı o zamanki Eti kırallarından birinci Murşile verilmiş olan unvandır. Ataların payitahtı Asya şehri idi. Etice aslı Asova olan Asya, Sart şehrinin en eski adıdır. [1] Yahut Atı Oğulları. [[s. 143]] ANADOLU 143 ETİ SÜLÂLESİ! ^^ başlarına doğru Lidya HERAKLİTLER doğrudan doğruya bir Eti Sülâlesinin, Heraklit lerin idaresi altına geçti. Heraklitler Etilerin bir ilâhı olan Sandon neslinden geldiklerini iddia ederierdi. Lidya dahilinde kalelere ve müstahkem mevkilere istinaden askerî bir derebeylik sistemi kurmuşlardı. ŞAHİN KIRALLAR ^^^'^klit Hükümdarı Kandavul un Küçük SÜLÂLESİ: MER- Menderes vadisinin makam olan Tirha MENATLAR ( bugünkü Tire) prensi meşhur Giges tarafından iskatı suretile bir sülâle değişikliği olmuştur. Gigesin kurduğu sülâleye Mermenatlav yahut <Ş'a/im 1er sülâlesi denir. GİGESİN İKTİSA- Lidya hükümdarlarının en büyükleDÎ SİYASETİ rinden biri olmuştur. Lidyanın azamet ve şevket devrinin müessisi ve Yunanlılar nazarında kazandığı harikulâde itibarın hakikî amili Gigestir. Memleket refah ve saadetinin iktisadî inkişafa bağlı olduğunu anhyan Giges iktisadî politikaya pek ziyade ehemmiyet vermiştir. Şarkta Asur ve garpta îyonya arasında daimî barışıklığı istihdaf eden bir politika tuttu. Lidyanın, Asyanm şark ve garbı arasında transit merkezi olmaktan elde edeceği menfaatin büyüklüğünü daha evel Kandavul da takdir etmişti; sahille Kızılırmak ötesindeki ülkeleri biribirine bağlıyan ana transit yolu üzerinde konak yerleri, kervansaraylar teşkilâtı ve müruriye vergisi alacak mevkiler yapmıştı. Bu uzun ticaret güzergâhına Kıralyolu namı veriliyordu. Giges siyasetinde muvaffak oldu. Onun zamanında Lidya devrin en mühim ticaret merkezi haline geldi. Lidya ticaretinin ana daman garpta Efes ten başlıyarak ve Sart ian, Pteryadan geçerek Ninovaya giden yoldur. Diğer ikinci derece yollar Karadeniz cihetinde de başlıca ticaret mahreci olan Sinop a doğru uzanıyordu. Cenupta hem zengin bir müşteri, hem de asur kudretine karşı bir muvazene kuvveti olan Mısıra doğru Gigesin çizdiği temas ve ticaret yolu Miletien gidiyordu. [[s. 144]] 144 TARIH 3. KİMRİLERİN İSTİLÂSI Gigesin büyük emek ve itinalarla kurduğu itilâf ve muvazene siyaseti Kimrilerin ve Traklarm bir kasırga gibi Anadoluyu basan istilâlarile altüst oldu. Bu müstevliler muhariplikte Amazonlarla yanşan kadmları ile birlikte milâttan evel VII inci asır başlangıcmdanberi yeniden dehşetli faaliyete geçmişlerdi. Anadoluya Kırım ve Trakya havalisinden geçen bu İskit Türkleri, Sakarya ile Kızılırmak arasında Paflagonya havalisini merkez edinmişler idi. Bu hâkim mıntakadan bütün komşu devletlerin topraklarına kasıp kavurucu akınlarla saldırıyorlardı. Asurlular bunları Kapadokyada durdurabildiler. Bundan sora Kimriler kendi halinde sakin ve asude yaşıyan Frikya üzerine atıldılar. Frikyada kıral, hezimet yesi içinde intihar etti. Frikyanm başına gelenlerden telâşa düşen Giges Asurlulardan yardım istedi. Fakat, bir muzaheret temin edemedi. Nihayet yalnız kendi kuvvetine dayanarak Kimriler üzerine yürüdü (M. E. 660); Kimrileri mağlûp etti. Reislerinden ikisini zincire vurarak Ninovaya yolladı. Ayni zamanda kendisini yalnız bırakmalarına mukabele olmak üzere Asurluların rakibi olan Mısırlılar ile itilâfa girdi; bu arada îyonya şehirlerinden Kolofonu zaptetti; Lidyanın' zaferile kazandığı huzur uzun sürmedi. Kimrilerin başına mahir ve muktedir bir kumandan olan Toktamış m geçmesi işleri yeniden değiştirdi. Toktamış Lidya üzerine bir intikam hücumu yaptı. Giges muharebe meydanında öldü (M. E. 652). Toktamış tarafından istilâya uğrayan Lidya yağma edildi ve harabezara çevrildi. Kimriler Sart şehrine de girdiler. Yalnız Sartm akropolünü zaptedemediler. Yağma ve istilâ Efes ve Menderese kadar yürüdü. Toktamış Asur üzerine yürümek için Kilikyaya gitti. Orada muharebe hazırlığı yaparken Asurluların hücumuna uğrıyarak mağlûp oldu ve Kilikyada öldü(M. E. 650). Ondan sora artık, Kimriler süratle bozgunluğa doğru sürüklendiler. Son reisleri Koboş (M. E. 633), Met Kiralı Madya tarafından ezildi. Lidya, tekrar sakin ve müreffeh hayatına kavuştu. Kimriler de Anadoluda barınamadılar. Cenuba çekilerek Suriye ve Mısır içlerine dağıldılar. itte. lU...'-' [[s. [113v]]] T V I ı s s ı r - , B a l a i l , ^ s u ı r , J V f e t -«re [[s. 145]] ANADOLU Gıgesın kurduğu Şahin Kırallar Sülâlesi dört kıral yetiştirdi; sonuncusu Krezüstür. Bunlar cetleri Gigesin açtığı yolda gayret ve muvaffakiyetle yürüdüler. Lidya büyük bir siyasî kuyyet ye zengin bir devlet oldu. Sart şehri Küçükasyanın ilim, fikir, san'at merkezi haline geldi 4. LİDYANIN AZAMET VE İNKIRAZI Şahin Kırallarının sonuncusu Krezüs devri (M E 561 — 546) Lidya için hakikî bir refah ve itilâ devri idi. Lidya serveti her tarafta muhteşem mabetler, saraylar, abideler yükseltiyor (Res. 90)- Krezüs filozoflara, âlimlere, şairlere maaşlar bağlıyor, misafirhaneler açıyordu. Eolya, lyonya ve Karva mmtakalarındaki bütün siteler Turova dahi dahil olarak Lidyanın hükmü altına girmişlerdi. Uzun zaman Lidyaya metbu olan Frıkya ona tûhi hale inmişti. Misya ve Paflagonya ile Bitinya aynı vazıyete düşmüşlerdi. Likya müstesna olmak üzere lidya hakimiyeti.Karadenizden Toroslara, Ege Denizinden Kızdırmağa kadar genişlemişti (Harita 12). Bütün bu sahalardan gelen servet, Lidyanın kendi zengınhklerı ile birleşmiş, Sart, altının taştığı bir hazine olmuş bir cihan bankası halini almıştı. Gigese atfolunan madenî para basmak icadı (Res. 92), ticaret sahasında murakabesi gayet müşkül olan zahire mübadelesi ve maden külçelerile tediye usullerini kaldırmak suretile, büyük bir terakki merhalesi teşkil etmişti. Devletin ve milletin zenginliği tarihte emsalsiz sayılacak bir mertebeye varmıştı (Res. 91). Fakat bu şevket ve ihtişamın zayıf bir cephesi vardı Para kuvvetile her istediğini elde edebilen Krezüs, vatan müdafaasını da yalnız para kuvvetine istinat ettirerek dört bucaktan toplanma karmakarışık ırk ve milletler mensuplarından mürekkep ücretli askerlerle ordu teşkil eylemişti. Para için toplanan, ve anayurda karşı fedakârlık ruhundan ve her türlü vatan hislerinden mahrum olan bu ordu yalnız Kre züsün değil, 1000 yıllık Lidya Devletinin ebediyen mahvına tarihe gömülüp gitmesine başlıca amil olmuştu. Krezüs, Kuruştan (Keyhusrev) çekiniyordu; ve ayni zamanda kaynatası Met Kiralı Astiyağ m ölümüne sebep olan 10 [[s. 146]] TARIH Kurusa karşı kin ve nefret duyuyordu. Her ikisinin ruhundaki teskin ve tatmin edilemez fütuhat ve hâkimiyet ihtirası da bu hükümdarları boy ölçüşmeleri mukadder iki rakip vaziyetine koymuştu. Nihayet Krezüs ve Kuruş orduları İran faslında tafsilâtı görüleceği veçhile karşılaştılar (M.E. 546). Harbin son safhasında Kuruş bütün kuvvetlerile lidya ordusu üzerine yüklendi. Krezüse muzaheret sözü vermiş olan babil hükümdarı da Kuruşla uyuşmuştu. Krezüs perişan ordusu ile Lidya içlerine kadar geriledi; buradaki son mukavemet tecrübesi de lidya süvari kıt'aları atlarının Kurusun ordu ileri hatlarına dizdiği develerden ürkmesi yüzünden boşa çıktı, ve hezimet tahakkuk etti; Sart Persler tarafından muhasara ve zaptedildi. Bir odun yığını üzerinde kendini yakarak intihar etmek istiyen Krezüs esir alındı, ve dünya tarihinde Lidya Devleti faslı böylece kapanmış oldu. Krezüs, Ekbatanda 20 yıllık bir esaret hayatı geçirdikten sora öldü (M. E. 525 ). [[s. 147]] X FENİKELİLER Fenike, Suriye n\n sahil mıntakasıdır. Bu saFENIKE hil, Karmel dağı burnundan itibaren şimale doğru uzar. Memleket, Lübnan silsilesine dayanmış dar bir arazi şirididir (Harita. 13). Dağlar sahile doğru kayalıklı çıkıntılar vücuda getirir. Bu çıkıntılar sahili, yekdiğerinden ayrılmış ve oldukça eyi limanlar teşkil eden, birtakım küçük mmtakalara ayırır. Bir limandan diğerine denizden gitmek karadan gitmekten daha kolaydır. Bundan dolayı memleket ahalisi gemiciliği pek çabuk öğrendiler. Eski zamanlarda Lübnan dağlarını kaplıyan sedra ormanları lâzım olan ağacı mebzuliyetle hasıl ediyordu. AHALI Memleketin ilk sakinlerinin kimler olduğu bilinmiyor. Fenikeliler ismile anılan ve ilk fenike medeniyetini kuranlar, şarktan garba olan muhaceretler neticesinde (M. E. 2800 senesine doğru ) bu memlekete gelmiş Ortaasyalılardır. Fenikenin en büyük merkezlerinden Saydadsi çıkarılan kadîm Fenikeli kıhıfları bunların türk ırkı camiasına mensubiyetlerini teyit etmiştir. Fenikeliler hiçbir zaman büyük bir devlet teşkil etmediler; lâkin sahilin teşekkülâtı dolayisile, yekdiğerine tâbi olmıyan birçok müstakil şehirlere ayrıldılar. Bu şehirler, şimalden cenuba doğru : Arvat, Biblos, Berut, Sidon (Sayda), Tir (Sur) ve Akko (Akâ) dur. Bunların herbiri mümbit bir vadinin nihayetinde bir burun veya bir adacık üzerinde inşa edilmişti. Fenike tarihi eyi bilinmiyor; zira hiçbir FeniFENIKE TARIHI ke kitabı bulunmadığı gibi ele geçen Fenike kitabeleri de pek azdır. Fenikeye ait mevcut malûmatın baş [[s. 148]] 148 TARiH lıcaları Tevmitan, mısır ve asur kitabelerinden, yunan ve roma muharrirlerinden alınmıştır. Fenike şehirleri bazan kırallar, bazan da ahali tarafından intihap olunan reisler (Süffetler) tarafından idare ediliyordu. Tevratta Davut ve Süleymanla ittifak etmiş olan bir Sur Kiralı tran ( Hiram) dan bahsedilmektedir. Surda ve diğer Fenike şehirlerinde zengin ailelerin teşkil ettiği aristokratlar ile gemici, asker, amele ve san'at erbabı gibi servetsiz, serbest kimselerden terekküp eden ahali sınıfları vardı; bunlar arasında kanlı mücadeleler olmuştur. Bazı haris kimseler iktidar mevkiine geçmek için ahali sınıflarına istinat ettiler. Bunun neticesinde ihtilâller çıktı. Ve bu ihtilâller mağlûp fırkanın hicretini mucip oldu. Bu suretle M. E. IX uncu asrın nihayetinde aristokrat sınıfına mensup Surlular şehirlerini terkettiler ve Şimalî Afrikaya giderek Kartaca şehrini tesis ettiler. Yalnız kendi ticarî menfaatlerini düşünen fenikej şehirleri umumiyetle komşularının kavgalarına iştirakten çekinmişlerdir. Ekserisi istiklâlleri için mücadele etmektense haraç vermeyi tercih ettiler. Sur şehrinin Asurlulara karşı isyan etmesi yegâne bir hâdise idi ve Surun tahrip edilmesile neticelendi. Fenikelilerin hakikî tarihi, ticaretlerinin ve müstemlekelerinin tarihidir. Bu da üç devreye ayrılır: Sayda Devri, Sur Devri, Kartaca Devri. SAYDA DEVRİ ^ısır himayesi zamanında (M. E. 1500—1200) ilk defa Sayda refah ve ikbalin yüksek bir derecesine vâsıl oldu. Fir'avunlar, Sayda tacirlerinin Deltanın muhtelif şehirlerinde, hususî mahallerde, antrepolar tesis etmelerine müsaade eylemişlerdi. Bunların en mühimmi bizzat Menfisie idi. Saydalılar, gemicilik yapıyor ve bilhassa Akdenizin şark havzasında işliyorlardı. Kibrisin karşısında bulunduklarından zengin bakır madenlerine malik olan bu adayı zaptettiler ve orada şehirler tesis eylediler. Kıbrıstan Küçükasya sahillerine gittiler ve mamur ticaretgâhlar kurdular. Sora sıra Ege Denizi adalarına geldi; bu adaların bazılarından mermer, kükürt, şap ve altın çıkarıyorlardı. Lîmni ve Taşoz madenlerini işlettiler. Boğazları da geçerek Karadenize girdiler: Kafkasya gibi uzak memleketlere giderek [[s. 149]] FENİKELİLER 149 kıymetli madenler getirdiler. Fenikeliler, bütün Yunan sahillerinde de ticaret yapıyorlardı. Yunan an'anesine naza ran Beotya d&M Tep şehri Fenikeli Kadmüs tarafından tesis edilmiştir. Fenikeliler, Yunanlılara şarkın silâhlarını, kumaşlarını, mücevherlerini ve ilâh heykelciliklerini getiriyorlardı. Lâkin Yunanlılar Fenikelilere rakip ve hasım olmakta gecikmediler. Diğer taraftan Saydanın zenginliği komşu kavimlerin hırs ve iştihasını celbediyordu. M. E. VI ıncı asırda Sayda Palestinliler tarafından zabıt ve tahrip edildi. Şehir tekrar kendini topladı. Harabelerini tamir etti. Lâkin, artık bundan sora rolü ikinci dereceye düştü. Birçok Saydahların da hicret suretile gelSUR DEVRİ miş oldukları Sur, Saydanın yerini tuttu. M. E. VI mcı asırdan V inci asra kadar bütün şark ve akdeniz âleminin en büyük ticaret antreposu oldu. Lâkin Saydalılar en ziyade Şarkî Akdenize gittikleri halde Surlular bütün gayretlerini Garbî Akdenize, Şimalî Afrika ve İspanya istikametlerine tevcih ettiler. Surlular da Saydalılar gibi buralarda Yunanlıların rekabetine çarptılar. Sicilyada yunan müstemlekeleri yanında îenike müstemlekeleri de vardı. Palermo bunlar meyanmda idi. Sur gemicileri Sardenya ve Balear adalarında yerleştiler. Gol sahillerinde ticaretgâhlar tesis eylediler. Afrikada, Tunus sahilinde kuvvetli bir surette yerleştiler ve orada Ütik ve sora Kartaca şehirlerini tesis ettiler. Sahil boyunca giderek Cebelitarık boğazına vardılar. Onun şimalinde Tarsis namını verdikleri mümbit araziye ve zengin madenlere malik Endülüs kıt'asını buldular. Bu memleketten bol bol buğday, zeytinyağı, yün ve gümüş istihsal ettiler. Müstesna bir mevkide tesis olunan Kadiks (Gades) şehri Fenikelilerin İspanya müstemlekelerinin merkezi oldu. Surla Kadiks arasındaki muvasala Kıbnsla Fenike arasındaki kadar muntazam idi. KARTACA DEVRİ Zenginliğine mağrur olan Sur şehri Asurlulara karşı isyan etti. Evvelâ Ninova ve sora babil kırallarının yaptıkları muhasaralara karşı mukavemete mecbur olması M. E. VI ıncı asırdan itibaren şehrin inhitatım mucip oldu. Akdenizde Sur şehrinin varisi Kartaca oldu. Bu şehir M. E. IX uncu asrın [[s. 150]] 150 TARIH sonlarında kurulmuştu. En aşağı 130.000 nüfusu vardı. Kartaca, Sicilya karşısında, Akdeniz yollarının birleştiği yerde mükemmel bir mevkie malikti. Kartaca hakimiyeti altında Afrika, Sicilya ve İspanya Fenikelilerini cemetti. Böylece hakikî bir imparatorluk teşkil eyledi. Yunanlılar ve Etrüsklerle muzafferane bir surette rekabet eden bu imparatorluk M. E. II inci asırda şiddetli bir mukavemetten sora Romalıların darbesi altında yıkıldı. Bu safhaları roma tarihinde göreceğiz. FENİKE GEMİCİ Fenikeliler gemicilik san'atini icat etmiş deLİĞİ ' gülerdir. Onlardan çok evel Akdenizde Eğeler meşhur gemicilerdi. Lâkin Fenikeliler onların tecrübelerinden istifade ettiler. Meşhur ve en cesur gemiciler oldular. Ekseriya ecnebi hükümdarlar bir donanma teçhiz etmek istedikleri zaman Fenikelilerle uzlaşıyorlardı. Süleyman, Kızıl Denize bir donanma indirmek istediği zaman, asur kıralları Basra körfezinde bir deniz seferine karar verdikleri vakit böyle yapmışlardı. Fenike gemileri, güverteli, yanlan kabarık ve iki uçları kalkık kayıklardı. Yelken ve kürekle hareket ediyorlardı. Harp gemilerinin baş tarafında düşman gemilerinin yanlarını delmeğe mahsus bir mahmuz vardı. Bu gemilerle açık denizlere çıkmak ihtiyatlı bir hareket değildi. Bundan dolayı tercihan gündüzleri ve sahili takip ederek gidiyorlardı. Her akşam ya bir iskelede demir atıyor veya gemiyi kuma çekerek karada konaklıyorlardı. Karayı gözden kaçırmadan bir burundan diğerini tutuyorlardı. Bütün Akdenizi işte bu suretle keşfettiler. Z N EYAHAT Ge^^icilik usullerinin iptidailiğine rağmen LER " Fenike gemicileri Akdeniz hudutlarının çok ilerisinde, uzak ve korkunç denizlere, Hint ve Atlas Denizlerine kadar keşif seyahatleri icra ettiler. Milâttan 600 sene evel Kızıl Denizden hareket eden Fenikeliler üç senede Afrikayı dolaştılar. Septe boğazından geçerek Mısıra döndüler. Fenikeliler, ayni asırda aksi istikamette de seyahat yapmışlardır. Cebelitarık boğazını geçerek Afrikanm garp sahillerini keşfetmeğe ve oradan müstemleke tesisine gittiler. Bunların Gine körfezi mıntakasına kadar vardıkları zannolunuyor. Diğer fenike gemicileri de Şimal Denizini ve Britanya [[s. 151]] FENİKELİLER adalarını keşfettiler. Şimal Denizine ve Ballık Denizine kadar nüfuz ettiler. FENİKE GEMİCİ. ^^ccar ve korsan LİGİNİN FARİKA- Gittikleri memlekette işe yarıyacak LARI bir yükle seyahate çıkıyorlardı. Karaya çıktıkları vakit mallarını açarak teşhir ediyorlar ve yerli mamulât ve mahsullerle değiştiriyorlardı. Sora ticarî muamelelerine devam etmek için başka yerlere gidiyorlardı. Bu seyahatler ekseriya uzun sürüyor ve birçok tacirler memleketlerini ancak birkaç sene sora tekrar görebiliyorlardı. Fenikeliler ticaret kârlarına korsanlık kazançlarını da İlave ediyorlardı. Ekseriyetle müdafaası noksan vahşileri basıp mallarını yağma ediyorlardı. Bazı defalar da gemilerine gittikleri memleketin yerlilerini, tuvalet eşyasına meraklı kadınları çağnyorlar ve pazarlıklar esnasında birdenbire demir alıyorlardı. Her gemi sahibinin en büyük kaygusu yolunu gızh tutmaktı. Fenikeliler hiçbir zaman ticaret yaptıkları yerleri ve takip ettikleri yolları işaa etmezlerdi. Fenikelilerde rekabet korkusu fedakârlığa kadar varıyordu. Takip ettikleri yolu göstermektense gemilerini karaya vurmağı tercih etmiş birçok fenike kaptanları görülmüştür. Fenike gemicileri, imkân bulabildikleri herFENİKE MÜSTEMLEKELERİ yerde müstemlekeler tesis ettiler. Lâkin müstemleke namı altında tamamen muhtelif üç türlü müesses varedır. Fenikeliler Mısır ve diğer medenî memleketlerde kendilerine mahsus mahalleler teşkil etmekle iktifa ediyorlardı. Bu hususî mahalleler, yerlilerin şehrinden tamamen ayrı, mağazalarını ve pazarlarını serbestçe açabilecekleri h ir şekilde idi. Bazı şehirlerde ve meselâ Menfiste bu mahallelerin büyük bir ehemmiyetleri vardı ve beynelmilel ticaretin merkezleri idi. Medenî olmıyan memleketlerde de Fenikeliler ticaretgâhlar tesis ediyorlardı. Müdafaası kolay bir adacık veya bir burun intihap ediyor ve orada ambarlar, mağazalar, imalâthaneler ve bir mabet inşa eyliyorlardı. Bunlar etraflarına çevrilen bir kale ile muhafaza edilirdi. Bu ticaretgâhlarda hakikî panayırlar kuruluyor ve komşu ahali gelerek alışveriş yapıyorlardı. Fenikeliler buralarda yerleşmiyorlardı. [[s. 152]] 152 TARIH Ticaretgâhların ahalisi gemiciler ve tacirlerden mürekkep seyyar bir halktı. Bazı fenike müstamereleri de bilâkis, hakikî müstemlekelerdi. Fenikeliler buralarda şehirler tesis ettiler, yerlileri itaat altına aldılar ve memleketi idare ettiler. Bu müstemlekeler arasında en mühimleri Afrikanın şimali ile İspanyanın cenubunda bulunanlardı. FENİKE TİCARETİ Fenike ticareti eski zaman âleminin her tarafına yayılmıştı. Çünkü, bu ticaret hem denizden hem de karadan icra ediliyordu. Bütün Asya şehirlerinde Sayda ve Surdan getirilmiş mallar satan Fenikeli tacirler görülüyordu. Hazar Denizini ve Basra körfezini Akdenize rapteden bir kervan şebekesi tesis etmişlerdi. Bu suretle kara ve deniz yollarından gemiler ve develerle bütün dünya mahsulât ve mamulâtı Sayda ve Sura akıyordu. Arabistandan zamk ve akik, Hindistandan kıymetli taşlar, baharlar, fildişi ve en nadir ağaçlar; Mısırdan at, keten ve pamuk; Afrikadan altın, abanoz, fildişi, devekuşu tüyleri; İspanyadan buğday ve gümüş; Yunan adalarından bakır, beyaz ve renkli mermer, şimal memleketlerinden kalay ve amber; Iraktan kıymetli kumaşlar, halılar, ıtriyat ve hurma; Kafkasyadan madenler ve her taraftan esirler geliyordu. Esir ticareti Fenikeliler için en kârlı ticaretlerden biri idi. Muharebelerde galip gelen kudretli memleketlerde esir eksik değildi. Başka yerlerde bunlar pahalı satılıyor ve zamanın lüksü, birçok hizmetçiye lüzum gösteriyordu. Sur şehrinin pazar yerlerinde pek çabuk Habeşistan siyahileri ve Yunan, İtalya, ve Kafkasyadan getirilen beyazlar toplandı. Surlular, muzafferiyetlerden sora esirlerin nerede satıldığını ve hangi yerlerde çocukların, ebeveynleri tarafından, ufaktefek süs eşyasile mübadele edildiğini eyi biliyorlardı. Fenike tacirleri bütün şark saraylarına muhtelif eşya ve esirler satıyorlardı. FENİKE SANAYİİ Fenikeliler yalnız tacir değil, ayni zamanda büyük fabrikacılardı. Fenikelilerin bugünkü büyük sanayi sahipleri gibi, birçok amelenin çalıştığı, hakikî fabrikaları vardı. Her şeyi çok miktarda ve ucuz bir surette imal ediyorlardı. Bu eşya; vazolar, mücevherler, kumaşlar ve ilâh heykelleri gibi her cinstendi. Fenikeliler, Mısırlıların [[s. 153]] FENİKELİLER 153 dokuma usullerini tekemmül ettirdiler. Bütün Akdeniz memleketlerine tüller ve çok makbul işlemeli kumaşlar satıyorlardı. Yunanlılara ve Etrüsklere, sattıkları mücevherler, gerdanlıklar, kolluklar, broşlar, yüzükler, küpeler, camdan ve mineli çiniden yapılmış heykelcikler, soraları Avrupa milletlerinin ilk tecrübelerine model olmuştur. Bunlar san'at eserleri olmaktan ziyade ticaret eşyası idi. Ayni modelden birçok kopyalar yapılıyor ve yapılışa itina edilmiyordu. Fenikeliler san'atkâr olmaktan ziyade tacir idiler. Yeni ve güzel şekiller icadını düşünmüyorlardı. Modada olan eşyanın taklitlerini yaparak para kazanmakla iktifa ediyorlardı. En mükemmel fenike sanayii şeffaf cam ve erguvani boya sanayii idi. İptidaî maddeleri kendi sahillerinden tedarik ediyorlardı. Erguvani kumaşların şöhreti Roma İmparatorluğunun son günlerine kadar devam etmiştir. ALFABE Ticaret muamelelerinin intizamı için kolaylıkla yazmak, okumak ve hesap etmek icap ediyordu. Fenikeliler, komşuları medenî milletlerden yazı ve hesap ilimlerini öğrendiler. Amelî zekâları da, kendilerini alfabeyi keşfe şevketti. Sümer ve mısır ynzı işaretlerinin bazılarının hecelere, diğerlerinin kelimelere ve ancak bazılarının da yalnız harflere delâlet etmek gibi büyük kusunan vardı. Hatta birçok defalar da bir sada için birçok işaretler vardı. Fenikeliler bu karışık usulü sadeleştirdiler. 22 işaret intihap ettiler. Bu işaretler hecelere veya kelimelere delâlet etmiyordu. Bunlar fenike lisanında ve diğer lisanlarda mevcut sadaların ve telâffuzların ifadesine yarıyan sadalı ve sadasız harflerdi. Bu suretle (M. E. 1200—1000) ilk amelî alfabe vücuda getirildi. Bu, sora Yunanlılar ve Lâtinler tarafından taklit edildi. Fenikelilerin dini, esasta hemen hemen SuFENİKELİLERİN DİNİ merlerin dini gibi idi. Soraları başka dinler de karıştı. Her Fenike şehrinin bir yüksek iiâhı, hiv Baali ( B e l ) vardı. Bunun her şehirde adı başka idi ( Biblosta Adonis ve Surda Melkar). Baal ile beraber Astarte (Kaidenin Istan) namında aşk ve ilkbahar ilâhesi olan bir mabudeye daha tapıyorlardı. Fakat bunlara Molok (Milit = Kıral) [[s. 154]] 154 TARIH dedikleri bir mabudu da ilâve etmek lâzımdır; buna çocukları kurban ederlerdi. Kurban, ilâhın heykeli önünde flüt ve boru sesleri arasında diri diri yakılıyordu. Valideler de bayram kıyafetlerile kurban merasiminde hazır bulunmıya mecburdular. Fenikelilerin hususî bir medeniyeti yoktu FENİKELİLERİN ROLÜ (Res. 93-95)-, onların en büyük tarihî hizmetleri alfabeyi icat etmeleri olmuştur. Bundan başka, her şeyden evel gemici ve tacir olan bu kavim, eski kavimler arasında vasıtalık vazifesini ifa etmiştir. Sümer, eti, mısır v e ege medeniyetlerinin neşrine yardım eylemiştir. Haberleri olmadan bu medeniyetleri, eşya denklerile bütün Akdeniz âlemine yaymışlardır. Ticaretleri ve müstemlekeleri ile Avrupamn henüz barbar kavimlerinin mürebbiliğini yapmışlardır. Fenikelilerin bu rolü, şüphesiz, girit ve umumiyetle ege medeniyetinin Miletliler ve Foçalıların, neşirde yaptıkları roller ile mukayese edilemez. Hususile girit medeniyetinin yunan san'ati üzerindeki tesiri, doğrudan doğruya Eğelere aittir. [[s. 155]] XI İBRANİLER A. MEMLEKET VE AHALİ İbranî tarihi sıkı surette Palestine bağlıdır. PALESTIN Bu memleket, Suriye ile Mısır arasındadır. Garptan şarka doğru üç muvazi mmtakaya ayrılabilir: Akdeniz sahili, Yaylâ ve Şeria vadisi. Sahilde Karmel dağı, Palestinin şimal nihayetini gösterir (Harita.13). Şeria ırmağı şimalden cenuba doğru Suriye ve Palestin yaylâsının bir nevi yarığından, hakikî bir uçurumun dibine akar; Lût gölüne dökülür. Bu küçük içdeniz Akdenizin sathından 400 metre daha alçaktır. Sularında fazla miktarda tuz ve zift bulunduğundan sahilleri ıssız ve oturulmıyacak bir haldedir. Yaylâ kısmında, eski zamanda ormanlar, dağ yamaçlarında, zeytin ve incir ağaçları ve güzel yaylâklar vardı. Sellerin vücuda getirdiği dereler ilkbaharda feyizli hububat yetiştiriyordu. Bundan dolayı İbraniler çöle nispetle bu memleketi fevkalâde mümbit buldular. Burası onlar için mev'ut memleket idi. Memleketin eski ismi ilk sakinlerine nispetle Kenaneli dir. İbraniler, küçük Samî bir kavimdi. KabileİBRANÎ KAVMİ leri uzun müddet, Mezopotamyadan Palestin ve Mısıra uzanan çöllerde göçebe halinde yaşadı. Bilhassa mümbitliği kendilerini cezbeden Palestin ve Mısır hudutlarında dolaşıyorlardı. Nihayet Palestine yerleşmiye muvaffak oldukları zaman hâlâ kabilelere ayrılmış bulunuyor [[s. 156]] 156 TARIH lardı. Ancak milâttan 1000 sene evel bir kirala malik olabildiler. Bu suretle İbranî kavmi bir devlet teşkil edebilmiştir. DİN kavim diğer kavimlerden dini ile farklı olmuştur. Diğer kavimler birçok ilâhlara ibadet ettikleri ve onları insan veya hayvan şeklinde gösterdikleri zamanlarda Îbranîler Yahveh veya Yahovo namını verdikleri kadirimutlak, çok yüksek, ebedî birtek Allaha inanıyorlardı. Onu kurbanlarla tebcil ediyorlar, lâkin kendisini hiçbir maddî şekilde göstermiyorlardı. Putperestlik, yani heykellere ve resimlere tapmak günahtı. İbranî kavminin imanının zâfa uğramağa başladığı her defa da ortaya peygamberler çıkardı; ilâhî kanunlara itaati ve yabancı putperestlik âdetlerinden nefreti vaiz ve tavsiye etmek suretile dinî hisleri tekrar kuvvetlendiriyorlardı. Peygamberler, İbranilere Allahm kendilerile müttefik olduğunu ve İbranilerin Allahm sevgili ve müjdelenmiş kavmi bulunduğunu söylerlerdi. Yahudiler ölülerini mezarlıkta etleri çürüyünciye kadar bırakırlar, sora kemiklerini hususî lâhitlere koyarlardı {Res.9Q). TEVRAT İbranilerin tarihi, bize. Mukaddes Kitapların birinci kısmını teşkil eden "Ahdi Atik,, namı verilen, Tevrat tarafından hikâye edilmektedir. Tevrat, bir tarih, bir şiir, bir kanun düsturu ve bir vahiyler ve ilâhiler mecmuasıdır. Onda eski zamanlara ait hikâyeler, Allahm emirleri, Palestinin tarihi ve çok güzel mezamir ve ilâhiler bulunmaktadır. Tevratm bütün hikâyelerinin hakikî kahramanı Allah gösterilmiştir. Musevî dininden doğmuş olan hıristiyanlık dininde mukaddes tanınan kitaplardan biri de Tevrattır. Bundan dolayı Tevratm hikâyeleri bütün hıristiyanlık âlemince meşhurdur. Bu hikâyeler şairlere ve san'atkârlara ilham vermiş ve vermekte devam etmektedir. Bu hikâyelerin yalnız dinî noktai nazardan değil, edebiyat ve san'at itibarile de fevkalâde bir ehemmiyeti vardır. Tevrat, islâm dininde de mukaddes tanınmıştır. PEYGAMBERLER ^^ki zamanlarda İbraniler kabileler halinde ve peygamberlerin idaresi altında yaşıyorlardı. Peygamber, ailenin reisi idi. Bütün iptidaî kavimlerde olduğu gibi hem rahip, hem hâkim ve hem de kumandan o idi. Hüküm ve kudreti mutlak idi. Tevratta ilk İbranî peygamberleri olan İbrahim in, Kaide [[s. 157]] IBRANıLER , 157 nin Ur şehrinden çıktığı ve Kıral Hamurabi zamanında (M.- E, XXI) yaşamış olduğu mezkûrdur. İbrahim, Allahm emrile Palestinde Kenan Diyarına gelerek yerleşmiş, İbrahime oğlu tshak, ona da İsrail namını alan, ikinci oğlu Yakup halef olmuştur. O zamandan itibaren İbraniler Beniisrail, yani İsrailevlâdı namını almışlardır. .. Kenan Diyarında oturduktan sora, BeniisMISIRDA BENIIS- , , • j ^ j ı ^ D RAİL ^^^^ Mısıra giderek, orada yerleşti. Bu muhaceretin İkesuslarm Mısırı zaptettikleri (M. E. 1680) zaman vaki olmuş olması muhtemeldir. Tevrat, Beniisrailin Mısıra, Yakubun oğullarından Yusufun sayesinde yerleşmiş olduğunu hikâye etmektedir. Yakubun 12 oğlu vardı ki, bunlar soraları Beniisrailin 12 kabilesini tesis ettiler. Tevrata göre, Yusuf babasının en sevgilisi idi. Yusufu kıskanan kardeşleri onu, evvelâ bir kuyuya atmak suretile öldürmek istediler; fakat bunu yapmadılar, onu Mısıra giden tacirlere sattılar. Bu suretle Yusuf Fir'avunun, büyük memurlarından Putifarm kölesi oldu. Rüya tabirindeki meharetile bu zatin itimadını kazandı ve onun vekilharcı oldu.. Lâkin başına bir felâket geldi; Putifarm zevcesi Yusufa iftira etti ve onu hapse attırdı. Bu sıralarda Fir'avun bir rüya gördü: yedi şişman ineği yedi zayıf inek yiyordu. Bu rüyadan fevkalâde korkmuş olan Fir'avun, Mısırın bütün kâhinlerinin fikrini aldı, lâkin hiçbirisi doğru bir tabir bulamıyordu. Nihayet, Yusufun rüya tabirindeki meharetini işitmiş olduğundan huzuruna celbetti. Yusuf kendisine kolaylıkla rüyayı tabir etti: 7 fevkalâde bereket senesinden sonra, 7 kıtlık senesi gelecekti. Felâketin önüne geçmek için bereket seneleri zarfında kâfi miktarda erzak toplamak icap ediyordu. Yusufun aklına hayran olan Fir'avun onu kendisine başvezir yaptı. Hakikaten kıtlık geldi, her taraftan Mısıra geliyorlar ve zamanında kiralın ambarlarını doldurmuş olan tedbirli vezirden zahire satınahyorlardı. Yakubun oğulları da zahire almak için gelenler arasında, idi. Yusuf. kardeşlerini şiddetli tedbirlerle denedikten sora kendini tanıttı. Onları affetti ve hâlâ yaşamakta olan ihtiyar babası Yakup ile beraber onları Mısıra celbetti. Kendilerini [[s. 158]] 158 TARIH Süveyş berzahı civarında GBSSBYI arazisine yerleştirdi. Yusuf şan ve şerefe müstağrak olarak 110 yaşında öldü. BENİİSRAİLİN MI- ^^^^^ Mısırın mümbit arazisinde îsrailin oSIRDAN ÇIKIŞI' ğ'^ll^rı refaha nail oldular ve çoğaldılar. Lâkin soraları vaziyetleri değişti. Bu değişiklik îkesusların Mısırdan tardına atfolunabilir. İkesuslar zamanında Mısıra yerleşmiş olan Asyalı kabileler, mısır kıralları tarafından şiddetli bir idareye tâbi tutuldular; kendilerine en zahmetli işler yükletildi. Nihayet zulüm ve tazyik o dereceyi buldu ki, Beniisrail, toptan Mısırdan kaçtı ve tekrar Sina çöllerinde serseriyane dolaşmaya başladı (M.E. 1 4 0 0 - 1 2 0 0 ) . İbranî kavmi tarihinin bu devrine Mısırdan çıkış namı verilmektedir. Îbranîler Mısırdan, Musa Peygamberin idaresi altında çıktılar. Tevrat, Musanm tarihini ve Mısırdan çıkışı hikâye etmektedir. Fir'avun Beniisrailin bütün yeni doğan çocuklarının öldürülmesini emretmişti. Bunun üzerine Allah kendi kavmine merhamet etti ve halâskârlık yapacak olan bir çocuğu katliamdan kurtardı. Beniisrailden bir kadın, oğlunu kurtarmak için onu ziftlenmiş bir sepete koyarak Nilin sularına terketmişti. Yıkanmak için ırmağa inmiş olan Fir'avunun kızı, çocuğu gördü, onu sudan çıkarttı, çocuğun adını Musa (sulardan kurtarılmış) koydu. Fir'avunun sarayında yetiştirilen Musa, mısır rahiplerinin bütün ilimlerini öğrendi, akıllı ve kuvvetli oldu; kendisinin İbranî olduğunu da anlamıştı. Bir gün bir Mısırlının Beniisrailden birine fena muamelede bulunduğunu gördü. Mısırlıyı öldürdü. Cezadan kurtulmak için TuTisina çölüne kaçtı ve çoban oldu. Tevrattaki efsaneye göre orada Allahı kendisine der ki: " Mısırda bulunan kavminin ıstıraplarını gördüm ve acı feryatlarını işittim; Fir'avunun yanına git ve kavmimi, İsrai1in çocuklarım Mısırdan çıkar.,, Musa Mısıra gitti, Fir'avuna müracaat etti, lâkin Fir'avun Beniisrailin gitmesine müsaade etmedi. Bunun üzerine Allah Mısıra müthiş belâlar verdi : Çekirge ve kurbağa yağmurları, suların kan gibi akması, veba, koyu sisler, bütün doğan çocukların ölmesi.... Bunlara Mısırın 10 musibeti namı verilmiştir. Dehşet içinde kalan Fir'avun, Beniisrailin Mısırdan çıkmasına müsaade etti. Sora s pişman oldu ve onları takip için arkalarından ordu gönderdi. Lâkin Musanm emri üzerine Beniisrail kervanlarına yol vermek için çekilmiş olan Kızıl Denizin suları Mısırlıları boğdu. iiUi [[s. 159]] ıBRANıLER 159 MUSA KANUNLARI ibranî kavminin ilk teşkilâtı Mısırdan çıkmasile başlar. Musa yalnız Mısırdan çıkışı idare eden bir reis değil, ayni zamanda akıllı bir kanun vazedici idi. İsraililerin Mısırdan çıktıkları vikit Yahovaya olan müşterek imanlarından başka bir rabıtaları yoktu. Bu iman esası üzĞrine Musa, dinî kanunlar kurdu. Lâkin bu, mücadelesiz olmadı ve bütün mukavemetleri kuvvetle kırmıya mecbur kaldı. İbraniler senelerce Sina çöllerinde dolaştılar, bu esnada Musa, Allahın emirleri olmak üzere kavmine "On JS'mzr^er,,i tebliğ etti. Bu emirler iki taş levhaya hakedilmişti. Bu emirlerin üçü Allaha karşı olan vazifelere, diğer yedisi yakınlarına karşı olan vazifelere aitti. Diğer dinî ve ahlâkî kanunlar bu emirlerden çıkarıldı. Musa bu emirlerde ikamete, giyinmeye ve sıhhate müteallik en ince tafsilâta girmişti. Bazı hayvanların etini yememek, cumartesi günü istirahat etmek. Mısırdan çıkışı hatırlatan hamursuz bayramı, bu nevidendir. İbraniler göçebe halinde iken onların mabedi bir çadırdı. Bu çadır ordugâhtan ayrı idi. Çadır bir perde ile ikiye ayrılmıştı. Bir kısmı mukaddes, diğer kısmı mukaddeslerin mukaddesi addolunuyordu. Kanunların yazılı olduğu taş levhalar bu sonuncu kısımda idi. İBRANİLERİN İbraniler 40 sene çöllerde kaldıktan sora PALESTİNE Palestin hudutlarına geldiler; Musa 120 yaGİRMELERİ şında öldü. İbranileri Palestine sokanlar başka reisler olmuştur. İbraniler Palestinde kendilerinden evel yerleşmiş olan kavimlerle uzun muharebelerden sora, orada yerleşebilmişlerdir. Milâttan 1000 sene kadar evel Kudüs şehrini payitaht yaparak bir kırallık teşkil eden Davut olmuştur. Ondan evel İbraniler, hakikî bir birlik tesis edememişlerdir. B. DAVUT VE SÜLEYMAN KIRALUĞIN BAS- düşmanlarına karşı yapmak mecLANGICI buriyetinde bulundukları muharebelerde daha iyi idare edilebilmek için bir kirala sahip olmak istediler. Bu suretle başlangıcında kırallık [[s. 160]] 160 TARIH bir kumandanlıktan ibaretti. Davut her şeyden evel bir kumandandı. Kudret ve itibarını kazandığı muzafferiyet1er sayesinde temin etti. İktidar mevkii için ihtilâflar, ihtilâller ve dahilî harpler oldu. KUDÜSTE DAVUT israil Kırallığının hakikî müessisi Davut olmuştur. Güzelliği, cesareti, dindarlığı ve musiki ve şiire olan istidatlarile şöhret kazanmıştı. Eskiden Kenanhiarı n Ycbus namında bir kalesi olan Kudüs, Davudun payitahtı oldu. Şehrin vaziyeti çok müsait idi. Davut, Yebusu zaptetti ve onu kırallık şehri yaptı. ORDU VE MUHA- Kıralhğm başlangıcında Davut kendisine REBELER ibranî gönüllülerile Palestinli ücretli askerlerden müteşekkil bir muhafız kıt'ası teşkil etmişti. Bu muntazam ve daimî bir ordunun çekirdeği oldu. Davut, bütün kabilelerden 24,000 muntazam asker alıyordu. Her ay 2000 asker geliyor ve kiralın idaresi altında talim görüyordu. Davut bu kuvvetle, o zamana kadar Beniisraili mağlûp etmiş olan kavimleri rametmeğe başladı. Kırallığı, Fırattan Kızıl Denize kadar uzandı. Bu neticeleri istihsal eden muharebeler, imha muharebeleri idi. Davut, katliam etmediği kavimleri çok ağır haraçlara bağladı. Davut, 40 sene süren bir saltanattan sora öldü. Kendisine halef olarak oğlu Süleymanı göstermişti. SÜLEYMAN Süleyman, sulhperver ve teşkilâtçı bir kıral idi. Adaleti, akıllılığı ve zenginliği ile şöhret kazandı. Ticareti inkişaf ettirdi, payitahtını güzelleştirdi ve Kudüs mabedini inşa ettirdi. TİCARETİN İNKİ- varidatı ve tâbi kavimlerin verdiŞAFI ' haraçlar, büyük bir debdebe içinde yaşamakta olan, kiralın masraflarına kâfi gelmiyordu. Süleyman, ticarette yeni varidat membalan aradı ve bu maksatla diğer hükümdarlarla dostluk münasebetlerine ve ittifaklara girişti. Bir Fir'avunun kızile evlendi; Sur kiralı ve Arabistanda Saba kıralıçasıyla muahedeler aktetti. Saba kıralıçası Kudüse gelerek Süleymanı ziyaret etti. Bu münasebetler ve Süleymanın mahirane bir surette idame ettirdiği sulh sayesinde ticaret süratle inkişaf etti, Bü [[s. [122r]]] FJBIvtlCELİI^EH ve İBFCAIVtl^ER IVIEM^LEKETİ [[s. 161]] IBRANİLER 161 yuk yolların birleştiği noktada bulunan Kudüsün vaziyetinden istifade ederek, Süleyman memleketinden geçen kervanlardan bir geçit vergisi almıya başladı. Bizzat kendisi de kervanlar teşkil etti. Fenikelilerin yardımile Kızıl Denizde bugünkü Akabe körfezinde, Eziyongaber limanını inşa ettirdi. Gemileri Hindistan sahillerine kadar gitti. Ticaretten kazanılan servetler büyük nafıa işlerine yaradı. Bu işler Fenikelilerin yardımile yapıldı, çünkü İsraililer san'atlere vâkıf değillerdi. Süleyman kendisine muhteşem bir saray yaptırdı. Kudüste Mescidi Aksayı [1] inşa ettirdi. Kudüs Ibranılerin mukaddes şehri haline geldi. SÜLEYMANIN A - sarayının büyük salonunda iki DALETİ VE DEB- aslanla tezyin edilmiş ve altın ve filDEBESİ dişinden yapılmış, tahtının üzerinde bizzat adaleti icra ediyordu. Bu merasim, köylerin kapıları önünde hükümlerini veren hâkimlere alışmış olan bir kavım üzerinde büyük bir tesir icra ediyordu. Süleymanm alım, akıllı ve âdil bir hükümdar şöhreti vardı. Bununla beraber Süleyman debdebeyi de seviyordu. Muhteşem sarayında kalabalık bir maiyeti vardı, bütün su kâseleri . ve sofrasına konan tabakalar en sâf altından yapılmıştı. Süleymanın lüks sevdası haddinden fazla idi. Saltanatının son senelerinde' kavmini vergilerle bunalttı. Hatta Beniisrail arasında yabancı mezheplerin yerleşmesine de meydan verdi. Bu yüzden tekrar ihtilâller başladı Süleyman öldüğü vakit (M. E. 930) kırallığın refahı çok sarsılmıştı. AYRîLlş Süleymanın ölümü İbranî Kırallıgınm dağılması neticesini doğurdu. Şimal kabileleri cenup kabilelerini (Bünyamin ve Yahuda kabilelerini) zaten [li Süleymanın yaptığı mabedin mahalli bugün kat'î olarak malûm değildir; ancak Kudüste müslümanlarm "Haremişerif,, dedikleri saha dahilinde olduğu muhakkaktır. Bu sahanın bir tarafında bulunan büyük taşlardan yapılma temel duvarı, yahudi an'anesine göre mabedin bakiye erinden sayılır; mutekit Yahudiler, dünyanın her tarafından oraya gelip dualar okuyarak ağlaşırlar. Süleymanın mabedine Tevrat "Heykel " ^ ^ " " d ü l â k s a , , namını vermiştir. Buna binaen metinde Mescidi Aksa,, denilmektedir. Fakat Harem dahilinde, bizans kilisesinden tahvil edilmiş bir camiye de bugün hususî olarak"Camiülâksa„nam, verilmektedir. " [[s. 162]] 162 T A R I H çekemiyorlardı. Kanunen veliaht olan Süleymanın oğlunu tanımadılar. Kendilerine bir başkasını kıral intihap eylediler. Bu suretle iki kırallık oldu : Samiriye de on şimal kabilesini ihtiva eden Israüiye Kıralhğt ve Kudüs şehrile Yahuda ve Bünyamin kabilelerini ihtiva eden Yahuda Kırallığt. İsrailiye Kırallığı takriben iki asır ve Yahuda Kırallığı üç buçuk asır devam etti. Her ikisinin de tarihi, aralarında cereyan eden mücadelelerden başka askerî ve dinî ihtilâller, Mısırlıların ve Asurluların istilâlarile doludur. Yahudayı evvelâ Mısırlılar tehdit ve (M. E. 9 2 5 ) K u d ü s ü yağma ettiler. İsrailiye Kıratlığının sukutundan sora ise, Yahuda memleketi Mısırlıların ve Asurluların muharebe meydanı oldu. Asurlular Kudüse girdiler ve kırallarını haraca bağladılar. Babil Kiralı Nabukodonosor Kudüsü (M. E. 5 8 6 ) zabıt ve tahrip etti. Yahudiler esir olarak Babile götürüldü. İran hükümdarı Kuruş (Keyhusrev) kendilerine Kudüse gerigelmek ve Mescidi Aksayı yeniden inşa etmek müsaadesini verinciye kadar, 7 0 sene, Babilde kaldılar. Yahudilerin esaretleri zamanındaki ıstırap ve şikâyetleri şu şiirde ifade edilmiştir : " Babil ırmaklarının kenarında oturduk, ve Siyonu düşünerek ağladık. Harplarımız ırmak kenarlarındaki söğüt ağaçlarına asılı idi ve bizi getirenler derlerdi ki : Bize Siyon ilâhileri söyleyiniz.. Lâkin yabancı bir toprakta ilâhiler nasıl terennüm edilebilir... Ey Kudüs ! Seni unutursam sağ elim beni unutsun. Ey Kudüs ! Eğer fikrimden çıkarsan ve bütün sevinçlerim sana ait değilse dilim damağıma yapışsın, kalsın. Ey Babilin kızı ! Felâket senin üzerine olsun ! Yaptığın fenalıkları sana yapacak ve çocuklarını alıp başlarını taşlarda kıracak olan kimseler mukaddes olsun !... „ C. YAHUDİLİK VE HIRİSTİYANLIK Kuruş tarafından serbest bırakılan îsraililer, Babil esaretinden döndükleri vakit artık siyasî bir ehemmiyeti kalmamış, başkalarına haraç veren ufacık bir kavimden başka bir şey değildi. Lâkin Peygamberler sayesinde din muhafaza edilmişti. [[s. 163]] IBRANİLER 163 Harabeleri tamir edilen Kudüs tekrar bir dinî hayatın ocağı oldu. Kudüs, bunu takip eden devirde çok mühim bir rol daha oynadı. Hıristiyanlığın doğduğu yer oldu. Palestin, sırasile, İranhiarın, İskenderin, Romalıların (M. E. 70) eline geçti. Kudüs, Roma idaresinde iken İsa dünyaya geldi. Yahudiler, Romalılara isyan ettiklerinden (M. E. 70) katliam edildiler. Ondan soradır ki, Yahudiler, dünyanın her tarafına yayıldılar. EDEBİYAT, SAN'AT İbranilerin siyasî büyük rolleri olmamıştır. İbranilerin hiçbir san'at ve medeniyet eserleri de yoktur. leri tek Allaha İbranilerin dinleri mühim olmuştur. Onlar, Yahova dedik- inanırlardı. I İbranilerin, Tevratı, yegâne edebî eserleridir. Tevrat hakikaten yüksek bir edebî eserdir. [[s. 164]] XII İRAN A. UMUMÎ MALÛMAT 1. İRANIN COĞRAFÎ VAZİYETİ VE İKLİMİ Tarihî îran muhiti Dicle ve Fırat vadilerile İndüs ırmağı arasında uzanan geniş sahadır. Bütün Iran dört taraftan yüksek dağlarla çevrilmiş bir yayladır. Şimalde Alan dağları (Kafkaslar) Hazar Denizi, Öküz ırmağı ve cenupta Basra körfezi, Umman Denizi vardır (Hanta. 14). İran hava ve iklim itibarile o kadar muhtelif mmtakaları ihtiva etmektedir ki, umumî bir tarif hiçbir şey ifade etmez. Dünyanın hemen en güzel yerlerile yaşamıya en az müsait kısımları bu kıt'ada birleşmiş denilebilir. Hazar Denizinin îran yaylasına müteveccih dağlık sahillerinin manzarası güzel ve tatlıdır. Bu dağların (A.lbuTz) şimal mailesinde iklim, gayet mutedildir. Toprak her türlü meyvalar ve çiçekler yetiştirir; etraf yeşil ormanlar ve mer'alarla örtülüdür. İranın şimalindeki bu güzellik cenuba doğru inildikçe kuraklık ve hararetin verdiği bir hastalık Ve sefalet içerisinde kaybolur. Yaylânm iç tarafları bütün manasile çöldür. Şimal mıntakası için o kadar yüksek bir saadet olan Alburz dağları, kendisinden uzaklaşan yerler için serin rüzgârları tutan, yağmurları geriçeviren bir duvar haline gelir. Zaten yaylâyı kuşatan bütün dağlar bu tesiri yapmaktadır. îranm iç taraflarına doğru çÖUere yakın yerlerde, badisemum denilen zehirli rüzgârlar eser. Ağır bir rüzgâr dalgası [[s. 165]] İRAN 165 insanı birdenbire boğmaya müsaittir. Yağmur toprağa inmeden havada tebahhur eder. Şarka doğru imtidat eden çöllerde yazın hararet nekadar şiddetli ise kışın soğuk o derece müessirdir. Cenupta Basra körfezi ve Umman sahilleri iklimce hattıistivanın altında bulunan Afrika sahillerinden farkedilmez. Hava sıcak ve kurudur. Bu kuruluk, o havaliye alışmıyanlar için vahameti mucip olur. 2. İRAN ADININ MENŞEİ îran ismi, Uran şeklinde telâffuz edilirdi. îran hudutları içindeki muhtelif kavimler ve memleketler hakkında kullanılmış olan A?ya, Aryana, Aryane isimleri ayni asıldan çıkmışBu isimler türkçede tevkire ait bir kıymet ifade eden Er ya göre Büyük Met İmparatorluğu (Arbak) la beraber ortaya çıkar- ve ondan sora Kurusun, yani ?lk îran Devletini tesis eden Keyhusrevin zamanına kadar devam eder. Son bir asır zarfında yapılan tetkikler Sitezyanın Arbak Hanedanı diye zaptettiği isimlerin muayyen bir hükümdar ailesini temsil etmediğini göstermiştir. Bu isimler Medya dahilinde bazı küçük ve mahallî beyhkleri idare eden muhtelif reislere aittir. JVIedya Devleti Arbakm vefatından 56 sene sora Dayakko adında biri tarafından tesis edildi. Arbak, M. E. 764 senesinde ölmüştür. DAYAKKO Dayakko hükümdar hanedanına mensup değildi. Kendisi kabileler arasında derin bir adalet ve hakşinashk duygusile mütehassis bir adam diye tanındı. Metler, onu hükümdarlığa intihap ettiler. Hangmatananm, (Ekbatan - Hemedan) Metlerce payitaht ittihaz edilmesi Dayakkonun intihabından soradır. Milletinin ruhuna nüfuz etmeği bilmiş olan bu adam, hükümdarlık zamanını (M. E. 708-655) met kabilelerinin müttehit bir millet halinde birleşmesini temine hasretti. fAsurlular bu esnada bütün faaliyetlerile Elamı ve Babili ortadan kaldırmaya, buraları -kendi memleketlerinin hududu içine almaya çalışıyorlardı. Metler aleyhinde yaptıkları yegâne hareket bir aralık Ellipi (Kirmanşah) tarafına tecavüz etmek oldu. Memleketin diğer tarafları yarım asır sükûnunu muhafaza etmişti. Bununla beraber Medya tam_ bir istiklâl kazanabilmiş değildi; Dayakko az çok kuvvetli bir devlet esası vücuda getirmesine rağmen, memleketi Asurlulara verdiği vergiden kurtarmaya muvaffak olamamıştı.^ [[s. 169]] ıRAN 169 D A Y A K K O N U N Dayakkonun halefleri, Fraurt, Kiyaksar ve HALEFLERİ- Astiyağ dır. Fraurt, M. E. 655 te babası DaF R A U R T yakkonun yerine geçti. Kendisinin hükümdarlığı yirmi iki yıl sürmüştür. Fraurt bu uzun zamanı hemen baştan nihayete kadar, Perslerle meskûn yerleri met bayrağı altında birleştirmek mücadelesile geçirdi. Maksat, millî ve coğrafî birliği temin etmekti. Bu işi muvaffakiyetle bitirdikten sora vatanını bütün bütün Asurun tahakkümünden kurtarmak istedi. Fakat bunu yapamadı. Asur hududunda giriştiği bir muharebede maktul düştü (M. E. 633). KİYAKSAR-NİNO- yerine geçen Kiyaksar mahdut bir VA MUHASARASI- zaman içersinde asur süvarilerinden pek çok İSKİT İSTİLÂSI fazla ve silâhça, terbiyece onlardan kat kat üstün bir ordu yetiştirdi. Metler, ilk fırsatta silâhlarını huduttan uzattılar (M. E. 625). Asur istilâ ve Ninova muhasara edildi. Fakat talih yeni bir engel meydana çıkardı. Ninovanın açlıkla teslim olması artık bir gün meselesi halinde iken Cenubî Rusya tarafından- gelen îskit türklerinin Medyaya girdikleri işitildi. Metler vatanlarını kurtarmak için muhasarayı bozdular; ayaküstü bir musalâha yaparak kendi sınırlarına geçtiler. Metler gelinciye kadar iskit ordusu Derbentlerden Alan dağlarını aşmış, Azerbaycana girmişti. Kiyaksar, Urmîye gölünün şimalinde İskitlere tesadüf etti. İskitler zaten yorgun bir haldeki Metleri bir günde mağlûp ettiler. Kiyaksar, galiplerin tekliflerini dinledi. Fakat kabul etmedi. İskitler memleketi baştanbaşa yağma etmeğe başladılar. îskit ordusu, Medyada yerleşmişti. Akın sahaları buradan Mısır hududuna kadar imtidat ediyordu. îstilâ senelerce devam etti. Kiyaksar kendi yurdunda îskitlerin esiri gibi yaşıyordu. Bir gün aldığı bir tedbir ile îskitlerin başbuğunu öldürttü. İskitler başsız, dağınık ve meyus bir mukavemetten sora etrafa dağıldılar (M. E. 607). Artık her şey tabiî haline avdet etmişti. KiNİNOVANIN SUKUTU yaksar, memleketi îskitlerin istilâsından kurtardıktan bir müddet sora Asurlulara karşı babil hükümdarı Nabupolasar la birleşti. İntikam ve kurtuluş dakikaları gelmişti; met, babil orduları Ninovanın etrafını çevirdiler (M. E. 606). Muhasara uzun ve şiddetli oldu. Asur [[s. 170]] 170 9 TARIH ^ r a h / ^ e t e â . p m ü / ündti^yin rnahvolduJ:unu/görünce k e ^ dısiM yşri_an/bi^od«n yiğını/üzerindfe a l ^ e r i ç ^ n ^ t k r o güîl, Asür împamtorluğu/tarifen silifdyordla. ^ Yapılan muahede mucibince Babil Devleti cenupta Babilonya ve Kaideyi ihtiva eden küçük bir kıralhk halinde varhğmı muhafaza etti. Diclenin membamdan .Kızıhrmağa kadar olan saha Metlere terkedilmişti. Bt«:ada.4^yahtann tedtrdu başlıyordu. LİDYALÎLARLA ^iyaksarm büyük muvaffakiyetleri LidyalıHARP 'an kuşkulandırdı. Muhtelif vesilelerle Metleri ister istemez harbe sürüklemek mecburiyetinde bıraktılar. Kiyaksar garba yürüdü. Kendisine mukavemet gösteren yerleri kolaylıkla zaptettikten sora Lidyalılarla karşılaştı. Lidya o zaman Mermanatlardan^^vaf m idaresi altında bulunuyordu. Muharebe zarurî fasılalarla altı sene devam etti. iki taraftan hiçbiri kafî surette mağlûp olmuyordu. Tabiî bir hadisenin yaptığı tesir, musalâhanın aktine sebep oldu: Bir gün Güneş tutulmuştu! Kızılırmak iki memleket arasında tabiî bir hudut olarak kabul edildi. Bundan bir yıl sora Kiyaksar kendi yerini Astıyağa bırakarak vefat etti (M. E. 584). Kiyaksar, kelimenin bütün kuvvetile azmi ve iradesi yerinde, kudretli bir ıslahatçıdır. Zamanında met ordusu daha evel kendisini mağlûp eden asur ordularını bitirecek bir derecede intizam buldu; ve bu intizam ona Anadolunun yarısını kazandırdı. ASTİYAĞ VE TE- ^^^Issef halefi Astiyağ'ihtişam ve debdebeREDDİ den başka bir şeye aklı ermiyen zayıf bir adamdı. O, Hangmatana sarayını boyunlarından altın zincirler sarkan kırmızı elbiseli nedimler ve musahiplerle doldurdu; birtakım merasimle zaman geçirdi. Birdenbire tereddinin son derecesine düşen bu saray, ahalinin nazarında menfur bir debdebe yuvası olmuştu. İlk pers hükümdarı Kurus(Keyhusrev) askerile Medyaya girdiği zaman ahalinin yaptığı iş, kendisinin tabiiyetini kabul etmekten ibaret kaldı. ^î^sdm [[s. 171]] IRAN A 171 C. PERSLER AKAMANîŞ DEV- P^rsuvaların Diyala've Zap vadileri arasında LETİ yaşadıklarını göroTük. Parsua ismi seradan muhtelif milletler arasında Pers, Furs Fars gibi şekillere girmiştir. Persler zamanla daha cenuba inerek Sus ve Pazargat taraflarında yerleşmişlerdi. İçlerinden bir aile diğer bütün kabileler ve ahali üzerinde büyük bir nüfuz kazanmıştı. Bu ailenin reisi Aka7namş unvanını taşıyordu Akamanış Oğulları Asurlularm yıktığı Elam Devletinin enkazı üzerinde yerleştiler. Asurbanapal Elamın payitahtını tahrip ettiği sırada Akamamşın oğlu Teispes, Susun sarkındaki Anzan yahut Anşan şehrinde hükümet sürüyordu. Birazsora bütün şarkı Elamı ehne aldı; ve kırallığmı ilân etti. Sark tarihlerinin Keyamıjan unvanile tesbit ettikleri hanedan işte bu Akamanış ailesile başlar. T e i s b e ^ n sora gelen iki__hükûmdarınısımlerı Kuruş ve Kamhis mahkCrkâtında Ceyıhpik (Tcheichpik), Kuraş ve Kambujya tarzlarında görülen bu isimler, klasik iran tarihlerinin Keykuhat ve Keykâvus adlan ile karşılaşmaktadır."^ KURUŞ Anzan Kıralhğı metlerin tabiiyeti altında bulunuyordu. Akamamşın torunlarından Kuruş (Keyhusrev kıral olur olmaz Met İmparatoru Astiyağa isyan etti (M.E. 553). Met ve pers ordulan birkaç defa çarpıştıktan sonra Metler Kurusa teslim oldular(M.E,550). İmparatorun kızını alan Kuruş her suretle Metleri ve Persleri birleştirmiş oluyordu. Ordu evelce olduğu gibi bu aile zamanında da Metler ve Perslerd^-n teşekkül etti. Bütün kumandanlar ve hükümet adamları evelkinin ayni idi. Birçok muasır milletler nazarında Metler ve Persler daima Metler namını muhafaza ettiler. LtOYA SEFERİ ^idya Kıraıl Krezüse göre şarkta büyük bir kuvvetin teessüsü Lidyanın istikbali için pek vahim olabilirdi. Bunun için Krezüs, Kuruş aleyhine Mısırda ve Babilde gizli ittifak müzakerelerine girişti; ve Yunanda kendi lehine teşebbüslerde bulundu. Şarka tecavüze hazır- 1 landı. Tam bu sırada idi ki. Kuruş, ordusile Kaide üzerin- K li den «^s^tmidii. Lid,ya hüdutlan - boş değildi. Derhal toplanan Lidya ordusu Kurusu Kapadokyada karçıla dı (M. E. 546). Kızıhrmağın şarkında yapılan ilk çakışma. V li^p lİ J • il [[s. 172]] , \ j / < r r 172 t a r i h Kurusun yorgun askerini zedeledi, Bunun üzerine ^urus üç aylık bir mütareke teklif etti. Bu. teklif Krezüsün de -işine-geldi; müttefiklerinin yardımmı temm için ^«m^^a zamana ihtiyacı vjrHı, Mücadele yeniden başladığı zaman Lidyanın üc aylık mütarekeden kuvvetçe hiçbir istifade edemediği anlaşıldı. Bir gun sabahtan akşama kadar devam eden şiddetli bir muharebeden sora Krezüs ordularını Kızıhrmağm garbına çekmeğe mecbur oldu. İkinci bir muharebe Krezüsün ordusunu bütün bütün perişan bir hale koydu. Krezüs dermeçatma bir askerle payıtahü Sart (Sardes) kalesine kapandı. 14 günlük bir muhasara neticesinde burası da zabıt ve Krezüs esir edildi. Artık Kuruş Anadolunun mühim bir kısmına hâkim olmuştu. Kurusun Lidyalılara karşı kazandığı zafer tarihte yeni bir devir açmıştır. Krezüsün üç senede hazırladığı ordunun birkaç günde mahvolması (Met-Pers) tefevvukunu bütün dünyaya tanıttı. Bilhassa şark hükümdarları kendi zâflarını anladılar. Mef-4mî5-edaHm'i«"Sukutile -.Lİdya payitahtının zaptı-apaKuruş bu zamana kadar, büyül babaları gibi Anzan Kiralı unvanını muhafaza ediyordu.^ Kendisinin Pers Kiralı namını alması Lidyanın istilâsına tesadüf eden 546 senesindedir. ŞARK SEFERİ ^urus, kymandanl^mdan birini Anadolj/da ırakaraK İrana döndü. Fakat orad,a /âur"^adı; T ü r k e ^ ( T ü r k i ^ n ) geçti/ . • iît /'\/ a k ı h m şeydeti evel- Ttıerrire--' ketin üj^ d-^fa Baktriyana^ücuiîî-ettirTfeiariyanHlSFTarrns^^ ışittikten-^a-liukÖIn-daTm-k^nd^ silâMai^ifn-tnr^^ Baktriyanı^ Mervi Harizmi Soğdiyani ^Buhara — Semerkant) cddr: Kuruş bütün Sir.ırmağı üzerinde birçok kaleler yapmıştır.' Bunlardan en meşhuru yunan müelliflerinin Kiropolis (Cyropolis=Kurus şehri) dedikleri "Ura Tübe,, kalesidir. - S A K A ^ r l a MUr hareketimi Sicis^ana kada/ temdititti. l^REBE 7 Bm-ada yaşıy/n Saka^r serve/eri ve A a h - / ' / ı-^anhklari^ meşl^rdular/ S a k a l ^ kend i l i m e .teklif edilen kayıtsı-i ve şa/tsız tabiiyeti re/dettiler iiigaiıtı. [[s. 173]] Muhar.ehe_baştedı.f Sakaların hükümdarı Âmorgez esir düştü ^Kurus-- muvaffakiyetinin- fc-ap olduğunu zanH-edi-y-oî^d^^Bir- / az sora yamldığım anl-adı.^ ^Âmörgezin zevcesi topladığı Kuruş ordusuna hücum etti., Bunlardan kadın muharipler teşkil ediyordu.-' Kadın, erkek bir arada, omuz omuza vuruşan Sakalar Kuru-./ sun ordusunu iyice hırpaladılar; ve birçok esir aldılar. Muha"^^ 1. Amorgezin zevcesi bu'' esirleri kocasile mübadele eüi. S4e4«^a'n Dtyltği m^tay-y^n-bir vergi vermek şartile jpjasalâhayı kabul etti. Btritiiâr-SmcâHrTTmparatOT^^^ ğun şarkta"Kr ~cep-besim__ıwi4î«iaza - edsn -MF--küWe^ koyHitı-ştu., TüFk-elinde yapılan-4.^,. 4ran ve Medyanın şark" bir emniyet altına almışti. Bütün Türkçü seferî-al-ti sene-deVam etti (M. E. 545-539). Bundan.,^a -Babille-anlaşmak lâzımgeliyordu. KALDE SEFERİ Perslerin ve Meüerin 10 senedir geçirdikleri büyük inkılâp hayati karşısında Kaide, mazinin ihtişamına gömülmüş bir ölü idi. Ahali daha ziyade dinlerile meşguldüler. Eski Kaide üfu^lariie Beniisrail papazları biribirlerile kehanet, ayin ve malûmat yarışı yapıyorlardı. Bir kâhinenin oğlu olan Kıral Nabonit devletin idaresini oğluna bırakarak bir köşeye çekilmişti. Kâhinler herkesten ziyade Nabonidin üzerinde natizdiler. Onu elleri içinde bir oyuncak gibi kullanıyorlardı. Kuruş orduları huduttan göründüğü zaman (M. E. 538), Nabonit memleketi kurtarabilmek için her taraftan kâhinleri topladı. Mabutlara kurbanlar takdim ederek milletin günahlarını çıkarttılar. Memleketin diğer yerlerinde bulunan mabutlar büyük bir itina ile hükümet mıcrkezine naklediliyordu. Kuruş dindar ahalinin mabutlarına karşı son vazifelerini yapmalarına mâni olmadı. Kendilerine birkaç haftalık zaman bırakti. Ni Babil, ınüsademesiz ve harpsız alındı. Babilin düşmesi üzerine bütün imparatorluk en ufak bir heyecan, bir sarsılma s: hissetmeden Kurusun idaresine intikal etmiş oluyordu. Süryaniler, Araplar, Fenikeliler memleketin geçirdiği inkılâbı ancak yıllık vergilerinin dünkü metbuları yerine ondan Tvr k Cc [[s. 174]] 174 TARİH tefsir ettiler. Kuruş Babıhn de kiralı olmuştu. YAHUDILERIN hazinelerini açtırarak Kudüs SERBEST BIRA- mabedinden getirilen altın ve gümüş vazoKıLMASı larıSargonun Palestinden naklettiği Yahudi. lere verdi. Onlara bu vazolarla beraber hürriyetleri de iade edilmişti. Yahudilerden bir kısmı yıkılan mabetlerini ihya için vatanlarına döndüler. Kurusun Palestin menfilerine karşı iltizam ettiği himayede iki amil aranmıştırBirincisi Babihn zaptında Yahudilerin gösterdikleri yaıdımdır' ikincisi Palestinde Mısırla Pers İmparatorluğu araşma minnettar bir unsurun girmesinden kazanılacak siyası faydadır. KURUSUN SON ^^^"usun Babili aldıktan soraki hayatı bütün GÜNLERI tafsilâtile tarihe geçmemiştir. Malûm olan bir . şey varsa kendisinin son günlerde yeniden 1 urkehle uğraşmağa mecburiyet görmesidir. Kuruş, tarihin en bariz simalarından biridir. Zamanında Met - Pers imparatorluğu Türkelinden Akdenize kadar uzanıyordu. Vefatı 528 yahut M. E 529 senesindedir. KAMBİs Kuruş, tahtını büyük oğlu Kamhise bırak(KEYKÂVUS) mıştı. Fakat Kambis bütün imparatorluğa . , tevarüs etmiyordu. Kuruş, Met hükümdarı Astıyagın kızile evlendiği zaman, bu kadının ilk kocasından İki oğlu vardı. Kurusun da kendisinden bir erkek çocuğu oldu. Kambisin anası ayrı idi. İmparator son şark seterinde ölmek üzere iken üvey oğullarını Burkanlar î- 1 !• ve Derbısler [1] üzerine satrap tayin etti. Baktriyan, Harizm Partıya ve Karmanı (Kirman) taraflarını, yani şarkî İranı da yurtluk olarak kendi oğlu Semerdiso verdi. İmparatorluğun dıger kısımları Kambis'e kalıyordu. Metler Semerdisi kendi hükümdarlarının meşru halefi tanıdılar. Bu vaziyet Met ve 1 ers hanedanını yeniden ikiye bölüyordu. Kambis üvey kardeşim esrarengiz bir surette öldürttü. Semerdisin ölümünden kimse haberdar değildi. Türkehnde bir kaleye konularak muhafaza edildiği halka telkin olunmuştu. ^^^ S^jkanlar hakkında malûmat yoktur. Derbislerin Pencap taraTnin m r S n v T buruştan beş as:r sora yunan müelHf ermm Hırkanya cıvarmda bulunduklarından bahsettikleri Derbiklerle bunlar arasında münasebet bulunup bulunmadığı meşkûktür. HUlAı Ulkl^tfİİSÎ [[s. 175]] İRAN 175 ^Kambis dört sene kadar kendisine itaat etmek istemiyen vilayetleri yatıştırmakla uğraştı. Ondan sora yine fütuhat başladı. MISIR SEFERİ ^iambis, ordularını topladı. Mısıra doğru yürüdü. Mısır Fir'avunu Amasis eyi bir asker ve kudretli bir idare adamı idi. İlk müsademede öldü. Yerine oğlu Üçüncü Pisametik geçti .İkinci bir müsademe Mısırlıları dağıttı (M. E. 525). Pisametik hayatım kurtarmak kaydına düştü. Menfise kaçtı. Şehir muhasara edildi. Birkaç gün sora şehir ve Pisametik teslim edildiği gibi bütün Yukarı Mısır da Perslerin eline geçmişti. Kambis, birkaç sene çöllerde neticesiz hareketler yaptıktan sora nihayet vatanına dönmek için Mısırdan hareket etti (M. E. 522). Suriyede kendisine fena bir haber verdiler. Bazı vilâyetler isyan etmişlerdi. İhtilâlin başında üvey kardeşi Semerdise benziyen biri vardı. Halk, bunu bizzat kaybolan Semerdis diye telâkki ediyordu. Kambisin aldığı haber bundan ibaret kalmadı. Memlekette kendisinin hiçbir taraftarı kalmadığını, sahte Semerdisin bütün kuvvet v e iktidarı eline aldığını söylediler. Kambis kendini öldürdü. SAHTE SEMERDİS Semerdis rolünü oynıyan adam Gomata (Gaumâta) isminde bir mecusi papazı idi; Gomata yalancı şahsiyeti ile mevkiinde kalabildiği yedi aydan ibaret zaman zarfında birçok mabetleri tahrip ettirdi. Sahtekârlık, pek çabuk meydana çıktı. Kendisini Medyada kapandığı bir kalede muhasara ettiler. Etrafında bulunan adamlarile beraber öldürdüler. DARYÜS: DAHİLÎ Go"^atadan sora iran tahtı Birinci Daryüs e geçİHTİLÂLLER E. 521). Daryüs, Akamanış soyundandır. Fakat Kuruşla müşterek bir koldan gelmemiştir. Daryüsün hükümdarlık mevkiine gelmesini takip eden birkaç yıllar muhalifleri yatıştırmak, teskin etmekle geçmişti. İlk muhalefet elam muhitinde çıkh. Babil de onu takip etti. Daryüs, elam işinin hallini jenerallerine bıraktı. Kendisi bir ordu ile Babile yürüdü. Her iki sahada yapılan hareket muvaffakiyetle neticelendi. Ayrıhk temayülleri az çok heryerde mahsustu. Medyanın yerli ordusu Kiyaksar evlâtlarından birini kıralhk mevkiine [[s. 176]] 176 TARİH getirdi. Medya istiklâlini istiyordu. Daryüs başka yerlerdeki ihtilâli bastırdıktan sora Medyaya geldi; ve hâkim oldu. İhtilâl ve hoşnutsuzluk Türkeli hudutlarından Lidyaya kadar türlü türlü şekillerde sekiz sene sürüklendi. Ondan sora husule gelen intizam bütün imparatorluğun manzarasını değiştirdi. Kurusun din ve millet kayıtları haricinde tesis eüiği "Met - Pers,, tefevvuku yerine memlekete müşterek bir din ve mutlak bir idare sistemi veren bir îran Devleti kaim olmuştur. D. DARYÜSTEN MET MUHAREBELERİNE KADAR İSKİTLERE SEFER Daryüs, etraftaki ihtilâfları bastırdıktan sora gözlerini bir taraftan Hinde, diğer taraftan da garp tarafına dikmişti. Yunan, Daryüs için, heryere tercih olunmak lâzımgelen bir istilâ sahası idi. Fakat ondan evel Avrupa îskitlerini, yani şimdi kısmen cenubî Rusyaya tesadüf eden sahada ve Karadenizin şimalindeki Türkleri itaat altına almak lâzımdı. Daryüs, Sustan Sart hududuna kadar askerî bir yol yaptırdı. Bunun boyu 2 4 0 0 kilometreye varıyordu. Yol üzerinde muhtelif posta merkezleri tesis edildi. Menzillerde atlar daima hazırdı. Her merkez aldı&ı şeyi_ son süratle öteki menzile naklediyordu. İskitler o zaman servet ve cesaretlerile meşhurdular. Dağlardaki altın madenlerini işletmek onları zengin etmişti. Daryüs İskitler üzerine hareket etmeden evel Kapadokya satrabı vasıtasile Karadenizin şimalinde bir akın yaptırdı(M. E. 515). Getirilen esirler ordunun hareketi için lâzım olacak malûmatı verdiler. Daryüs bundan iki sene sora topladığı 700,000 kişilik bir ordu ve altı yüz parça gemi ile İstanbul boğazım geçti. Trakyanın şark tarafını itaat alhna aldıktan sora İyonların yaptıkları gemilerle tertip edilen bir köprü üzerinden Tunayı geçti. İskitler hiçbir yerde pers ordusile temasa meydan vermediler. İki ay Tuna ve Don ırmakları arasında dolaşan Daryüs ordusu yiyecek ve içecekten son derece muztaripti. İskitler pers ordusunun doğrulduğu istikamet üzerinde zahirelerini yaktıkları gibi kuyuları da dolduruyorlardı. Daryüs, bu fena şerait altında daha şimale çıkarak bazı 1ı •' [[s. 177]] IRAN köyleri yaktıktan ve yağma ettikten sora geldiği yol üzerinden geridöndü; ve doğru Sart şehrine gitti. Kışı orada geçirdi. HİNT SEFERİ Daryüsün hinde büyük bir ehemmiyet vermesinin birçok sebepleri vardı; her şeyden evel Kurusun şarkta yaptığı fütuhat Hint yolunda inkıtaa uğramıştı. Başlanılan hareketi ikmal etmek o devri yaşıyan1ar için bir gaye, bîr ihtiyaçtı. Daha Anzan Kırallığı zamanında memleketin hududu Hürmüz boğazına kadar uzanmıştı. Cenup sahillerile Hint arasında hâkim olan iktisadî irtibat ve münasebet orayı daima İranın gözü önünde bir servet ve ticaret hazinesi halinde bulunduruyordu. Bugün Hintte yalnız Misor (Mysore) dağlarının bir bucağından az miktarda altın istihsal edilir. Fakat Pencabın şimalîndeki arazi kadîm bir altın madeni mıntakasıdır. Daryüs zamanında buradaki madenlerden ve suların sürükleyip getirdiği kumlardan altın çıkarılıyordu. Daryüs Hinde hareket etmeden evel İndüs ırmağının munsabı hakkında malûmat almak istedi. Irmağın Gazne yoluna çıkan bir yerinde bir filo teşkil edildi. Daryüs Pencaba gelmişti (M. E. 512). îndüsün mecrasından aşağı inen harp filosu Hintte tesis edilen satraplık hududunu, ırmağın uzanabildiği saha üzerinde tesbit etti. Artık Daryüs geridöndü. Gemiler denize çıktıktan sora garba döndüler. Arap Yarımadasını dolaşarak Süveyşe geldiler. Tamam otuz ay devam eden bu seyahat îranm mevcudiyet ve tefevvukunu her tarafta göstermiş oluyordu. YUNANLA TEMAS seferinden dönerken bir satrap kumandası altına verilen 80,000 kişilik bir ordu Trakyanın tabiiyetini temin etmiş ve Makedonyayı tazyika başlamıştı. Bu vaziyet, İran ile Şimalî Yunanistanı yakından karşılaştırmış oluyordu. Aradaki münasebet pek kısa bir zaman için Atinanm gösterdiği inkıyat ve teslimiyete benziyen bir şekilde devam. etti. Atinalılar, dahilî siyasetlerine ait bazı vakalarda yakındaki satrapların müdahalesini istiyecek kadar ileri gittiler. Fakat bu hal, kolayca aksine döndü. Lidya satrabının emrile Naksos (Naxos) adasına karşı yapılan muvaffakıyetsiz bir hareket, evvelâ tyonları, daha sora bunlara iltihak eden diğer eyaletlerle beraber Atinalılar ı İranın aleyhine tahrik etti. Müttefikler birdenbire Şarta tecavüz ettiler (M. E. 493). Daryüs bundan son derece müteessir oldu. 12 [[s. 178]] 178 TARIH Bu husumet İranla Greklerin iki asır biribirile vuruşmalarını intaç etmiştir. M. E. 4 9 0 dan 4 4 9 a kadar devam eden İran veYunan muharebeleri tarihte Met Met muharebeleri adını almıştır, İran İmparatorluğunun inhitatını hazırlıyan amillerin birincisi bu uzun mücadeledir. Daryüsün halefleri zamanında biribirini takip eden İhtilâller, bilhassa Mısır isyanı devletin inkırazını daha ziyade kolaylaştırmış, ve nihayet memleket Büyük İskender ordularına çiğnenmiştir. Daryüsten sora İran hükümdarlığına geçenler şunlardır : Kerkes, (Serhas), 1 inci Ardişir (Artaxerces — Artakhchathraı), 2 inci Ardişir, 2 inci Daryüs, 3 üncü Ardişir, 3 üncü Daryüs. DEVLET İDARESİ İ^nP^J^^torluk satraplıklara (vilâyetlere) takSATRAPLIKLAR ' olundu. Her satraplıkta, satraptan başka kâtip ve kumandan olmak üzre iki büyük memur vardı. Satrabın başlıca vazifesi vergi almak ve adaleti tesis etmekti. Kâtibin vazifesi işleri teftişten ibaretti. Satraplık dahilindeki kuvvetlere ve kalelere kumandan kumanda ederdi. Her sene hükümdar tarafından ayrıca müfettişler tayin olunur ve satraplıklar teftiş ettirilirdi. Bellibaşh şehirler arasında daimî süvari postaları bulundurulurdu. E. METLERİN VE PERSLERİN MEDENİYETİ YAZI İranlılar biribiri ardınca, üç türlü yazı kullandılar: 1 — Çivi yazısı-, bu yazı Akamanışlar tarafından kullanılmıştır. 2 — Pehlevî yazısı-, muhaberede, paralarda ve avesta tefsirlerinde kullanılmıştır. 3 — Zent yazısı-, pehlevî yazısından çıkmıştır; zent dilini yazmakta kullanılmıştır. Avesta da bu yazı ile yazılmıştır. DİL Yukarda bahsedildiği gibi Pers İmparatorluğunu tesis eden Kurusun mensup olduğu Akamanış Ailesi Anzanda yerleşmişti. Bunlar anzanca, yahut elamca denilen kadîm bir türk lehçesi kullanıyorlardı. İmparatorluktan evelki Anzan Kırallığının lisanı budur. [[s. 179]] ıRAN İmparatorluk dahilinde başlıca üç lisan konuşuluyordu; biri; eski pers lisanı, ikincisi anzan dili, üçüncüsü babilcedir. Babil Msanı_ bin senedenberi Asyanm cenubugarbisine yayılmıştı. Iranın kendine mahsus lisanları bilhassa şunlardır: 1 — Eski pers dili : bu dil Akamanışların çivi yazısı ile yazılırdı. 2 — Zent yahut avesta dili. 3 — Pehlevî dili. 4 — Pârsî — (Sasaniler zamanında kullanılan lisan). Eski Perslerin dili sanskritçeye yakındır. Bu dil saray •dili idi. Zentçe de eski pers dilinin bir eşi gibidir. Pehlevî dili eski pers dilini tamamile ihtiva etmez. Bu dilin esası daha çok Ortaasyada bulunmuş olan vesikalarına uygundur. Parsî denilen lisan eski pers lisanile şimdiki farisî arasındaki intikali temin etmiştir. Bu, Pehleviceden başkadır. unsurlardan küçük bir kısmını gösterir. Aşağıdaki kelimeler, farisinin aynen türkçeden aldığı il TÜRKÇE FARİSİ ir meri) Kon - Mesken, ikametgâh, (dağ ke- / Kanak. Türkç konağın aynidir. \ Han, hane (Soğut farisisinde: a Kan Hun kıvrık demir. Kanca (kancar) iğriliğine saplanan J. Hançer (Kancar) m S ı r Tamuğ - cehennem Tamağ (soğutçada kullanılır). Tirek, Tırak-ağaç Draht (eski fariside: Drah) Kor-ziyadar bir hale gelecek kadar yanmış ateş. Hur, har (güneş) Akkor - beyaz ateş, Ahker Gû - ses Gû (söyle) Manış - yürüyüş tavır, hareket (Manımaktan) Meniş Kişi - şahıs, insan kes O (onlar) o, an Us - akıl ve temyiz huş Kırt-küçük hurt, hürde Çay-dere, ırmak cuy Yara - yarık yâre [[s. 180]] 180 TARIH TÜRKÇE FARİSİ Para, parça (barca) pâre Basa - sora, arkadan gelen (uygurca) }> Pes Çalangu - kahramanlık, zafer ve hü- 1 kümdarlık alâmeti olarak alm üzerine Çelenk takılan altın başlık. ujjj İran dini sabit bir şekil alıncaya kadar, şark ve garbın yani Türkelinin ve Mezopotamyanın, diğer taraftan da Hindin tesirleri arasında çalkanmış, en kanlı inkılâplar geçirmiştir. Başlangıçta, îranlılarm Allahı, Türkün Gök Tanrısına verilen müşahhas bir mahiyetten ibaretti. Allahı şöyle tasavvur ediyorlardı: Allah gökün bütün çevresidir; onun libası göklerin kubbesi, vücudu, sonsuz ve mutlak hâkim olan nurdu; gözleri Ayla Güneşti. Görülüyor ki. Metlerin ve Perslerin itikatları türk natürizmine yakındır. Soraları Zaratuştra (Zerdüşt) admda bir iran mütefekkiri çıktı. Şimdiki Parisilerin Mazdisinî, (Mazdeism) dedikleri bir din icat etti. Zerdüşt (M.E. VII veyahut VI mcı asırda) Azerbaycan ve Baktriyanda yaşamıştır. Zerdüştün koyduğu esaslar Avesta namında bir kitapta yazılmıştır. Bu esaslara göre, Hürmüz ve Ehrimen adlı iki mabut vardır. Hürmüz, en büyük ve en eyi Allahtır; dünyayı o yarattı, onu, birçok meleklerin yardımile idare eden Hürmüzdür ; bu meleklerin en tanınmışı Mitradır (Dost). Ehrimen, fenalık yapan, yıkıcı ve etrafında şeytanlar dolu bir mabuttur. Hürmüz ile Ehrimen, yani eyilik ile fenalık daimî kavga halindedirler. Persler inanıyorlardı ki sonunda Hürmüz, eyilik galip gelecek ve her şey güzel ve temiz olacaktır. AYİN dinin ayinleri çok basittir. Kilise, cami gibi yer yoktur. Yalnız tepelerin üzerlerinde ateşler yakarlar, ve onu hiç söndürmezler; mukaddes tutulan bu ateşin alevleri Hürmüzü temsil eder. [[s. 181]] IRAN 181 Perslerin itikadına göre, öldükten sora ruhları muhakeme olunacaktır. Ondan sora bir dar köprüden (Sırat) geçeceklerdir. Günahlı olanlar cehenneme düşecekler, orada Ehrimen tarafından azap göreceklerdir. İyilik yapmış olanlar köprüyü geçerek Hürmüzün yanına gidecekler, orada cennet hayatı yaşıyacaklardır. Zerdüşt dini eski dinler içinde sade ve temiz AHLAK. MUGLAR ^^^ sayılır. İbadet ederken şöyle denirdi: "Bütün eyi fikirleri, bütün eyi sözleri, bütün eyi işleri takdir ederiz. Her eyi şeyi temiz olarak muhafaza edeceğiz.,, Vazife, fenalıkla mücadele etmektir. Ziraat, bir fazilet idi. Çünkü bir tarlayı açarak fena otları mahvetmek fenalıkla mücadele sayılırdı. Ateşleri yakan ve ayinleri idare eden papazlara mug, yahut mağ derlerdi. Bunların nüfuzları çoktu. Metlerin ve Perslerin uzun zaman ahlâkları metîn kaldı. Soraları Samîlerleihtilât yüzünden gevşediler; o kadar ki, bir avuç Makedonyalı onları mağlûp etmeğe kâfi geldi. PERS SAN'ATİ İran medeniyet ve san'atinde sumer, kaide, ve eti medeniyetinin ve bunları takip eden asur medeniyetinin izleri aynen göze çarpmaktadır. Şekiller milâttan 3000 sene evel teessüs etmiş sayılır. Fakat, zamanla İranlılar bu komşu medeniyetlere kendilerine mahsus zarif ve ahenkli vasıflar ilâve etmişlerdir. Garbî Asyada taş sütunların taammüm etmesi bilhassa iran san'atinin eseridir. İran mabetler inşasını menettiğinden onlar büyük saraylar yaptılar. Sarayların büyük salonları sütunlarla tezyin olunurdu. Mermer kullanırlardı. Sütun başlıkları zarif bir şekilde işlenirdi (Res. 97). Sarayların kapıları heykellerle süslenirdi. Kitabelerde, kabartma resimlerde mineli tuğlalarla süsler yapılırdı (Renkli Res. V, VI, VII). Daryüs zamanına ait mühim eser Bisütun kitabesidir. Bu kitabe Ekbatan ve Babil yolu üzerindedir. Kitabedeki yazılar Daryüsün zaferlerine aittir. F. AKAMANIŞLARDAN SORA İRAN Akamanış sülâlesinden III üncü Daryüs za^^^ manında idi ki, Makedonyalı Büyük İskender nispeten az bir kuvvetle İranı istilâ etti; son kat'î muharebe Erbü de oldu. Üçüncü Daryüs ordusu burada [[s. 182]] son bozgunluğa uğradı (M. E. 3 3 0 ) Daryüs, Baktriyan satrabı tarafından öldürüldü. Bu suretle Akamanış imparatorluğu tarihe karıştı. v İskender, Pers İmparatorluğu makamında ancak 7 sene ^^^ kkender öldükten sora İmparatorluk, İskenderin jeneralleri arasmda taksim olundu. Bu meyanda Suriye ve Iran ;v Selefküs namında bir jeneralin idaresi altında toplandı Tarihe Selefküslev adıyla yeni bir devlet çıktı (M. E. 312 ). Bu hükümdarlık zamanında idi ki, Partlar Iranı kurtarmağa teşebbüs ettiler. Partların ihtilâli Arsak adında bir türk başPARTLAR buğunun riyaseti altında çıkmıştı (M. E. 255).. Partlar, Çin Türkelinden gelmiş ve Hazar Denizi cenubuşarkisindeki mıntakada yerleşmiş Türklerdir. Bu mıntakaya Hirkanya denir. Arsak bir muharebede öldürüldü ; yerme geçen II nci Arsak (Tiridat) Hirkanya kırah oldu. ilk merkezleri Zadrakarta oldu (Estarabat). • • ^ Partlar bundan sora bütün İranla beraber Sunyeyı de kazandılar. II inci Arsak büyük hükümdar unvanını aldı. Partlar, eski İran İmparatorluğunu yeniden vücuda geürmış. oldu Klasik iran tarihleri bu devre Eşkâniyan Devri derler. Romalıların Medya aleyhine mücadeleleri Partlar zamanına tesadüf eder. G. SASANİLER VE SON DEVİR Sasaniler sülâlesini kuran küçük bir kale muhafızı bulunan Ardişir namında bir kumandandır. Partların Sasanilere bıraktığı tarihî vazife Romalılara karşı memleketi müdafaa etmekti. Sasaniler dört asır bu vazifeyi muvaffakiyetle ifa ettiler. Sasan ismi Ardişirin büyükbabası Sasandan gelmiştir. İstanbul surlarına kadar ılerhyen sasanî orduları. Kara Doğan isminde bir kumandanın Türklerden mürekkep ordusu idi. Sasaniler, Romalılardan aldıkları ganimetlerden bir kısmını Horasanın şark hudutlarmdaki türk hakanına gönderirlerdi. Sasanî sülâlesi, Halife Ömer tarafından gönderilen bir ordunun istilâsı üzerine ortadan kalktı (M. S. VII inci asır) . [[s. 183]] Sasanî hükümdarlarından adaleti ve ilmi himayesi ile meşhur olan Nuşirevan ve Araplara mağlûbiyeti neticesinde sülâlenin mahvı kendi zamanında vukubulan Yezdicert isimleri çok zikrolunur. H. VII İNCİ ASIRDAN XIX UNCU ASRA KADAR İRAN IX uncu asrın başlangıcında halifelerin kuvvetten düşmesi İrana yeniden hayat verdi. Araplar biribirini müteakip iran vilâyetlerini kaybettiler. Tahiriler, Saffariler, Saman Oğulları, Âli Boye oğulları (Büveyh) Gazneliler muhtelif devletler teşkil ettiler. Bu hanedanların yerine en son Selçuk lular kaim oldu. Bundan sora Harizm Devleti teşekkül etti. Fakat, Cengiz \n zuhûru Harizm hükümetini uzun müddet sürdürmedi (1225). Bu hükümet te İrandan çekildi. Cengizin torunlarından Holûgû (1258) Bağdada girmiş ve hilâfete nihayet vermişti. 1335 ten 1381 e kadar İran yalnız bir karışıklık içinde görünür. 1389 da Timur İrana girer ve hükümeti ele alır. Bundan sora İran Devleti, -S^a/em lere intikal etmiştir. Safeviler bütün İrana . malik olmuşlardı. Fakat Osmanlılar garp vilâyetlerini kendilerinden almışlardı. Devleti en ziyade sağlamlaştıran Şah Abbas tır. Şah Abbasm vefatı İranı yeniden bir inhitata düşürdü. 1722 den sora Afganlı 1ar İranı istilâ ettiler. Osmanlılar da Azerbeycana girmişlerdi. Halbuki soradan Ruslar Hazar vilâyetlerinde Derbendi, Baküyu almışlardı. Muhtelif galipler İranı parçalamıştır. 1747 ye kadar devam eden Avşar Türklerinden Nadirşahm saltanatı bu cümleden sayılabilir. Zent kabilesinden Kerimhanın geçirdiği devre (1761— 1779) İran için yeni bir inkişaf ve varlık hayatı sayılabilir. Ondan sora dahilî muharebeler başgösterir, ve bu muharebeler 1794 te Kaçar Hanedanının müessisi Mehmet Ağahan m zuhûruna kadar devam eder. İkinci Kaçar Hükümdarı Fetih Alişah kadîm İranın garbında yeni bir devlet vücuda getirdi. Bu zat, Fransa İmparatoru Birinci Napeleon la tadafüî ve tecavüzî bir muahede aktetti. Fakat 1827 de Rusya ile yapılan muharebeler devleti yeniden kuvvetten düşürmüştü. [[s. 184]] XIII EGE HAVZASI IH A. MEMLEKET Ege Denizini çevreleyen kara parçalarının EGE HAVZASI ve bu denizin içinde bulunan adaların vücuda getirdikleri havzaya, Ege havzası denir. [1] Ege havzası ve grek tarihi okunmazdan evel aşağıdaki malûmatın bilinmesi faydahdır: A Jarde'nin (La formation du peuple grec) unvanh kıtabınm 81 mcı sahifesindeki: "Le Grec possMe un grand nombre de mots quı ne s expUauent pas par l'indo-europen et qui ont done ete empmntes a des S n T u e s d'un autre type. Comme il en est tres peu que l'on puısse a c o u p Jûr reconnaître^pour semitique„ ve "... Les aue fournit l'Ğtude des noms de lieu - pour la plupart en Grece ınexplı2ables par le Grec, - ne permettent pas d'aboutir â des co"Cİusıons cer teines cümleleri dikkati calip görüldü. Grek lisanında ve Yunan c o S a s m d a başka lisanlarda manası olmıyan k e l l e l e r i n turkçe olduğuna kanaat verecek emarelere tesadüf olundu. Mesela . " ( İ o n ) , grek esatirinde, İonlann (Yunanlılarm) ceddidir; evvela Atık kıfasına geldi, sora Peloponeze geçti, orada kıral prens oldu; sora tekrar, Atık kıfasına döndü, orada da Atina kırah intihap olundu. Bu efsane, ion ırkının muhaceretlerini tasvir eder. (ionie), umumî bir surette Anadolunun, Adalar Denizi sahilim ihtiva eden kıfadır. Bu isim Anadoluya Dorilerin istilası üzerine, şarka sürülen Akalarla beraber gelmiştir. „ Bu malûmatı, «Nouveau larousse illustree„den alıyoruz. Demek kı, "İon„ Akalardandır; kıraldır, sahiptir. Bedros Efendi Keresteciyanın "Dictionnaire Etymologique de la langue Turque„ kitabının 3 3 üncü sahifesinde şu tafsilat vardır: iye T orl) II seingeur, maître. iyemek = Dominer. Sumenen aı = pere, [[s. 185]] EGE HAVZASI 185 Başlıca kara parçaları şunlardır: Anadolu garp mıntakaları, Trakya ve Makedonya cenup sahilleri ve Yunan Yarımadasının şark sahilleri. Girit adası havzanın cenubunu kapar. basque iau ( n a ) = maître, seigeur ; Grec ııye (ncov) = prince, siengeur et lÎYso^ıaı = Commander, gouverner. En Mongol iige (uieke) singfie grand, ainsi que l'atteste Ebül-ghazi ( Şecerei türkî, pa. 4 3 ) . Ce vocable serait-il une forme mitigee de agha ou aga ( voyez ce mot) „ Hermann Vamberinin alamanca; türk — tatar lisanlarının Etimolojisine ait kitabının 2 7 inci sahifesinde iy kelimesi vardır. Bu kelimenin yanında eg, ey, et, it, kelimeleri de vardır. Bunlar efendi, sahip demektir. Uygurca, ige, ite, iti, idi = efendi, sahip, Allah. Çağatayca, eğe, eye = efendi, sahip, Allah; eyelemek = zaptetmek; azerice, yeymek, eymek = sahip, hâkim olmak. Hüseyin Kâzım Beyin Türk Lügatinin 513 ve 514 üncü sahifelerinde iye, ike, ite kelimelerinin muhtelif türk lehçelerinde sahip, malik, Allah manalarına olduğu izah edilmiştir. Bu tetkikten sora, hükmetmekte tereddüt etmeyiz ki, mana itibarile ve tarih vak'alarma göre iyon ( İon ) kelimesi türkçe ( i y e ) den başka bir şey değildir; ve bu kelimenin ayni manada olan türkçe aka, eke, eti, ata kelimeleri ailesinden olduğuna şüphe yoktur. Buna nazaran Greklerin kendi cetleri zannettikleri İyonlar türk büyükleri Akalar, Ekeler, İyeler olmak lâzımgelir. Mahal ve memleket isimlerinden alâka uyandıran bazı kelimeleri de zikredelim. Yunan kıfası, şimalden cenuba gözden geçirilirse Tesalya cenubunda ve Peloponez kıt'ası şimalinde (Achaie = Akai ) ismini taşıyan memleketler; Aka ellerinden başka bir şey ifade etmezler. Dar bir boğazla kıt'adan ayrılan uzun adanın ismi ( Eubee ) öbe = türkçe çadır, ev manasına olan Orhon yazılarındaki Obadan başka bir şey olamaz. Garpta, dağların teşkil ettiği bir yüksekliğe verilmekte olan ( Acarnanie ) ismi türkçe yükseklik manasına olan akarı kelimesinin bozulmuş bir şeklinden başka bir şeye benzemiyor. Atina şehrinin bulunduğu denize fırlamış kara parçasının muhafaza etmekte olduğu (Atique) kelimesi türkçe atılmış manasına olan atıktan başka ne olabilir? Peloponez kıt'asınm dağ geçitlerini ihtiva eden mıntakanm taşıdığı ( Arkadie ) ismi dağların geçit veren yerleri manasına olan türkçe argıt kelimesinden bozulmuş değilse nedir ? Adalar Denizinin taşıdığı ( Egee ) kelimesi türkçe ege, eke, aka kelimelerile ayni manayı ifade etmiyor mu ? Bu kısa tahlilimiz, lisan âlimlerinin dikkatini celbe ve bilhassa türk lisancılarımızm ciddî tetkik ve iştigallerine değer bir mesele karşısında bulunulduğunu gösterir ümidindeyiz. Ege tarihinde verilmiş olan malûmattan bazıları grek tarihi notlarında da bilmünasebe tekrar edilmek lâzımgelmiştir. [[s. 186]] 186 TARİH Havza içinde Isporat ve Kiklat adalar silsileleri Yunan yarımadasını Anadoluya bağlar (Harita. 15). Bu mıntakalar hakkında, umumî olarak ANADOLU GARP ^^^adoluya dair malûmat verirken bahsoMINTAKALARI Burada yalnız, bazı mıntaka isimlerini hatırlatacağız: . . , T^ Şimalden cenuba doğru Frikya, Misya, Lıdya, Karya mıntakaları dizilir. Bunların garbında sahiller boyunca Eolıya, İyonya adını alan mıntakalar uzanır. Bütün bu mıntakalar Eti İmparatorluğu ülkesinden iken, î soraları devir devir bu saydığımız tarihî isimleri almışlardır. Yunan, Avrupanm Akdenize doğru hrlattığı YUNAN üç büyük yarımadanın en şarkta bulunan Balkan Yarımadasının cenup kısmına bugün verilen isimdir. Bunun ucuna dar bir berzahla, (bugün bu berzahta bir kanal açılmıştır) ağaç yaprağı veya açık bir el şeklinde, bir küçük yarımada birleşir. Bu yarımada bugün Mora veya Peloponez namını taşır. Yunan, şarkta Ege Denizi v^ garpta îyon Denizi ile çevrilmiştir. Şimalde muayyen sınırları yoktur. Eski coğrafya âlimi Strabona nazaran. Yunanın şimal hududu Ambrakya (bugün Arta) körfezinden Pene ırmağı (şimdi Salambrya) munsabına çekilen bir hatla gösBu suretle tahdit edilmiş olan mıntaka (55,000 kilometre murabbaı) genişliğinde küçük bir memlekettir. ^ Çok arızalı olan ve zelzelelerin mütemadiyen sarstığı bu arazinin her tarafı sarp ve dik uçurumlu dağlarla kapalıdır. Dağlar alelûmum, kayalıklardan müteşekkil ve çıplaktır. En yüksek nokta şimalde 3000 metreye yaklaşan Olımpos silsilesi içindedir. Yunanlılar ilâhlarının Olimpos dağı üzerinde oturduğunu söylüyorlardı. Yunanda dağlar mütemadi bir silsile teşkil etmez; içlerinden geçen bazı ırmakların dar ve derin geçitlerile ayrılır. Bu dağlar eski göllerin zeminim teşkil eden, ziraate çok elverişli ovaların etrafını da ihata eder, Tesalya ve Beotya ovaları böyledir. Korent berzahı Yunanı iki muhtelif mıntakaya ayırır: Şimalde kara Yunanı ve cenupta Peloponez. Bu mıntakalarm herbiri de birçok küçük memleketlere ayrıhr kı. başlıcaları şunlardır: [[s. 187]] EGE HAVZASI 1 — Kara kısmında : Tesalya, Etolya, Beotya,v& Atık. 2 — Peloponezde: Arkadya, Argolit, Lakonya, Mesenya ve Elit. DENİZ VE SAHİL- Sahilleri Anadolu garp sahilleri giLER t>i en girintili çıkıntılı memleketlerden biridir.. Ege Denizinin, cenuptan şimale doğru, birçok körfezleri vardır. Eğin körfezinde Eğin ve Salamin adaları ve dar bir kanalla karadan ayrılmış olan büyük ve uzun Obe adası sahillere bitişik gibidirler. EGE HAVZASI İK- havzası İklimi mutedildir. Sıcak ve kuLİM VE TABİÎ " ^^ Yazlan, tatlı ve oldukça yağmurlu kışMEMBALARI güneşli ilk ve sonbaharları vardır. Servet membaları mütenevvidir. Kara parçalarında, dağlarda şüphesiz bugünkünden fazla ormanlar,, meşe ve çam ağaçlan vardı; ziraat ve mer'alar için pek az yer vardı. Buğday ve arpa gibi hububat, üzüm, zeytin, incir v e portakal ağacı gibi meyva ağaçları, çok sık bir halde yetişiyordu. B. AHALİ Ege havzası ahalisinin kimler olduğunu anlamak için,, havzayı teşkil eden parçalardan herbirinin sakinlerini ayrı ayrı mütalea edelim. ANADOLU GARP mmtaka halkının Etiler, Erikler ve Litler MINTAKASI, (Lidyalılar) namlarını taşımış olan türk ırkıGİRİT VE ADALAR na mensup kavimler olduğunu biliyoruz. Milâttan 4.000 sene evelki bir devirde dolikosefal bir ırkın brakisefal bir ırka faik olarak yaşadığı görülüyor. Fakat ondan sora Anadoludan biribiri ardınca gelen birçok istilâlar neticesinde brakisefal kavim Girit adasında tamamile hâkim olmuştur; ve Giritte medeniyet bu Anadolulu insanlarla kendini gösterir. Diğer adalara gelince bunlar, M. E. 3000 senesine kadar meskûn değildiler. Bu tarihte ve ondan sora Anadoludan küçük küçük kümeler halinde gelen insanlar tarafından iskân ve temdin olundular. [[s. 188]] 188 TARIH Bu insan kümelerinin herbirinin başında bulunan reisiere Ege (Eke) denirdi. Bu sebepledir ki bu adaların doldurduğu Adalar Denizine Ege Danizi denilmiştir. Bu Eğelerin Yunan şark sahillerine de gitmiş oldukları tabiîdir. Yunan Yarımadasının ilk ahalisine (Pelasg) YUNAN diyorlar. Bu kavim, Küçükasya ortasınYARIMADASI ^^ Anadoludan Italyaya giden Etrüsklerle ve Ortaasyadan Karadeniz şimal yolu ile Tuna havzasına ve Balkanlara inen insanlarla akraba ıdı. Pelasglar çiftçi idiler, ve siteleri etrafında yüksek duvar ar yaparlardı. Bunlar inşaatlarını harç kullanmaksızın Etiler sibi gayet büyük taş bloklarından yaparlardı. îlmen sabit olan şudur ki. Yunana şimalden muhtelif devirlerde, muhtelif insan akınları geldi. Bu akınları yapanlar Ortaasyadan gelerek cenubî Rusya ve Tuna havzasında M. E. IV üncü bin senesinde bir medeniyet kurmuş bulunan ırktan idiler. k ı Küme küme gelen bu istilâcıların başlarında bulunan reislere Aka derlerdi. Bunun içindir ki, hepsine birden tarihlerde Akalar (Achaens == Akaen) denir. Korent körfezinin şimal ve cenubundaki mıntakalar Akalara nispetle Akaeli (Achaie= Akaiya) adlarını almışlardır. M. E. 1200 yıllarında idi ki îllerelinden (Illyrıe = Illırya) Torlar üç Î1 (el) [1] olarak Yunanı istilâ ettiler. İşte Yunan Yarımadasının eski ahalisi, bu saydıgınıız Eğeler, Akalar ve Torların karışmasından hasıl olmuş bir kütle idi. Bütün bu unsurlar, ayni ırktandı; yanı menşeleri Ortaasya olan türk ırkından idiler. Bugünkü Grek denilen kavmin, kendilerinin ceddi olarak zikrettikleri Elenler (Hellenes) Tor Ellerinin Akalarla karışmasından sora meydana çıkan bir isimdir, ve bu isimle alâkadar olmak üzere Makedonyadan Korent körfezine kadar uzanan mıntakaya Elat (Hellade) ismi verildi. Bugünkü Greklerin taşıdıkları Grek ismi de Yunamstana göç edip yerleşmiş olan muhtelif türk kabilelerinden birinin adı olan Krakiır. Ortaasyada çağatay lehçesinde krakçı, yağmacı ve hır[1] il, el: Kabile, kavim demektir. (İl) in oturduğu memlekete de il yahut el 'denir; meselâ İçil, Türkeli. Rumeli, İllerelı. [[s. 189]] EGE HAVZASı 189 sız demektir. Grek kelimesinde de Avrupalılar bu manayı muhafaza ediyorlar. Bugün Grek denilen kavim soraları muhtelif ırktan birçoklarının karışmasından hasıl olmuştur. Romalıların tanıdığı Grekler bu muhtelit halktır. USAN VE YAZI İyon veya Yunan dediğimiz eski Ege havzası halkının dili, bugünkü grekçe değildi. O dil, Hint-Avrupalı denilen lisanlardan olmadığı gibi Samî bir lisan da değildi. Onların kullandıkları lisan, Anadoluda ve Tuna havzasile Trakyada kullanılan az çok lehçe farklarile eski Ortaasya türkçesi idi. Bugünkü grekçenin teşkil ettiği lisan şubesinin, HintAvrupalı lisan kökünden nerede ve ne vakit ayrıldığını kimse bilmiyor. Grekçenin birçok türkçe unsurları ihtiva etmekle beraber garp yollarile gelen en son muhaceretlerin bu lisanın teşekkülünde müessir olduğunu kabul etmek lâzımdır. Eski Yunanlıların yazıları dahi bugünkü grek yazısı değildi. Birçok yerlerde bulunmuş olan bu eski yunan yazısı, henüz okunamamıştır. . Yakın senelere kadar Öreklerden evel esKEŞİFLERİ ^^ Yunanlılar ve Ege havzası hakkında hiçbir fikir yoktu. Bütün bilinen şeyler birtakım masallardan çıkarılıyordu. Çok uzak bir mazinin bazı harabeleri biliniyordu, fakat izah olunamıyordu. Bütün bu söylediğimiz hakikatler ancak XIX uncu asırda ve ondan sora yapılan arkeoloji keşifleri sayesinde meydana çıktı. Yunan Yarımadasında Torikos, Orhomen isimli şehir harabeleri meydana çıktı. B'eotyada, Foçada, Tesalyada, Giritte, Makedonyada, Turovada, v. s. yerlerde yapılan taharriler bizi ege, miken, yunan medeniyetlerinin hakikatine temas ettirdi ve daha eveline. Balkanlarda ilk insanların yerleşmeleri devrine götürdü. C. EGE MEDENİYETİ Ege havzasına medeniyet, şarktan gelmiştir, ve M. E. XXX uncu asırdan itibaren VI ıncı asra kadar biribiri ardınca dört safhada inkişaf etmiştir. [[s. 190]] 190 TARIH 1 — Giritte, minos medeniyeti. 2 — Kiklat adasında, adalar medeniyeti. 3 — Morada, miken medeniyeti. 4 — Garbı Anadoluda, iyon (yunan) medeniyeti. Bu medeniyetlerin teessüslerini ve aralarındaki münasebetleri tarih devirleri içinde mütalea edelim. 1. TARİHÎ DEVİRLER Ege havzasının bütün karaları içinde en (M.E. 6000 —'3000) gg^J medeniyeti tesis eden Giritti. Girit a^'^DEvSf^' dası, dünyanın diğer binlerce mmtakaları gibi o kadar erken iskân olunmuş değildir. Ege havzasının karalan, Ortaasya yaylâsından, Anadolu yolu ile denizden; ve Karadeniz Şimalî-Tuna vadisi, Makedonya yolu ile karadan muhtelif devirlerde ve biribirini müteakip gelen türk ırkından kavimlerle iskân olunmuştur. Giritte yerleşen ahali medeniyette, yavaş, fakat mütemadi bir surette ilerlemiştir. Girit adası büyük bir medeniyet merkezi oldu. Adanın, şarkî Akdenizin ortasında ve Asya, Afrika ve Avrupa sahillerine karşı bulunması ona mühim rol oynamak taliini kazandırmıştır. Giritte hüküm süren bütün kırallara Minos denir. Bu sebeple girit medeniyetine minos medeniyeti denir. Minos medeniyeti, üç büyük devreye ayrılır: Eski minos medeniyeti (E. M.), orta minos medeniyeti (O. M.), son minos medeniyeti (S. M.), bu devrelerin herbiri de üçer devreye ayrılır: I,II,III üncü. Bu medeniyet devirlerini Giride hatta Giritte, Knos şehrinin hâkim olduğu zamanlara hasretmelidir. Bu taksim, bütün Ege Denizi havzasına tekabül etmez. Giritten başka diğer adalarda Cilâlıtaş Devrine ait insan izlerine tesadüf olunmuyor. Adalar tarihi de Girit tarih devirleri gibi herbiri üç devirli üç büyük devreye aynlabiHr. Yunan adı verilmş olan Akaelinde, Peloponezde, Cilâlıtaş Devri medeniyeti eserleri yoktur. Tesalyada vardır. Fakat bu •Giridin Bakır Devrine tekabül eder. LUiL i ; [[s. 191]] EGE HAVZASı 191 (M E 4000 3000) ^i^^ttan evel IV üncü bin senenin nihayeA R  S I N D A K İ DEVİR doğru bütün Adalar Denizi havzasında, büyük bir tebeddül oldu. Daha M. E. 3500 senesinde Tuna havzasında ve cenubî Rusyada teessüs etmiş olan müşterek türk medeniyeti, Trakyaya, Makedonyaya ve Tesalyaya çoktan girmişti ve yavaş yavaş (M.E. 3000 senesine doğru) Korent körfezine kadar bütün Yunan Yarımadasına yayılmıştı. Mmtakalarm mütenevvi olmasına rağmen bu medeniyet, heryerde vahdetini tesis etti. Eserleri Makedonya Tumbalarında; Tesilyaia, evler de ve heryerde bulunur. Fakat bu medeniyet ile girit medeniyeti arasında irtibat yoktur. Arada çöl halinde bir Peloponez ve meskûn olmıyan adalar vardır. M.E. 3000 senesine doğru idi ki, adalar havzasında ve bütün şarkta geniş bir kavimler hareketi hasıl oldu. Adalar ve Peloponez kâmilen iskân olundu. Bu ilk ahali, soradan Greklerin umumiyetle dedikleri gibi, ister Pelasg, ister Karlı (Cariens) namlarile yadedilsin, onlar, muhtelif dalgalar halinde Asyadan gelen brakisefal Eğelerdi. Her halde, bunlar bugünkü Grekler değillerdi. Bunlar Tesalya yolu ile Avrupadan da gelmiyorlardı. Bunların gelişi, o zamanlarda, Önasyanın manzarasını tadil eden muhaceretle elbette münasebettardır. Çanakkale boğazı yakininde Hisarlık sırtı, bu devirde ilk defa iskân ve I inci Turova (Troie) şehri inşa olundu. Kıbrısta, Taş Devri yaşanmamıştır. Kıbrıs, Maden Devri insanlarile iskân olunmuştur. Maden san'ati bu devirde meydana çıktı. Bakırdan bellibaşlı silâhlar sivri veya keskin aletler yapıldı. Altın ve gümüş tezyinata hasrolundu. Taş Devri bitmişti; fakat Tunç Devri henüz başlamıyor. Araya Bakır Devri giriyor. [[s. 192]] 192 TARIH n in H l 0) ^ « Q o o CN I « |Î Cl (M u : > i 8 M u N d H 0) % Pm o jaAa u3pu3>[ij^ UOg e «uca 5nnx •rm d § •o < s < < ui C bİ < d < d < d < w < c/i (fl O -ü 5nnx C S , , J •p4 N o o CN g o o Os t-- T—t t—1 00 ın 0 T—ı ş 0 S •m § Q "<3 -ü « •s •m o •Co S8 S S 2 2 O o S 8 ON T-H 1 1 m 5 0 — 1 1 l—t '—' T-t ^—' 0 T-l - s 1 1 i 2 "u m d) > D O tü M bİ d d d ui 1/3 M Ui ijAaa HİS S I-- -^EJES -I 009Z) (ouı — ( OOH — OOİI ) JEJ^EJES "II 5 m x Giritte Bakır Devrile Tunç Devri arasında 5 - 6 asır geçti (M. E. I. ve II. devir, 3000 den 2400 e kadar). Maden san'atleri dahilî tekemmülün neticesi olmamıştır. Girit dahi bütün dünyayı yakından veya uzaktan altüst eden şarkın daimî müstevlilerinin biribiri ardınca gelen tesirleri LOiL, - t . . [[s. [142r]]] v e E ğ e I I . - t v y ; t s i i O A K / Lemnos ^ ^ C ^ -^Vp Tened^s/^^^îcif^on M.İOS ^<5 Astipaleaî? Nfeyroso SIrnus. ' OİHİT D B . I Z t ' Kosos ^ ^ [[s. 193]] EGE HAVZASI 193 altında tekemmül etmiştir. M.E. 3000—2400 seneleri arasmda Asyanm brakisefal insanları yeniden geldiler. Giridin şimal sahillerine çıktılar, bilhassa civardaki küçük adaları işgal ettiler. Giridin şarkışimalî sahilinde Moklos (Mochlos) harabesinde bunların en eski bakır aletleri ve en eski mezar tipleri keşfolunmuştur. Milâttan 3000 sene eveline ait vazolar, resimlerile, renklerile yüksek medeniyet eserleridir; fikir ifade eden mefhumlarla bezenmiş mühürler iptidaî bir kavmin zarurî ihtiyaçları için yapılmış şeylerin çok üstündedir. Taş ve fildişi üzerine mahkûkât, mücevherler ve vazolar emin bir zevkin ve ilerlemiş bir san'atin, ayni zamanda da çok bolluğun şahitleridir. Eski minos medeniyetinin linci devrinde, yani M. E. 2800—2400 arasmda terakki daha açık oldu; bütün maden san'atlerinde ve sairede tekemmül edildi. Girit ve adalar ahalisi, artık Anadolunun bütün sahillerile, Suriye ve Mısırla, Akdenizin garp sahillerile muhtelif münasebetlere giriyor. Korent körfezi cenubu, Peloponez kıt'ası adalarla hemen ayni zamanda iskân olundu ve adalarla daima sıkı münasebeti muhafaza etti. Bu devirde Korent havalisinde Argolit mmtakasmda meydana çıkan medeniyet, Girit medeniyetile temasta bulunuyordu. Bu medeniyet merkezi Yunanla da temassız değildi. Fakat, dahil, terakkide bati idi. Tuna yalısından gelmiş Türklerin tesis ettikleri bu medeniyete Miken (Mycenienne) medeniyeti demişlerdir. Çünkü merkez olarak yaptıkları şehrin adı Miken (Mycene) idi. Mikenlilerin asıl isimleri Akalar (Acheens) dır. Bunlar Yunan kıt'asma Trakyadan ilk gelenlerdir. M. E. 2500 senelerine doğru ikinci defa (M. E. 2400-2000) ARASINDA olmak üzere Avrupa ve Asyada kesif bir karışıklık görünür. Yeni istilâlar başlar. Trakyadan Türkler tekrar bir taraftan Tesalyaya indiler; diğer taraftan tekrar Hisarlık havalisine de geçtiler. I inci Turova harap oldu; onun harabeleri üzerinde II inci Turova şehrini bina ettiler. Tesalyayı işgal edenler cenup memleketlerile irtibatta bulunmadılar. Otris (Tesalyanm cenubundaki dağlar) [[s. 194]] 194 TARIH asırlarca geçilmez bir mania oldu. Fakat II inci Turova ile münasebette kaldılar; insanları, - evleri ayni tipi gösterir. Medeniyeti durgundu, yalnız etrafı istihkâmlarla çevrilmiş yüksek şehirler dikkati celbeder. Merkezî Yunanistan ise cenupla irtibatta idi. Orta ve cenup memleketleri müşterek bir medeniyetle birleşiyordu. İkinci Orhomen (Orchomene) in etrafında birçok yeni şehirler yapıldı. Bu memleketlerde Tunç Devrine geçiliyordu. Yunan kıt'ası M. E. 2000 tarihlerinde bir ^'"'ARASmDA^"^ ^^^^ istilâlarla karıştı. Hazar Denizi kıyılarında oturan insanlar yeniden bütün manasile her tarafa yayıldılar. îran ve Hinde girdiler. Onlardan bir kabile Mitaniler Diyarbekir havalisinde yerleşti. Bütün şarkta bu tazyikin tesiri hissedildi. Mısır kendisini müdafaada çok sıkıntı çekti. II inci Turova enkaz altında kaldı. Ve sora adi bir köy haline geldi. Yeni muhaceret dalgaları Avrupaya da yayıldı. Bu devrin nihayetlerine doğru Trakya taraflarından yeni bir istilâ oldu, tekrar Tesalyaya girdiler. Eski ahali üzerine atıldılar. Merkezî mıntakaya yerleştiler. Bu yeni gelenler de medenileşmeyi biliyorlardı. Bunların kısmı küllisi Otris (Othrys) dağlarını geçti. Yeni gelenler de, kuvvetli türk ırkinden ve zeki, temsil edici idiler. Tahrip ettikten sora yeniden imara başladılar. II inci Orhomen üzerine III üncü Orhomen bina olundu. Korent mıntakası işgal edildi. Adalarla sıkı münasebet başladı. Girit medeniyeti adalar vasıtasile dahile girdi. , Fakat, Girit tekrar Asyadan gelen bir istilâ(M. E. 1900—1400) - j ARASINDA ^^ Uğradı. Giritte yeni bir sülale çıktı. Bu sülale yeni bir hattı yazı getirdi; ve bunu kabul ettirerek derhal nüfuzunu tesis etti. Böylece yarım asır geçti. M. E. 1700 de Girit daha güzel ve daha parlak oluyor, evcibalâya çıkıyor ve üç asır müddetçe o noktada kalabiliyor. Bu devirde yeni saraylar, mükemmel ve en ince her türlü san'atler, medenî hayat, adalet, refah ciddî bir surette dikkati celbeder. Fakat Giritte henüz siyasî birlik görülmüyor. LÜİİL [[s. 195]] EGE HAVZASı 195 . Giritliler Akalarla ticarette mesailerini birt ™ hTkSİetİ Nihayet Akaların Giritlilere (M. E. 1400-1200) İhtiyacı kalmadı. Yalnız başlarına Mısırla, hususile garp denizlerile ticarete girişmişlerdi. Akalar M. E. 1400 tarihlerine doğru Giridi zaptettiler. Anadoluda Etilerle daha çok irtibata girdiler. Eti ve Mısır tarihinde görüldüğü veçhile. Etiler, M. E. 1295 te Mısırlılarla Kadeş meydan muharebesini yaptılar. Etiler ordusunda birçok rriüttefik kırallıklarm askerleri vardı. Bu meyanda Dardanlar (Dardanien) ve Turovalılar bulunduğu gibi. Yunanın Akaları ve adaların Eğeleri de vardı. Denebilir ki. Akaların, eli silâh tutanlarının çoğu memleketlerinin müdafaasını zayıf bir halde bırakıp uzaklaşmışlardı. Kadeş meydan muharebesinin neticesiz kalması yüzünden, bu ordular kısmen dağıldılar. Bu yüzden. Akalar tehlikeli bir surette zayıfladılar. İşte bu vaziyet üzerinedir ki Torların (Dorlar) istilâsı karşısında büyük felâkete uğradılar. . . ^ Daha M.E. 1600 tarihindenberi, Balkanlar"^^^'îs^^EflÇoo)''^®' ^^^^ ^^^^ dağları yolu ile birtakım kabileler, çeteler halinde, zaman zaman Yunan içerilerine kadar sokulmuşlardı. Tor namı verilen bu çetelerin sokuluşları bati hulul şeklinde idi. Fakat Mikenlilerin en zayıf bulunduğu bir devirde (M. E. 1200), bu bati hulûl, şimalden yeni gelen Torlarla istilâya müncer oldu. Belki, bu istilâ bir an defolundu. Miken kaleleri kendilerinden beklenilen vazife ve hizmeti gördü. Fakat, Torlar üç elden (kabile) mürekkep bir ordu halinde geldiler. Bir kısmı garp yollarını takip ve Epir, Etolya, Akamanya ve Elidi işgal etti. Diğerleri de şarktan ilerliyerek Fosit, Korent, Argolit, Lakonya ve Mikene hâkim oldular. Peloponez kıt'asında Akalar kısmen mutavaata mecbur oldular, kısmen de Argit (Arkadi) yaylâlarma, Atık dağlarına iltica ettiler. Kara kısmından sora adalar da taarruza uğradı. Bu istilâcılar, yolları üstünde her şeyi tahrip ediyorlardı. Akaeli şehirleri birer birer yakıldı. Bu istilânın dehşeti Adalar Denizi halkını her taraftan kaçırdı. Bu şaşkınca bir kaçışma oldu. Herneye . malolursa olsun yeni vatan arayan mağlûplar [[s. 196]] 196 TARIH da korkunç oldular. Sarsıntı umumî oldu. Kuvvetli bir muhaceret cereyanı bütün Küçükasyaya teveccüh etti. Anadolunun garp sahilleri, muhacirlerle doldu. Bu muhacir kütleleri nihayet Etiler üzerine atıldılar. Payitahtlarını zaptettiler. Bir taraftan da, bu muhacirler içinden Palesatiler yahut Kheretimler (Giritliler) ve Zakkaralar (Tökerler) Mısır hudutlarında göründü. Palesatiler kendilerine izafetle Palestin ismini verdikleri memlekette yerleştiler (M. E. 1193). 1200 istilâsından sora Akalar âleminin başına gelen 200 sene evel Giridin başına gelen gibi değildi. Girit medeniyetine alışkın olan Akalar, girit medeniyetini muhafaza ettiler; halbuki îllireli dağlarından gelen Torlar medeniyet namına ne varsa tahrip ettiler. Giritte limanlar terk ve dağlara iltica olundu. Knosusun bakiyeleri yakıldı. 2. MINOS MEDENİYETİ Eski Girit halkının erkekleri işlemeli sade bir elbise taşırlardı. Bellerini bir kemerle sıkıyorlardı. Kadınlarının tuvaleti bugünkü hanımlarmkine benzediği hayretle keşfedilmiştir. Modaya göre kloşlu veya uzun eteklikler, kordelelerle süslenmiş blûzlar, dekolte gömlekler ve bugünkü moda mağazalarının vitrinlerinde teşhir olunmağa lâyık şapkalar taşıyorlardı. Resmi bir duvar üzerine yapılmış olan bir Giritli hanımın tuvaleti ve tavrı o derece süslü ve asridir ki kendisine "Parisli Hanım,, namı verilmiştir (Bes. 100). Kadının tuvaletindeki bu hayrete şayan asrilik alâmetlerine ikametgâhlarda da tesadüf olunmaktadır. Girit şehirlerinde birçok katlı, balkonlu ve taraçalı evler vardır.^ Harabeleri bulunmuş olan saraylar (Res. 99, 101) mimarilerindeki güzellikten ziyade hakikî bir konfor hissini gösteren dahilî tertibatları itibarile dikkate şayandır. Uzun koridorlar,, geniş dehlizler, müteaddit merdivenler, hususî daireleri, merasim salonlarını, ibadethaneyi, hazineyi ve kirala mahsus mağaza ve imalâthaneleri biribirine bağlamaktadır. Kırahçanm dairesi, banyo salonunu, yatak odalarını ve mükemmel sıhhî tesisatı ihtiva etmektedir. Zira Girit mühendisleri kanal açma ve sulama san'atlerinde büyük bir meharet sahibi idiler: Knosos sarayına yeraltındaki lâğımlara açılan birçok su boruları yerleştirilmiştir. [[s. 197]] EGE HAVZASı 197 Girit medeniyetinin en ziyade dikkati celOYUNLAR beden farikalarından biri dans ve cimnastik talimleri gibi oyunlara büyük bir mevki ve ehemmiyet verilmiş olmasıdır. Bu noktada Greklerin Giritlilerden örnek almış oldukları muhakkaktır. Knosos sarayında 400 seyircinin oturmasına mahsus sıraları havi hakikî bir tiyatro vardı. Dinî bayramlar münasebetile burada musiki ve dans müsamereleri veriliyordu. Girit baletlerinin büyük bir şöhreti vardı, çünkü bunlar uzun müddet sora, M. E. IX uncu asra doğru, Yunan Şairi Omerin zamanında hâlâ hatırlanıyordu. Giritliler, kuvvet ve meharet talimlerini, veya koşuları, boksu ve her şeyden ziyade boğa'müsabakalarını şiddetle seviyorlardı. Bu boğa döğüşleri bugün İspanyada yapılanlardan çok az kanlı idi. Çünkü boğa öldürülmüyordu. Duvar ve vazo resimlerinin gösterdiği Girit Toreadorları, boğa ile oynuyorlar, boynuzlarına asılıyorlar, hatta cesaretlerini, tehlikeli, sıçrayış yapmak için bir baş darbesile kendilerini havaya fırlatacak dereceye vardırıyorlar. Vücut ve zekâ oyunlarını takdir etmesini SAN'AT bilen bu incelmiş kavim san'atkâr bir kavim idi. Tabiatin bütün güzelliklerini eyice duyduklarından bunları sadıkane ifade edebildiler. Bundan dolayı Girit halkı her türlü kayıt ve şarttan azade canlı ve orijinal bir san'at vücuda getirdi. Girit san'atinin en mühim eserleri sarayların duvarlarını tezyin eden boyalı resimler ve kabartmalardır (Res. 102-104). San'atkârlar nebatlardan, deniz hayvanlarından, dinî merasimden, dans ve oyunlardan ve saray hayatından aldıkları mevzuları büyük bir meharet ve pek çok fantaziye ile süslemişlerdir. Bu eserlerde görülür ki san'atte ruh hâkimdir. Tabiate, tabiat hayatının zenginliğine ve tabiatin tezahürlerindeki inkıtasız tahavvüle karşı, san'atkârda derunî bir duygu, bir tahassüs vardır. Burada san'atin vazifesi tabiat hayatım, değişmiyen daimî şeklile göstermek değil, bilâkis lâhzanın en canlı hareketini, bunun duygularımızda bırakacağı intibaı tesbit etmek ve tabloda ebedileştirmektir. Bunlar dâhi san'atkârlardı, dünyayı yeni bir görüşle görüyorlar ve bunu levhalarda cisimlendiriyorlardı. Tabiat en [[s. 198]] 198 TARIH zengin dolgunluğu ile, çayırlar, bahçeler en muhteşem bir çiçeklenme içinde, deniz hayatı, su nebatları arasında yüzüp giden balıklarla gösteriliyordu ve her şey lâhzaya göre idi. Yapraklar ve demetler rüzgârda uçuşuyor, zeytin ağaçlan tabiî neşvünemalarını gösteriyor, ve bütün bu tabiat manzaraları, en canlı bir hareket içinde tabiatle bir ahenk arzediyorlardı. Aslanlar, boğalar, geyikler, yaban kedileri, atlar, koşar vaziyette, dört bacak yerden kurtulmuş, ve ifrat derecede çekilip uzanmış bir şekilde gösteriliyordu. Bu, lâhza içinde uçarak tayyı mekân eden bedenin duygularımız üzerinde bıraküğı intibaı tabloda göstermek istiyen karakteristik bir tecrübe idi. Knosos sarayında bulunan en eski v e en güzel bir tabloda, koyu mavi resmedilmiş bir oğlan parkın kayalık zemininden fışkıran çiçekleri koparıyor ve bir sepete dolduruyor. Bir levha, kabuklu deniz hayvanlarının ve mercanların üstünde ve balıkların arasında yüzen yunusbahklarmı, diğer bir resim de bir salonda konuşmak için toplanmış veya localarından bir müsamereyi seyreden zarif Knosos hanımlarını gösteriyor. Knosos kiralının imalâthanelerinde, resimli, işlenmiş veya mineli vazolar (Res. 98), çiniden veya altınla işlenmiş fildişinden heykelcikler, demirleri altın veya gümüş kakmalı, saplan kristal akik veya oniksten kılıçlar ve hançerler gibi her türlü san'at şaheserleri yapılıyordu. Ressamlar gibi dekor san'atkârlan da tabiatin sadık müşahitleri idiler. Nakış san'atinin bu kemaline karşı, heykel san'ati gerikalmıştır. Buna mukabil GIyptik [1] eserler ehemmiyetli bir zenginlik gösteriyor. Önasya ve Mısır âleminde olduğu gibi Giritte de her müstakil adam sert taştan yahut fildişinden bir mühür sahibidir. Fakirlerinki topraktandır. Tasarruf bununla gösterilir ve vesikalar bununla tevsik olunur. Bunlar evvelâ silindir ve prizma şeklinde, soraları mühür ve yüzük şeklinde yapılıyordu. Böylece burada taş kesme san'atinin tekniği çok erken inkişaf etmiştir. Bu küçük san'at eserleri, yeni Girit san'atinin en güzel, en intiba dolu ibdalarmdandır. Soraları, bu mühürler altından yapılmıya başlamış, yüzük yahut bilezik şeklinde ziynet olarak taşınmıştır. [1] înce taş üzerine hâk san'ati. [[s. 199]] EGE HAVZASı 199 TİCARET San'atlerin inkişafı, Giritte zengin ve incelmiş bir lüks içinde yaşamasını seven bir cemiyetin mevcut olduğunu ispat ediyor. Bu cemiyet sanayi ve deniz ticaretile zenginleşmişti. Filhakika Fenikelilerden evel Giritliler müteşebbis iş adamları, denizci, san'atkâr ve tacir kimselerdi. Baş tarafı kalkık, uzun ve dar gemilere binen Girit denizcileri, şüphesiz ilk defa olarak Akdenizi şarktan garba kat'eden kimselerdir. 3. M I K E N M E D E N İ Y E T İ Mikenin ehemmiyeti mevkiinden ileri geliyordu. Korent körfezinden Argolit körfezine giden en kısa yolun geçtiği boğaza hâkim bulunuyordu. Argolit yollarından en sık geçen tacirlerden birçokları Giritli idi. Sert tabiatli cengâverler olan Miken reisleri. Akalar, girit medeniyetine hayran oldular. Müstahkem şatolarında Knosos kırallarmm s a r a y l a r ı n d a oduğu feibi güzel resimlere malik olmak istediler ve memleketlerine Giritli san'atkârlar getirttiler. Çok zaman geçmeden başlıca şehirleri olan Miken, Tirins ve Tepte her şey Girit modasına tâbi oldu; hanımların tuvaletleri, oyunlar, saray hayatı, hep bu modayı takip etti. Miken şehri iki kısımdan ibaretti: takriben BİNALAR 1000 metre uzunluğunda ve genişliğinde bir tepe üzerinde yükselen yukarı şehir. Akropol ve Akropolün dibinde ovada yayılmış olan aşağı şehir. Bunların her ikisi de kocaman taşları harçsız olarak üstüste koymak suretile yapılmış olan duvarlarla çevrilmişti. Bu taşlardan dokuz metre uzunluğunda ve altı metre kalınlığında olan bazıları takriben 120,000 kilogram yani bir büyük lokomotif ağırlığındadır. Miken Akropoluna, üzerinde bir sütunun iki tarafında ayakta birer aslan gösteren büyük bir kabartma bulunduğundan dolayı "Aslanlar Kapısı„ namını taşıyan bir kapıdan çıkılıyordu. Bunun yakınlarında kayaların içerisine kazılmış birçok mezarlar keşfedilmiştir. Bunlar Miken kırallarmın kabirleri idi. Cesetler, altın ziynetler, altın taşlar, mücevherler, güzel işlenmiş silâhlar, ta [[s. 200]] 200 TARİH şıyorlardı. Bu cesetlerden biri de mısır mumyaları gibi tahnit edilmişti. Ve yüzünde ince bir altın safihadan yapılmış bir maske vardı. Akropolün tepesinde kiralın sarayı yükseliyordu. Saray, Girit sarayları gibi güzel resimlerle süslenmişti, lâkin dahilî tertibatı Girit saraylarınınki gibi değildi. Megaron adını verdikleri başlıca salonun ortasında dört direkle çevrilmiş bir ocak ve tavanda bir delik bulunuyordu. Ve buradan duman dışarı çıkıyordu. 4. A K A ELLERİ VE MÜSTEMLEKELER Torların istilâsı Yunanı karışıklık içinde bıraktı, M. E. XII mcı asırdan VIII inci asra kadar memleket, bir nevi Ortazaman hayatı geçirdi. Torlar tarafından zaptolunan bütün memleketlerde muhariplerin ve serbest adamların yanında bir esir sınıfının meydana çıktığı görüldü. Bu sınıf, galip ve fatihin menfaatine toprağı sürmeye mecbur idi. 5. İYONLAR VE TORLAR Bu devirdedir ki Men (El) denilen kavmi teşkil eden başlıca ıkı unsur biribirile muhalefete başlarlar. Bu iki unsur, iyonlar ve Torlardır. İYONLAR Esas itibarile denizci idiler. Yunanda tor istilâsı İyonları ancak Atık kıt'asında bıraktı. Fakat, iyonlar, Kiklat adalarına ve kütleler halinde Anadolu sahillerine dağıldılar. İyonların esas unsuru Akalar ıdı. Asıl deha, bariz hassalarile bilhassa İyonlarda görülür. Şiddetli bir zekâ, parlak tahayyül, teşebbüsü fikrî ve hürriyet aşkı TORLAR İyonların aksine olarak pek geç karalardan ayrıldılar ve ondan sora denizci ve müstemlekeci olabildiler. Peloponez, bilhassa Lakonya,Mesenya, Argoht mmtakaları Torların merkezi ve tercih ettikleri yerlerdi. [[s. 201]] EGE HAVZASI 201 BUNLARIN Yunan kıt'ası haricine M.E. XII inci ve YAYILMASI VIII inci asırda olmak üzere iki defa yayılma olmuştur. XII inci asırdan X uncu asra kadar olan ilk muhaceret -tor istilâsı zamanında olmuştur ve istilânın neticesidir. I — İlk evel Tesalyadan ve Beotyadan istilâcılar tarafından kovulan Akalar, denizden Anadoluya gittiler. Akalar, Çanakkale boğazından ve Turova mıntakasından İzmire kadar olan şimal sahiline yerleştiler. Bu ilk muhacirlere Eolüer, (karışık kanlı) ve yeni vatanlarına da Eolie dendi. Tesis ettikleri on iki şehirden başhcaları, Foça şimalinde Sime ve Lesbos adasında Midillidir. II — Merkezî Yunandan (Öbe, Atık, Argolit), yeni muhacirler daha gitti. Kiklat adalarını işgal ettiler. Daha sora Eohlerin cenubunda olmak üzere Anadolu sahilinde yerleştiler. Bu muhacirler, İyonlar idi; yeni vatanlarına lyonya dendi. Dahile doğru yükselen vadilerin ağızlarında 12 şehir tesis ettiler. Başhcaları sahilde Foça, İzmir, Efes, Mile ve adalarda da birçok limanlar yaptılar. Başhcaları: Sakız ve Sisam idi. Kiklat adalarından bir muhacerette Afrikanın şimaline oldu. Oraya giden muhacirler, geldikleri adaların ismine nispetle Kiren müstemlekesini tesis ettiler {Bingazi ve havalisi). Öbe adasından hicret edenler, Makedonyada Halkidikya Yarımadasına yerleştiler. Bu isim; Öbedeki Halki şehrine nispetledir. Ege Denizi şark ve şimaline giden muhacirler, ilk yerleşrnelerden sora VIII inci asırda kendi nam ve hesaplarına Akdenizde ve Karadenizde birçok müstemlekeler vücuda getirdiler. Trakya sahillerine yerleştiler. Boğazlara geldiler, ve orada bir mütevassıt liman olmak üzere Abidos, Hellespont, Sizik (Marmarada) ve Bizans \ tesis ettiler (Harita. 16). Karadenizin fırtınalarının ve sahillerinin pek müsait olmamasına rağmen muhacirler şimale doğru hareketlerine devam ettiler. Bu mmtakadaki müstemlekelerin tesisi bilhassa bir İyonya şehri olan Milelilerin eseridir. Karadenizin cenup sahillerinde Sinop ve Trabzon başlıca müstemlekeleri idi. Karadenizin şimal sahilinde Get ve İskit yani türk memleketlerinden gelen Tuna (İster), Buğ ve Don ırmaklarının ağzında Istirya, Olbiya ve Tanais şehirleri yapıldı. Bir müd [[s. 202]] 202 TARIH det sora, Anadoludaki Mile sitesinin 90 müstemlekesi oldu, Karadenizdeki şehirler iskân merkezleri değil birer istismar müstemlekeleri idiler. Oralardan ağaç, maden, zahire alırlardı, GARBÎ AKDENİZ müstemlekeler Mileliler tarafından yapılmıştı. Akdeniz garbındaki müstemlekeler ise îyonya şehri olan Foçanın eseridir. Foçalılar bu havaliye geç geldiler. Buralarda Etrüskler ve Kartacalı1ar rakipleri idi. Tutunabilmek için bunlarla kanlı muharebeler yapmaya mecbur oldular. Foçalıların tesis ettikleri müstemlekelerin başlıcası M. E. 600 senelerinde yaphkları Marsilya (Massilia) dır. Bu şehrin mevkii, bütün tabiî faydaları cami idi. Tabiî bir koy, bunun önünde denize karşı limanı müdafaaya salih küçük adacıklar, kara tarafında tabiî yüksek bir tepe. Bunların hepsi, büyük ırmağın ''Ron„ munsabı civarında kâindi. Az zamanda Marsilyanın etrafında birçok müstemlekeler peyda oldu. Şarkta Nikaia (Nice) Antipolis, garpta Agata (Agade). Foçalı gemiciler, İspanya cenubunda Tartessos (Andalousie)a kadar gittiler. Hatta Atlas Denizine bile çıktılar. Marsilyah Pytheas, Iskoçya şimalinde sisler arasında kaybolmuş adalara kadar ilerledi. Diğer bir hemşerisi de Afrika sahilleri boyunca Senegal e kadar gitti. MÜSTEMLEKELE- müstemlekeleri gibi, Gol veya îsRİN VASIFLARI P^nya sahillerindeki müesseseler, emtia deposu, yerli ahali ile bir mübadele pazarı idi. Marsilya sitesinin parlak ve esaslı bir medeniyeti de olmuştur. Görüldüğü gibi, Karadeniz müstemlekeleri muhacirlerin ana vatan ittihaz ettikleri yerlerin zenginleştirilmesi için istismar olunmuştur. Fakat, Akdeniz garbındaki müstemlekeler böyle değildi. Onlar daha çok hususî teşebbüs mahsulü idi: Ana vatanla siyasî bağları kalmamıştı. Bunun sebebi Anadoluya olan uzaklıktı. İYON ME • Torların isülâsı karşısında kütleler halinde TİNİN D O N U Ğ U -^"^doluya geçenlerden bir kısmının İzmir yer şimal v e cenup sahillerinde yerleştikleri mmtakaya lyonya dendi [*]. [*] iyon kelimesi İyedir. Türkçe sahip, efendi demektir. Bu keli [[s. 203]] EGE HAVZASı 203 İşte, İyonya denilmiş olan Garbî Anadolunun bir kısmında eti, minos ve miken medeniyeti varisi olan Türkler V I I I inci asra doğru yeni bir medeniyet kurdular. Bu medeniyete iyon medeniyeti adı verildi. Bu medeniyet yavaş, yavaş adalara ve Atık kıtasına da geçti ve daha garba yayıldı. Yunan medeniyeti dediğimiz işte bu İyon yani İyeler medeniyetidir. Milâttan evel V I I I inci asırdan V i n c i asra kadar medeniyeti temsil eden fakir ve gerilemiş Yunan kıt'ası değildi. Bu medeniyetin başlıca merkezi, menşei olan îyonya idi.. İyonlar, beyinlerinde ittihat ettiler. İlk 12 site, Mikal (Mycal) burnunda, Posidon mabedi etrafında toplandılar. Bu şehirler, Yunanın ilk edebî lisanı olan iyonca konuşuyorlardı. Bu lisanı ebedileştiren denebilir ki, Ömer dir. Omerin şiirleri iyonca yazılmıştır. Diğer cihetten, şarkla temasta olarak, san'atler v e ilimler,, îyonyada inkişaf etti. Lidyahlar gibi İyonya mimarları da narin sütunlu, süslü başlıklı mabetler yaptılar (Res. 105). Bu mimarlar bu suretle iyon tarzını icat ettiler. Efeste, Artemis v e Sisam da Hera mabetleri bu vadide en güzel eserlerdir. Yunan ilim v e san'ati de İyonyada doğmuştur. M.E. VI mcı asırda Mileli Tales ( T h a l e s ) riyaziyeci, coğrafyacı v e filozof olarak alemşümul bir şöhret kazandı. Felsefî, düşünme, milâttan 550 yıl evel Küçükasyadaki İyonyada Mileli üç hakimin, Thales, Anaksimander ve Anaksimenes'in^ 'U tabiat felsefesile başlamıştır. Yunanlılar sikke san'atini, milâttan 700 yıl evel sikke basmış olan Lydya'dan almışlardır. Fransa ahalisine alfabeyi ve para kullanmasını öğreten Foçalılardır. Fakir v e harap olmuş olan asıl yunan kıt'asınm da medeniyette kılavuzu, garbî Anadolu olmuştur. Daha ziyade tor nüfuzu altında kalmış olan Sicilya v e cenubî İtalya müstemlekeleri de büyük medenî roller oynamıştır. Sicilyanm müteaddit meşhur binaları ve cenubî İtalmenin Ege (Eke), Aka kelimelerile münasebeti vardır, ve ayni manaya kullanırlar. İyon, bugünkü lehçemizde Yunan olmuştur. Nitekim, Konya kelimesinin aslı İkonya'dır (İconie). Bunn da aslı (tke) den geliyor. İke de İye manasmdadır. Yani sahip, hükümdar şehri demektir. [[s. 204]] 204 TARIH yadaki Pöstüm mabedi Tor sitilinde sade ve kuvvetli eserlerdir. Meşhur riyaziyeci filozof Püagor, Kroton da yaşamıştır. Torlar, Peloponezin cenup ucuna vardıktan sonra yavaş yavaş Girit ve Rodos adalarını elde ettiler ve İyonya cenubunda, Istanköy adasına doğru denize uzanan küçük bir burun parçası üzerinde yanyana Knü (Cnide) ve Halikamas île îstanköy (Cos) adasında yerleştiler. Bu yerlere Dorit dendi. Dorit, dahile uzanmadı. Sahilde münferit kaldı. Asıl Yunan Yarımadası dahilinde küçük devletlerin biribirlerile uğraşmaları ve herbiri dahilindeki ihtilâller, sebebile büyük anarşiler oldu. Mücadeleden mağlûp olanlar, uzaklarda emniyet ve toprak aramaya gidiyorlardı. Ekseriyet itibarile Tor olan bu muhacirler, İtalya cenubunda, Sibaris, Kroton ve Tarant müstemlekelerini kurdular. Bunların arazisi sahilden dahile doğru uzanıyordu. Bu müstemlekelere inkişaflarından dolayı büyük Yunanistan ismi verildi. Italyadan sora, Sicilyadaki müstemlekeler yapıldı. Bunlar büyük Sicilya adasının cenup ve şarkında Agriyant, Katon ve Siraküzeyi tesis ettiler. İki limanı olan Siraküze Akdenizin büyük ticaret meri kezlerinden yayılarak Kum ve Napoli gibi şehirler inşa ettiler. Bu suretle biri oldu. Sicilyadan sora, cenubî İtalyaya İtalyada ve Sicilyada yerleştiler ve tekessür ettiler. Tarant Siraküzesinin 50,000 ilâ 80,000 nüfusu oldu. Sibaris, 300,000 nüfusa kadar yaklaştı. Tarant körfezinde yün sanayii ilerledi. İtalyan müstemlekelerinin bu zenginliği çabucak ahlâk sukutunu intaç etti. Bu kolonilerin Yunan Yarımadasile siyasî hiçbir bağı yoktu. Ancak din ve ayinleri birdi. Müstemlekelerin ticarî politikası yavaş yavaş din bağlarına menfaat münasebetleri de ilâve etti. Ondan sora hususî bir hal hasıl oldu. Yunan Yarımadası ve müstemlekeler mütekabilen biribirlerine ticarî menfaatler temin ettiler. Bu din ve ticaret münasebetleri Atinayı umumî merkez haline getirdi. GREKLERİN MİRA- soradır ki, Grekler Asya İyonlarıSA KONMASI ^^ Sicilya Torlarının kıymetli mirasını topladı. [[s. 205]] EGE HAVZASı 205 ATİNA MÜSTEM- ^ asırda evelkilerden pek farklı bir LEKELERİ " müstemleke tipi meydana çıktı. Atina müstemlekeleri. Bunlar hususî teşebbüsle değil, devlet müdahalesile yapıldı. Atina hükümeti müstemleke topraklarını parçalara ayırarak, fakir vatandaşlara tevzi ediyordu. Bunlar da, müşterek vergilere ve kanunlara tâbi oluyurlardı. Bundan başka bu muhacirler Atinaya gelerek vatandaşlık hakkını kullanabilirlerdi. Bundan dolayı bu tarz müstemlekeler Atina toprağının bir imtidadı sayılabilirdi. Bu müstemlekeler askerî bir mevki olarak Atinalıların Ege Denizi yollarını ve şüpheli müttefiklerinin sadakatini tarassut için kullanılırdı. Hiçbir vakit bunlar ticaret ve pazar yeri olmadı. Bellibaşlı Atina müstemlekeleri Trakya sahilinde Amphipolis ve Karadenizde Sinop idi. 6. ÖMER ŞİİRLERİ Torların istilâsı üzerine Küçükasyaya hicret etmiş olan Akalar, eski kudret ve haşmet devirlerini heyecanla hatırlıyorlardı. Şairleri eski reislerinin seferlerini tebcil etmekten zevkalıyorlardı. Turova muharebesi efsanesinin muhtelif safhaları ve sefere iştirak etmiş olan reislerin sergüzeştleri iyon edebiyatının en eski şaheseri olan Ömer (Homer) şiirlerinin mevzuunu teşkil etmektedir. Ömer şiirleri, mugannilerin ziyafetlerde ve merasimde lir çalarak, okudukları uzun manzum hikâyelerdi. Bu şiirler içinde en meşhurları ve yegâne bize kadar yetişebilmiş olanları "lliyada,, ve "Odise,, dir. Bunlara Ömer şiirleri deniyor; bu manzumeleri, İzmirli veya Sakız adalı Ömer isminde bir şaire atfediyorlardı. Hakikatte Omere ait hiçbir malûmat yoktur ve Ömer şiirleri bir devirde ve birtek şair tarafından tanzimine imkân olmıyan birçok kısımları ihtiva etmektedir. Lâkin başlıca kısımlarının M.E. IX uncu asra doğru Küçükasyada yaşayan dâhi bir şairin eserleri olduğu kabul olunabilir. Bu eserler, M. E. VI mcı asırdan sora bir Atinalı tarafından toplatılıp yazdırılmıştır. [[s. 206]] 206 TARIH İLİYADA Iliyada, on sene muhasara altında kalmış olan Turova şehri önünde Miken Kiralı Agamemnon idaresinde Akaların yaptıkları büyük harpleri hikâye eder. ODİSE Şüphesiz İliyadadan sora tanzim edilmiş olan Odise Akalar reislerinin en natuku olan Ülis in Turovanın zaptından sora avdetteki sergüzeştlerini hikâye eder. ÖMER HİKÂYELERİ şiirlerinin tarihle az çok bir münaseVE TARİH vardır. Ömer şiirleri eski Akaların tarihini öğretmiyor; fakat onların ahlâkını ve medeniyetlerini tanıtıyor. İliyada ve Odisedeki o kadar garip ve güzel tasvirlere nazaran M. E. IX uncu asırdaki iyon hayatı göz önüne getirilebilir zannediliyor. Hakikatte, şairin eserinde etrafında gördüğü şeylerden aldığı intibalarla uzak bir mazinin tahayyülleri o derece biribirine karışıyor ki, bunları ayırt etmek mümkün değildir. Denebilir ki; Ömer şiirleri, bize İyonların IX uncu asırda nasıl yaşadıklarını değil, IX uncu asırdaki bir iyon şairinin eski Akalar hayatını nasıl tasavvur ettiğini göstermektedir. Bu suretle îliyada ve Odisenin bazı kısımları eski zamanların hatıralarını canlandırmaktadır. Miken ve Giritte yapılan bazı yeni keşifler, Ömer hikâyelerinin adeta resimlerini teşkil ediyor. 7. YUNANLILARIN DİNÎ ESATİR İLK nİN TF.T.ÂK-Kfsi yunanlıların bütün umumî ve hususî hayatlarını din tanzim ederdi. Esasında Elenlerin ibadeti sade idi, onlar tabiatin kuvvetlerine hürmet ederlerdi. Allahları teşahhus etmiş bu kuvvetler idi. Onların da insanlar gibi elemleri ve saadetleri olduğuna inanırlardı. Elenler nazarında Allahlar, ebediyete mazhar daha güzel daha kuvvetli yüksek insanlardan' başka bir şey değildir. Fakat onlar da insanlar gibi hırs ve kusurlardan kendilerini kurtaramaz [[s. 207]] EGE HAVZASı 207 iardı. Allahlarm da aileleri, çocukları vardı. Elenler mabutlarını heykellerle temsil ederler, onların ikametleri için mabetler inşa ederlerdi. ESATİR Yunanlılar ilâh ve alihelere birçok fevkalâde maceralar ve sergüzeştler atfederlerdi. Şairler, edipler, bu maceralar hakkında birçok hikâyeler, kasideler söylerlerdi. Yunan mabutlarının macera ve sergüzeştlerine yunan esatiri (yunan mitolojisi) denir. OLEMP MABUT- Yunanlılar her şeyden evel Kaos dedikleri LARI boşluğa ve Gbo dedikleri yere inanırlardı. Gök (Üranüs) ile deniz (Pontüs) Kaos ile Geonun birleşmesinden vücuda gelmiştir. Yunanlılarca allahlar Kaostan çıkmıştır. İlk devirlerde her kabilenin yahut her sitenin kendine mahsus mabudu vardı. Yavaş yavaş bazı mabutlar bütün Elenler için müşterek mabut oldu. Bu mabutlara Olemp mabutları derlerdi. Çünkü efsaneye göre bunların Olemp dağında toplandıklarım kabul ediyorlardı. BÜYÜK MABUT- mabutlar Olempte Zeüs [1] ün riyaL A J J " setinde toplanırlardı. İlâh ve aliheler gökü, yeri, suyu ve cehennemleri aralarında paylaşmışlardı. 1. Gök Allahı Zeüs bütün allahlarm kiralı idi. Onun timsali kartal idi. Zeüsün karısı Hera idi. Apollon yahut Febüs Güneş ve aydınlık mabudu idi. 2. Deniz Allahı Zeüsün kardaşlarmdan Poseidon idi. 3. Yer Alihesi Demeler idi. 4. Cehennemlere hâkim olan Hadesii. Görüldüğü gibi başka başka işler gören daha birçok mabutlar vardır. MABETLER VE mahsus Parnas dağının eteğinde OYUNLAR meşhur Delf mabedi vardı. Apollon namına Delos adasında da bir mabet inşa edilmişti. Bu mabede her taraftan mukaddes alaylar tertip edilerek ziyarete gidilirdi. [1] Yunan mabutlarından Zeüs, Poseidon Hera, v. s. Sıra ile lâtincede: Jüpiter, Neptün, Jünon v. s. ye tekabül eder. [[s. 208]] 208 TARIH Yunanlılar mabutların hoşuna gitsin diye büyük oyunlar tertip ederlerdi. Bu oyunlar, bir ibadet mahiyetinde idi. Her şehirde oranın mabudu şerefine yalnız şehir halkı tarafından yapılan oyunlardan başka dört şehirde umumî büyük oyunlar yapılırdı. En meşhuru Olimpiyat oyunları idi (Res. 119). Bu oyunlar her dört senede bir Zeüsün şerefine icra olunurdu. Altı gün sürerdi. Her nevi spor müsabakaları olurdu. Müsabakayı kazanan adam, ve şehir en büyük şerefe nail olurdu. ATALARA İBADET Elenler ölülerin mezarda yaşadıklarına v e kendilerine muayyen zamanlarda yemek ikram etmenin mukaddes bir vazife olduğuna kani idiler. En şanlı ölüler, kıral ailelerinin ecdadı, şehirlerin müessisleri, cesaretlerile şöhret kazanan cengâverler, yalnız kendi aileleri ta-afından değil bütün şehirler halkı tarafından takdis olunuyordu. Bunlar, şehirlerin hami ilâhları oluyor ve kahramanlar sırasına geçiyorlardı. Her şehrin bir millî kahramanı vardı ve onun namına bir mabet yapılmıştı. Bu kahramanlara "Yan llâh„ ta deniyordu. Çünkü kendilerinin bir ilâhın bir prens veya prensesle evlenmesinden doğdukları iddia olunuyordu. Kendilerine her türlü fevkalâde seferler ve kahramanlıklar atfolunuyordu. Bütün elen kahramanları içerisinde en meşhuru lâtince "Herkül,, namile daha fazla tanınmış olan Herakles tir; kendisi Torların millî kahramanı idi. Bundan başka TeSe, Ödip, Ülis gibi efsanevî kahramanlar meşhurdur. D. İSPARTA I. CEMİYET VE HÜKÜMET İSPARTA VE İsparta nüfuzunun beşiği olan Lakonya kıfLAKONYA Peloponezin mmtakalarından biridir. Lakonya, iki dağ arasında bir vadidir. Buraya güç ve ancak şimalin dar geçitlerinden girilebilir. Lakonyanın ortasında küçük bir çay, Örotas, akar. Suladığı ova oldukça eyi mahsul verir. Civar yamaçlarda biraz J •• üzüm ve zeytin ağaçları vardır. Daha yukarılarda mer'a v e [[s. 209]] EGE HAVZASI 209 ormandan başka bir şey yoktur. Memleket münhasıran ziraat yeridir. Denize doğru veyahut Peloponez içerilerine mahreci yoktur. Örotas üzerinde bulunan İsparta şehri altı tepe üzerinde dağmık kasabalarm birleşmesinden ibaretti. M. E. III üncü asra kadar kale duvarları bile yoktu. AHALİ SINIFLARI ^ ^ ^^^^ ^^ra doğru Lakonyanm ISPARTALILAR zaptım, bitirmişler ve eski ahalisi Akaları itaat altına almışlardı. Akalardan galiplerin boyunduruğunu kabul edenler, civar ahalisi oldular (Peri yek)-, mukavemette sebat eden Akalar pek sert muamele gördüler. Torlar bunları esir yaptılar. Bunlara sahilde Akaların en son mukavemet yeri olan Helosa nispetle Hüotlar dendi. Galipler memleketin en eyi topraklarını aralarında paylaştılar. Kanun onları hep Ispartada oturmağa icbar ettiğinden Ispartalı ismini aldılar. Ispartalılar iki sınıfa ayrıldı: Müsaviler ve aşağı tabaka. Müsavi addedilenler Ispartanın hakikî vatandaşları idi. Bunlardan herbirinin Lakonyada bir kısım toprağı vardı. Umumî yemekler için yardımda bulunurlardı. Aşağı tabaka mensupları noksan haklı vatandaşlardı. Bunlar fakirliklerinden veyahut şerefsizliklerinden dolayı siyasî haklarından mahrum edilenlerdendi. Ispartanın teessüsünden mahvına kadar müsavilerin sayısı gittikçe azaldı. M. E. V inci asırda bunlar 8000, IV üncü asırda 1500 iken III üncü asırda yalnız 700 kalmışlardı. Şehirleri ecnebi kabul etmezdi. Müsaviler imtiyazlarını bilhassa ecnebilerle taksim etmeyi kabul etmezlerdi. PERİYEKLER VE ahalisinin ekserisini mağlûplar HİLOTLAR teşkil ediyordu: Periyekler ve Hilotlar. Periyekler, Ispartalılardan on defa daha çok idiler. Periyekler, aşağı La«:onya kasabalarına çekilerek ziraat ve sanayi sayesinde zenginleştiler. Galipler muhtelif vergi vermek ve askerlik yapmak şartile onlara toprak bırakmışlardı. Periyekler ve Hilotlar efendilerini hiç sevmezlerdi; onları ellerinden gelse çiğ çiğ yiyeceklerdi. Hilotlarm hali Periyeklerden daha fena idi. Hilotlar, işledikleri toprağa bağlı esir olarak yaşıyorlardı. Her sene efendilerine bir miktar çavdar vermeğe mecburdular. Yalnız diğer esirlerden farklı olarak aile tesis eder ve çalışmalarile zengin olabilirlerdi. Hilotlara emniyet etmiyen [[s. 210]] 210 TARİH İsparta hükümeti onlara pek fena ^ t ^ o l d a ' r a T - genç Ispartahlar Hilotlara harp ilân ederler v e yolda ras geldiklerini bogarlard.^^^^^^^ ^anunlann. m ü r g denilen yarı L İ K Ü R G VE K A - efsanevî bir şahsiyete atfederlerdi. M. E. XI. N U N L A R I j^-j. ailesinden doğan müstakbel kanunşinasm bidayette Giritte, kısırda ve Küçukasyada dolaştığı söylenir. Likürg Ispartaya avdette vatanım Î y a S kavgalarla parçalanmış bulduğundan ıslaha teşebbüs S imiş. Efsanenin anlattığına göre, Lıkurg, Delf H.H^^in v T r L m v e nasihatile Ispartaya, ismim taşıyan k a t a n an veTd^^S^^^^^ avdetine kadar kanunlarda hiçbfr S İ i l M yapmıyacaklanna ^ - r vatanda^armda^soz aM^^^^ r n u \ ~ K a t : m a n ^ ° a n ı r l a r d ı . Fakat bugün kabul olunmaktadır ki, Likürg kanunları denilen kanunlar ne yaln^^^^^ b^r şahsın v e ne de yalmz bir devrin esendir. Bu kanunlar M. E XI inci asırdan III üncü asra kadar yavaş yavaş yapılmış^i.Tsparta an'anesi, bu kanunlara riayeti temin ıçm onları kahraman Likürgün ismine izafe etmiştir. Nazarî olarak en yüksek mevki HerakleH Ü K Û M E T , K I - sülâlesinden farzolunan iki kirala aittir. R A L L A R V E MEC- ^^^^^^tte bu iki kiralın bazı dinî vazifeler, Ü S L E R şerefler v e orduların ismen kumandasından başka bir vazifeleri kalmamıştı. Hakikî hakimiyet Müsaviler smıfmda idi. Bunlar ayda bir defa toplanarak devS t SerTni tanzim ederlerdi. Filiyatta Müsaviler Mechsı, salahi^.et rii ik kıral v e en aşağı 60 yaşında 28 azadan murek^ i T ^ n a y . bırakmıştı. Âyan azası alkışlarla tayın olunurdu Bunlardan beherinin kırallardan herbın kadar salahiyeti vardı ispartanın bütün siyasetini idare eden, kanunları yazan harp ilân eden, muahede yapan ayan reisi ıd . Müsaviler meclisinin âyan meclisini murakabesi pek hayalı ıdı. _ Âyan meclisi de efor yani murakıp demlen M U R A K I P L A R hâkimin emri altında idi. Bunlar her sene Müsaviler MecUsi tarafmdan intihap olunurlardı. Eforların sa^Liyeti o kadar çok idi ki, eski zamanın siyası muha rirf ^ r to, bunu istibdat kelimesile tavsiften çekinme [[s. 211]] EGE HAVZASI 211 mıştır. Bu suretle eforlar, Müsaviler Meclisini ve âyanı toplarlar, İdare ederler ve istedikleri gibi sulh veya harbe Larar verirlerdi. Seferde ordu kumandanları olan L r ^ H a r e f o r l a - nn murakabesine tâbi idiler. Bunlar, kırallan mahkemeye verebilirlerdi. Vatandaşların umumî ve hususî hayaüarındln hiçbir şey eforlardan gizli kalamazdı. Eforlar, her örgümde bTr genç vatandaşların ikametgâhını gezerek yataklarının Ispartahlara layık bir surette sade olup olmadığını tetkik ederlerdi Eforlar, vazifeye başlarken, vatandaşları bıyıklarını kesmıye v e kanunlara itaate davet ederlerdi. Bir efor, şişmanlamaya başladığı için bir vatandaşı nefiy ile tehdit etti. Bir kıral ufarak bir kıralıça ile evlendiği için cezayinaktiye Z ^ t Z ^^^ Kırahçanm kıralîar değ^' kıralcıklar doğurabileceğini ileri sürüyorlardı. 2. AHLÂK - ASKERÎ KUVVET H A Y A T V E Mağlûp ettikleri milletler içinde yaşıyan A H L  K Ispartahlar, sırf askerî bir teşkilât içinde kaldılar. Şehirleri, en sıkı bir inzibata tâbi bir ordugah veya kışladan ibaretti. Her Ispartah askerdi. Ziraat v e ticaret yapmaz, müsaadesiz memleketim terkedemezdi. 30 yaşına kadar kışlada yatmak mecburî idi. Kan, leke yapmasın diye, kırmızı renkte ünifor- î ma giyerlerdi. Ispartahlar, aile içinde değil, sokakta bir çadır altında, on beşer kişilik masalar etrafında yemek yerierdi. Bundan başka buna, beraber yemek yemek, demezler, beraber ordugâhta yaşamak derlerdi. Atinalılara karşı bir zaferden dönen Kıral Agts ilk döndüğü akşam, ailesile birlikte yemek yiyemedi yemek listesi pek fakirdi ve müsavilerden herbiri bir miktar arpa unu ve incir getirirdi. Başlıca yemek, domuz eti tuz v e sirke ile yapılan siyah çorba. Davetliler sır saklamaya mecburdular. Sofra reisi, odanın kapısını göstererek " buradan hiçbir söz çıkmamalıdır „ ihtarını tekrar ederdi. Bu ahval altında aile hayatı yoktu. Kocalar ve genç adamlar dışarda yaşardı. Aile anası ise kızlarla evde kalırdı. T E R B İ Y E İsparta terbiyesi, yalnız asker yetiştirmeye mahsustu. Çocuk, aileden ziyade devletindi. Doğar doğmaz, bir nevi muayene heyeti çocuğun ne JıT-AIMIııL" [[s. 212]] 212 TARİH olacağını tayin ederdi. Kuvvetli ise yaşatılır, cılızsa bir çuk u r a atılırdı. Yedi yaşma varan genç Ispartalı, askere alışm a k için ailesini terkederdi. O, mahrumiyetlere, yorgunluklara hatta acıya alıştırılır, sazdan bir yatakta yatardı. H e r m e v s i m d e başhksız, ayakkabısız, hafif bir elbise giyerdi. Gıdası da pek hafifti. Bununla beraber genç Ispartalı, yakalanm a m a k şartile, gıdasmı hırsızlıkla tamamlıyabilirdi. Her sen e Artemis mabedinde, bir kırbaç dayağı müsabakası yapılırdı Bayılmadan en çok kırbaç yiyen çocuk, galip üân olun u r d u Gençler, zamanlarını cimnastikle geçirirlerdi. Silah kullanmasını da öğrenirlerdi. Tahsilleri, musiki, dans v e Ö m e r şiirlerini o k u m a k t a n ibaretti. Bilhassa ihtiyarlar tarah n d a n idare edilen bir devlette, l ü z u m u olan ihtiyarlığa h ü r - met etmek ve az söylemek öğretilirdi. Ispartalı, 7 yaşından 17 yaşına kadar askerORDU hazırlanır ve 18 yaşından 6 0 y a ş m a kadar askerlik ederdi. İsparta o r d u s u n u n kuvveti, ağır piyadesinde idi. M u h a r e b e d e piyadeler dirsek dirseğe sekiz y a h u t on sıra derinliğinde bulunurlardı. Bu piyadeler, bilhassa, tek insan gibi h ü c u m ettikleri zaman, pek kork u n ç idiler. Piyadenin cenahlarında hafif kıt'alar ve az miktarda süvari vardı. İsparta, kuvvetli bir ittihadın başında bul u n d u ğ u için müttefikleri nezdinde kendi ordusu kadar asker bulabilirdi. Buna mukabil İsparta donanması pek zayıf idi. Salamin muharebesinde, ancak 10 gemileri vardı. Don a n m a n ı n tayfası, Peryek ve Hilotlardan rnürekkeptı. Bunlar o r d u d a hizmet ederlerdi. Bu o r d u n u n kuvveti, inzibatında ve fedakârlık hissinde idi. İsparta askeri, yerim terkederek çekilmektense ölmeye m e c b u r d u . İsparta, kuvvetli o r d u s u sayesinde k o m ş u - ISPARTA TEFEV- ^^^^ ^^^^ Mesenya ve Argolit Torları zararına ^ ^ ^ b ü y ü d ü . Mesenya kıt'ası, zengin bir ova idi. Ispartahlar, çoktan b u r a y a göz koymuşlardı. Burasını zaptetmek için, iki asır (M.E. VIII ve VII inci asırlar) sarfet^ ' ^ \ a k o n y a ve Mesenyayı zapteden İsparta, Peloponez v e hatta Hellat kıt'asında mütefevvik bir devlet oldu. Mesenya m u h a r e b e l e r i n d e n itibaren, İsparta, Argohdin bir parçasını zaptetmişti. İsparta himayesini Arkadi şehirlerine ve Olemp [[s. 213]] EGE HAVZASI 213 teki Zeus mabedine teşmil etmişti. Ayni isimdeki berzah üzerinde bulunan m ü h i m bir ticaret şehri olan Korent temam e n kendisine sadıktı. İsparta, Peloponezin başlıca S e v l e ü t HnH donanması ve hazinesi kendi L - • nihayetinde, İsparta, Yunanın ken^i ^ " ^ û m e t i olarak E. ATİNA 1. SOLON DEVRİNE KADAR ATİNA ATIK k ü ç ü k bir yarımada parçasından iban • ^ ^ ^^^^yeti, birçok faydaları camidir Denize doğru yayık olan Aük, istilâlara karşı, onu Beotyadan ayıran dağlarla m a h f u z d u r . Diğer taraftan yarımada dağların, ovaların ve sahilin birleştiği ahenktar bir memleDağlar toprağın yarısını işgal eder. Küçük vadiler dağh i l S r ^ ' ^ ' ' " ^ Yarımadanın iki tarafı, limanlı saSahilde, batakhkh düzlükler olduğu gibi. Pire Yarımadalübanle. Atık toprağı orta derecede mümbittir. Maamafih, orada, buğday, üzüm, bilhassa zeytin çoktur. Yakın olan deniz de, Atığın, ahalisine balıkçılık, gemicilik ve ücaretle fazla bir refah m e m b a ı teşkil ediyordu. ATİNA Atina, Oldukça geniş bir ova içindedir. Yüksek bir kaya şehre hâkimdir. Atina Akropolü, mabetleri, sarayları ve kale duvarlarile, bu kayanın düzlüğü üzerinde yapılmışür. AHALİ ^^^^ ahalisi, otokton olmakla iftihar ederf A, , . ™h a k i k a Aük ahalisinin esası otokton Akalardı. Fakat son devirlerde bunlara karadan ve denizden gelen yabancı muhacirler karıştı. Bununla beraber, Aükta Kıklatlarda hakim olan Akalar idi. îyon (Yunan) adını alan bunlardır. [[s. 214]] 214 TARIH a - t K t a u t İ m İ m ahalisi, aileler halinde yaşarTEşScKÜU) lardı. Her aile, atadan kalan yerleri işgal eder ve sürerdi. Yavaş yavaş, aileler ve arazi 12 kasaba halinde toplandılar. Bunlar da, daha sora birleşmeğe çalıştılar. Bu kasabalardan biri olan Atina, diğerlerine müstesna vaziyeti hasebile takaddüm etti. Ve Atığın merkezi oldu. Memleketin diğer kasabaları ahalisi, çiftçi, çoban ve gemici kaldılar. Bunların hususî aileleri ve reisleri olmadı. Atığın, bütün ahalisi, Atina hemşerisi oldular ve Atina sitesinin reislerine itaat ettiler. Mahallî efsaneler kahraman "Teze,, ye Atığın siyasî vahdetinin mucidi nazarile bakarlar. Bütün iyon siteleri gibi, Atina da, bidayette ^ P A T R ^ L ^ zamanda papaz, hâkim ve ordu kumandanı olan bir kıral tarafından idare olunurdu. Fakat, ecdadı ile ve zenginliklerile iftihar eden hâkim sınıf asilzadeler (Öpatritler), yavaş yavaş Atina kiralının bellibaşlı salâhiyetlerini aldılar. M. E. VII inci asırda siyasî ve 11 askerî nüfuz, kat'î olarak Arhont mahkemesine aitti. geçti. Adlî kuvvet te eski Arhontlardan müteşekkil vazifeler de, biraz sora Atina Arhontlarından Kirala, yalnız dinî vazifeler kalmıştı. Bu denilen dokuz birine reisin eline Areopaj geçti: Arhont-Kıral. Bu zamandan itibaren, kırallık, Öpatritlerin aristokrat hükümeti önünde tamamen silindi. Öpatritlerin hükümeti köylüler için pek sert ÖPATRİTLERİN İSTİBDADI oldu. Sefalete mahkûm olan küçük çiftçiler ve amele, zenginlerden ödünç para almıya ve mallarını ve şahıslarını terhin etmiye mecbur oldular. Bu andan itibaren borçlular, alacaklıların emri altında kaldılar. Alacakhlar, bunları hapsederler, esir olarak satarlar, yahut hiç olmazsa kendi topraklarını daimî çiftçi olarak sürmeye icbar ederlerdi. Atık sahili üzerinde ticaret ve gemicilikle zenginleşen, Paraliyenler mes'ut olarak yaşıyorlardı. Öpatritler tarafından bütün siyasî nüfuzlarından mahrum edilen bu müreffeh ve zeki halk, kırların sefil ahalisile birleşti. SOLON uğrıyan Öpatritler, hasımlarile anlaşarak bir Bu suretle, imtiyaz ve salâhiyetleri tehdide hakem intihap ettiler. Filozof Solon, müttefikan (M. E. 594) [[s. 215]] EGE HAVZASı 215 Arhont intihap olundu. Bu zat, bu iş için icap eden bütün vasıfları haizdi. Solon, aristokrat menşei itibarile Öpatritlerin ve tacir olmasından dolayı Paraliyenlerin, şair ve vatanperver olmasından dolayı da fakir halkın hoşuna gidiyordu. Solonun cesareti de meşhurdu. Solon, vatanını parçalıyan muhdİVhd^^Sti kanularını ıslah etmek işlerini SOLON içtimaî ıslahat en müstacel olanı idi. Solon, KANUNLARI esaslı tedbirlerle borçları kaldırdı. Esirleri serbest bıraktı ve alacaklılar tarafından borçluların toprakları üzerine konan işaretleri çıkarttı ve fazla arazi gaspına mâni olmak için, her Atinalının" sahip olabileceği araziyi tahdit etti. Solon, aynı zamanda memleketini ticaretle zenginleştirmeye çalışıyordu; Korentte ve Öbede kullanılan drahmiyi ve sıklet ve ölçüleri kabul ettirdi. Atina ahalisi doğuşa göre değil, servetlerine göre dört sınıfa ayrıldı: Arhontluk gibi umumî vazifeler ilk üç sınıfa tahsis olundu. Yalnız bu sınıflar, asker ve vergi verirdi. "Tet„ denilen dördüncü sınıf, bunlardan muaf idi. Bundan başka istisnasız, bütün vatandaşlar millet meclisine girebilirlerdi. Solon, millet meclisine arzolunacak meseleleri hazırlamak için, 4 0 0 azah başka bir meclis yaptı. Solon kanunları, Öpatritlerin nüfuzunu, büsbütün bozamadı. Fakat, çalışarak zenginleşebilen her Atinalının birinci sınıfa ve en yüksek mevkilere çıkması mümkün oldu. Bununla demokrasiye yol açılmış oluyordu. 2. PÎZÎSTİRATTAN KLÎSTENE KADAR ATÎNA PİZİSTİRAT Solon, Ölmeden evel eserinin, yeni nifaklarla tehlikeye girdiğini gördü. Atinada, asilzadeler, orta sınıf tacirler, çobanlar, köylüler mevkii iktidar için münazaa ediyorlardı (M. E. 561 ). Pizistirat isminde bir asilzade, (Öpatrit) halkın müdafii sıfaünı takınarak onların emniyetini kazandı. Bir gün, o, güya kendisini yaralamışlar gibi kanh olarak, vatandaşlar meclisi önüne çıktı. Hakikatte, Pizistirat, kendi kendini yaralamıştı. Maamafih, halk, ona bir ordu verdi. Pizistirat, bu ordu ile Atina kalesini yani Akropolü zaptetti. Solon, kanunlarına riayet etmekle beraber, Pizistirat yeni bir rejim kurdu : istibdat (Tiranlık). [[s. 216]] 216 TARIH O vakit Yunanda, mevkii iktidarı hile ile veya kuvvet ile zaptedenlere Tiran denirdi. Bunlar, doğuş itibarile hükümet eden eski kırallarla zıt idiler. Korent, Atina ve îyonya şehirleri gibi siteler milâttan evel VI ıncı asırda Tiranlar tarafından idare olundu. Soraları pek fena bir şöhret alan bu rejim, bidayette iyi neticeler verdi. Meselâ, Pizistirat Atinada fakir hemşerilere yardım etti; onlara toprak verdi. Diğer taraftan ticaret ve sanayii teşvik etti. Pizistirat zamanında, Atina, güzel binalarla süslendi ve Akropol eteğinde çömlekçiler ve demirciler için yeni bir mahalle yapıldı. Edebiyat muhibbi olan Pizistirat, Omerin şiirlerini bugün elimizde bulunan şekilde yazdırdı. Bu Tiranın ölümü (M. E. 528) bütün milletin teessürünü mucip oldu. PıZıSTıRATLARıN Pizistiratın iki oğlu, evvelâ babalarının itidal SUKUTU ve hayırhahlıklarını taklit ettiler. Fakat, bir suikast neticesinde bunlardan birisi öldü. Bu andan itibaren, diğer kardeşi gaddar ve müvesvis oldu. Bu zamanda Pisiztirat ve oğulları tarafından sürülmüş olan asil bazı Atinalılar, Ispartahlarm yardımile Atığı zapta muvaffak oldular. Atina Akropolünü zaptettiler. Ve Tiranı, ailesile Anadoluya çekilmeye mecbur ettiler. Pizistirat ve oğullarının idaresi yarım asır sürmüştü (561-510). Bu rejim, (Tiranlık), Öpatritlerin aristokrat hükûmetile demokrasi yani halk hükümeti arasında intikalin yumşak olmasını temin etti. Atina halkı kırallık, aristokrasi, tiranlık gibi 'îiS^îsLAHATf'"^"^^®^^^ rejimleri tecrübe ettikten sora, ken(M E 508) kendini idare etmek istiyordu. M. E. VI ıncı asır bidayetinde Küsten adında bir asilzade. Solon kanunlarını demokratik bir tarzda tadil etmekle tavzif olundu. Küsten, evvelâ doğuş ve servet farkı olmaksızın vatandaşları, yeni bir tasnife tâbi kıldı. Her Atinalı, bir şehir mahallesinde veyahut bir köyde tahrire tâbi oldu. 100 kişilik dairelerden 10 kabile teşkil ettiler. Burada fakir, zengin, şehirli köylü bundan sora kanun önünde müsavi, oldu. Bu tarz, yeni bir idarî teşkilâtın azimet noktası olmuştur. Buna göre, jeneraller, senalar, hâkimler tayin olundu. Fazla nüfuzu olduğundan, istibdadı iade edeceğinden korkulan vatandaşlar, on sene için nefye mahkûm olurlardı. [[s. 217]] EGE HAVZASı 217 ATINANıN REFAHı ^^inanın siyasî tekemmülü, Klisten ıslahatile tamam olmuştur. Uzun müdHf^f ih+n-n ı sarsıl^^ış dan şehir, en nihayet bir sulh veTefah l İ n g t l ' Evelce ayrılmış olan vatandaşlar zenginleşmek iHn . ı S i ediyorlardı. Diğer cihetten Atina, h i m î s T ^ S t S l ^ ^ ^ ^ ^ ren edeb.yat ve güzel san'atlerin merkezi olmaya ça^^yo du s ^ r l t l ^ t r î a l r " ' ^ ^ ^^^^^ ^^^ ^^^^^ F. MET MUHAREBELERİ-ATİNANIN TEFEVVUKU 1. MET HARPLERİ MET HARPLERININ ^""^nlılar, yarım asır (M. E. 500—449) Pers SEBEPLERI Devletine karşı mücadele mecburiyetinde kaldılar. Bu uzun düelloya Met Harplen deZ o - r , ; ^ İmparatorluğunun Avrupaya doğru tevessuunde aranmalıdır. Lidyaya hâkim olan Kuruş Anadolu sahillerini ve bu meyanda îyoni şehirlerini zaptetmıştı. Daryüs te boğazları geçerek Trakya MaSf Z r S d ı . ' ^ " ' memleketferi inkıyat İsyan Küçükasyada başladı. Mile sitesi, Anadolu İyonhakimiyetine karşı isyan ettirdi. Küçükasyalılar Atmadan da yardım istediler. Atina onlara biraz a s k e r i yedı gemi gönderdi. Atina askerleri İyonlara, Anadoluda p L s hakimiyetinin merkezi olan Sart şehrini zabıt ve yağm^ et^ mekte yardım ettiler. Bundan hiddetlenen Daryüs, LnalılarM ^^ hazırlıklarına başladı. Met harplerinin sebebi budur. Hnof H ayrılır: Daryüs zamanındaki birinci devir Maraton muharebesile bellidir; ikincisi Serhas zamanında, Salamtn ve Plate muharebeleridir; üçüncü devir ise, Atınah jeneral Simonnn faaliyeti zamanıdır. IKI TARAFıN IÇIN- muazzam mücadele bidayetinde, bütün DE BULUNDUKLA- faikıyet esbabı Persler tarafında görünüRı ŞARTLAR yordu. Perslerin medeniyeti, Greklerin medeniyeti derecesinde idi; hatta, dinleri Olemp amDutlarının dininden daha ahlâkî idi. Pers hakimiyeti, tees [[s. 218]] 218 TARIH süs ettiği mahallerde, mağlûplar için mülâyim ve hayırhah olmuştu. Hatta Yunanda bile, pers istilâsı yardımcılar buldu, pers kiralının askerî kuvvetinin muazzam olduğunu ilâve etmek lâzımdır. Yunanlılar ise, en çok 10,000 muharip toplıyabilmişlerdir. Fakat, pers kiralının ordusu muntazam bir ordu olmaktan ziyade bir insan yığını, muhtelif milletlerden toplanmış bir kütle idi. Bunların içinde yalnız, Persler harp görmüş kısmı teşkil ediyordu. Persler, intizamsızca muharebe ediyorlardı. İLK MET HARBİ Daryüs, isyan etmiş olan İyonları itaati altına MARATON almakla işe başladı ve ibret olarak Mile (M. E. 490) şehrini tahrip etti. Fakat, pers donanması. Yunanı tehdit etmek isteyince bir fırtınada Aynoros burnu civarında harap oldu (M. E. 492). Daryüs, meyus olmaksızın Ege Denizine 600 parçadan mürekkep yeni bir donanma indirdi. Persler Maraton koyuna çıktılar (M.E.490). Atinalıların vaziyeti buhranlı idi. Ispartalılar, mehtaptan evel sefere gitmiyeceklerini ileri sürerek yardıma koşmadılar. Maratondan Atinaya giden geçitleri muhafaza eden Atinalı jeneraller, başkumandanlığı Miltiyat 3i bırakmak hususunda ittifak ettiler. Miltiyat, Trakyanın İyon şehirlerinin eski bir tiranı idi ve pers ordusunda hizmet ettiği için onun zayıf taraflarını biliyordu. Miltiyat, merkezi, zayıf kuvvetlerle tutarak, en eyi askerlerini, iki cenaha topladı ve askerlerini, perslerin kıymetsiz kıt'alardan müteşekkil cenahlarına saldırdı. Atinalılar, hücumda düşmanın cenahlarını kırdılar ve bu suretle en eyi pers askerinin bulunduğu merkezi sardılar. Pers ordusunun merkezi denize doğru çekildi. Persler, intizamsız bir surette tekrar gemilerine bindiler. Maraton muharebesi o kadar mühim değildir. Fakat bu muharebenin manevî tesiri büyüktü, pers donanması Atinayı baskınla zaptetmekten vazgeçerek Asyaya yelken açtı. İKİNCİ MET HARBİ ^^^^^^ vazifesini oğlu Ser(M E. 480) hasa bırakmıştı, beıer hazırlığı yapıldı, pers donanması, mahir iyon gemicilerinin nezaretinde 1200 parça idi. Tesalyalılar ve Tepliler perslerle [[s. 219]] EGE HAVZASı 219^ teşriki mesai ettiler. İsparta ve Atinamn Korentte topladığı siteler kongresine, ancak 30 site icabet etti. Müttefik donanmanın yarısından fazlası Atinaya ait olmakla beraber başkumandanlığı Ispartaya bıraktı. Evelce yunan donananmas"- nın içinde rakip fırka teşekkül etmişti. ananması Birinin reisi metîn, fakat dar fikirli Anstit, ötekinin rei-^i haris Temistokl idi. Temistokl, rakibinden kurtulmak iTn onu sürdürmüştü. Fakat pers istilâsı üzerine, bütün menüer arasında onu da getirtti ve Salaminde Aristit necip bir tarzda Temistokl ile birlikte muharebe etti. İSTİLÂ, TERMO- senesi ilkbaharında büyük pers PİLLER ordusu Şarttan hareket etti. İki sal köprü ^ , , Çanakkale boğazını aşarak Trakyaya geçti. Geçerken, Makedonya ve Tesalya kendisine itaat ettiler pers donanması da Ege Denizi boyunca orduyu takip etti! Açıkta muharebe etmek için kuvvetleri kâfi olmıyan Elen1er, Termopil dağları geçitlerine yerleştiler. Elen donanması da pers gemilerini Öbe şimalinde Artemisyon boğazıniki L î h d e n i z ile Lokrit dağları arasmda İki arabanm yanyana geçmiyeceği kadar dar bir geçit teşkil eder. İsparta Kiralı Leonidas kumandasındaki 7 0 0 0 kisi S ıran ordusunu durdurdu. Serhas, dağlar arasından düşman mevziim çevirdi. Ricat yolunun tehlikeye düştüğünü gören a O o T s n ' t ^ î T ' ^ ' ^ ' r " " askerlerini geri yollayarak kfndis" 3 0 0 Ispartah ile mukavemet etti. Düşman karşısında çekilmeyi meneden vatanının kanunlarına itaat için İsparta kiralı her taraftan sarıldığı halde, küçük kıt'asının başında kahramanca oldu. Pers ordusu bundan sora merkezî Yunanı istilâ etti Atığa girdi ye Atinayı yaktı. Atina ahalisi Salamin adasına" İltica etmişler ve şehri boşaltmışlardı. Atina İsparta donanması balamın adası civarında demirledi. SALAMİN DENİZ donannması Salamine gelmekte gecikMUHAREBESİ medi. Temistokl donanması (378 gemi) pers donanmasına taarruz etti. Salamin koyunun darlığı. Yunanlıların üç misli olan pers ; LI donanmasının harekâtını sıkıyordu. Temistokl muvaffak oldu. Bunun üzerine Serhas donanmasına ricat emri vererek Çanakkale boğazı tarikile Küçükasyaya döndü. Bugünün İ'i muzaffenyetı, müttefikan Temistokle atfolundu. İsparta da ıW ' i ' T [[s. 220]] 220 TARIH Temistoklu şerefle kabul ve ona bir zeytin dalı çelengi verdi. Pers ordusunun bir kısmı henüz Beotyada PLATE (M. E. 479) KARA HARBI iken müttefik ordu, İsparta kiralının emrinde olarak perslere Platede taarruz ve mağlûp etti (479). Bu defa, Yunan, tamamen kurtulmuştu. Yunanlılar, memleketlerini kurtardıktan soTerİnYn SONU^" »"a taarruza geçtiler. Bu suretle Met harpleSIMON ' ri daha 30 sene devam etti (M.E. 4 7 9 — 4 4 9 ) . Harp tamamen bahrî bir şekil almıştı. Maraton ve Salaminde parlak bir rol oynamış olan Atina, İsparta yerine harekâtın idaresini eline aldı. Ispartalılarm kıskanç muhalefetine rağmen, evelce, Persler tarafından tahrip olunan Atina, yeniden yapıldı. Temistokl şehri kuvvetli duvarlarla çevirdi ve Pire limanını da tahkim etti. Atina donanması, Pire limnmdan hareket etti; Sisam civarında Mikal burnu yakininde pers filosunu tahrip suretile ilk muvaffakiyeti kazandı. Temistoklun nefyinden sora, deniz kumandanlığı, evvelâ hasmı olan Aristide, daha sora, Miltiyadm oğlu Simona verildi. Delos donanmasının ve hazinesinin yardımile, Simon, pers gemilerini, Ege ve Trakya sahillerinden Anadolu cenup sahillerine kadar takip etti. Simon, Kıbrıs seferinde öldü. Bu tarihte Persler, Ege Denizinde donanma bulundurmaktan vazgeçmişlerdi. Pers ordusu da Küçükasya sahillerinden üç gün içerde idi. Sahildeki İyonya şehirleri tamamen hür kaldı. Met muharebeleri sonunu bulmuştu. Bir sulh muahedesi imza edilip edilmediği malûm değilse de Met muharebelerinin sonunda elde edilen sulha Simon Sulhu denir. Hakikatte bu sulh, daha ziyade Periklesin eseridir. Atina-Isparta muzafferiyetlerinin başlıca se'"^S^'^ORDU™ heplerini, orduda aramak lâzımdır. Atina, bilhassa İsparta sitelerinde askerlik bir vatan vazifesi idi. Askerlik terbiye ve talimleri ve spor daha küçükken başlardı. Perslerin, süvarisi fazla idi. Dağlık olan Yunan, süvari harekâtına pek müsait değildi. [[s. 221]] EGE HAVZASı 221 ATINA DONANMASı muharebelerinin kat'î zaferini temin eclen Salamin muharebesi Atina donanmasını yapan ve idare eden Temistoklun eseri idi. Temistokl donanmayı Aristidin ve aristokrat partinin muhalefetine rağmen yaptırmıştı. Atina donanmasında 80.000 kişi vardı Zen ginler kendi hesaplarına bir gemi mürettebatını beslemive mecburdular. Atina donanmasının merkezi Pire idi. Buradaki koylarda, donanma, fena havalarda barınabilirdi. Burada ^enış bir tersane ve tezgâhlar vardı. II kilometre boyunda kuvvetli kale duvarları limanı kara ve deniz taarruzlarına karşı muhafaza ediyordu. 2. ATİNANIN FAİKIYETİ. PERİKLES ATINANıN FAIKı- muharebelerinden evel Peloponez ittiYETİ hadınm başında bulunan İsparta, Yunanın , , birinci sitesi idi. Pers istilâları esnasında da başkumandanlığı o yaptı. Plate muharebesinden sora Persere karşı mücadele, denize intikal ettiğinden uzak seferleri sevmiyen Ispartalılar, askerlerini Peloponeze çektiler ve ışı büsbütün Atinaya bıraktılar. Bu zamandan soradır ki birinci defa olarak, Atina iyon âleminde siyasî bir kuvvet oldu. mıhadı, hakikî bir bahrî imparatorluk haline koydu. Delos DELOS ITTIHADı Ispartanın çekilmesinden istifade eden Atina evvelâ Belos ittihadını yaptı. Daha sora bu lif E i' L I h I ' İ l i İttihadı, Aristit tarafından hür bir fikirle teşkil olundu. Atinalı jeneral Anadolu sitelerini kendilerine ilhak için, Ege Denizindeki sitelere, daimî olarak birleşmelerini teklif etti. îttihadın umumî meclisi mukaddes Delos adasında toplandı. Müttefıkler umumî maksat için para ve gemi vermeyi taahhüt ettiler. Bununla beraber birleşen siteler, aralarında serbest ve müsavi kalıyorlardı. Delos meclisinin riyaseti ve müttefik kuvvetlerin kumandanlığı Atinaya verildi. cıler. Atına bununla donanmasını arttırdı. İttihat hazinesinin ATINANıN BAHRÎ P^^^assa, pers kuvveti zayıfladıktan IMPARATORLUĞU ^Yonya şehirleri bu teslihattan bıktılar. As- V® semi verecek yerde yalnız para ver- sora, I [[s. 222]] 222 TARİH Delosta emniyette olmadığını behane ederek bunu Atıka nakletti. Ve Akropola koydu. Bu zamandan itibaren Atinalılar, eski müttefiklerini tebaa gibi görmiye başladılar. Atinalılar, bunların hükümetini kontrol ediyorlar ve Atina kanunlarını kabul ettiriyorlar ve onlardan ağır bir vergi alıyorlardı. Bu suretle artan ittihat hazinesi yalnız harp masraflarına sarfolunmuyordu. Atina hükümeti bu parayı, şehrin tezyini ve ahalinin eğlencesi için de sarfetti. İttihattan çekilmek istiyen her müttefik site, bir hıyanet işlemiş gibi cezalandırılıyordu. İşte bu suretle Atina eski Delos ittihadını bir bahrî imparatorluk haline çevirdi. . Met muharebeleri bitmeden evel Atinanın îflıîıypFKA^^TÎ kazandığı hususî vaziyet, Ispartalılarm kısNANIN RtKABi^ii ^^^^^^^^^^ ^ ^ ^ j p j^^^os ittihadının teşkili, hiddetlerini arttırdı. Ispartada çok sevilen Atinalı jeneral Simon, millî birlik için tehlikeli olan inkıtaın önüne geçmeğe çalıştı. Simon, sürgüne yollandı. Atina bahrî ittihadı kara şehirlerine de teşmil etti. Bundan sora İsparta, kendisi gibi, Atinanın büyümesini çekemiyen Korent ve Teple birleşti. İsparta ve Atina arasında iki defa muharebe patladı. İlk defasında Simon, beş senelik bir mütareke yapmağa muvaffak oldu (M.E. 449). Atinada hâkim olan Perikles (Res. 111) ikinci defa olarak İsparta ile 30 sene için bir sulh imza etti (M.E. 445). Bu son sulhun şartları, iki rakip site arasında bir muvazene tesis etti. Yunan âlemi, iki kısma ayrıldı. İsparta karada, Atina da denizde hâkim kaldılar. Bu sükûnet devri. Feriklesin zamanına tesadüf eder. Perikles, Maraton muharebesinden biraz ^ V ^ Y E İ t aristokrat bir aileden doğmuştu. Anası vasıtasile Atina demokrasisine mensup idi. Güzel bir tahsil aldı. Perikles, hürmet ve takdiri celbeden bütün hassalara malikti. Askerî kabiliyetlerinden ziyade devlet adamı hassalarına malik idi : Parlak bir zekâ, yüksek bir ahlâk ve şahsî feragat. Bu samimî demokrat, asil ve açık bir belâgatle ve derin bir vatanperverlikle Atina halkına hâkim idi. Feriklesin sözleri herkesi ikna ederdi. Hayatının sadeliği aleyhindeki bütün töhmetleri hükümden düşürüyordu. Feriklesin Atinadaki nüfuzu, şahsî kaLiliyetlerinden ziyade müsait ahval neticesi idi. Atina demokrasisinin reisi [[s. 223]] EGE HAVZASI 223 olarak, siyasî hayata girdiği zaman kendine rakip olabilecek Arıstıt ve Sımondan, birisi ölmüş ve diğeri sürülmüştü Yerleri boştu. Tagallüp hissi uyandırmamak için Perikles fevkalade bir salâhiyet istemedi. Meselâ hiç bir vakit Arhont olmadı. Yalnız M.E. 444 tarihinden itibaren vatandaşlarının emnıyetıle 15 sene için kumandan intihap olundu. Perikles bu vazifeyi diğer 9 vatandaşla birlikte yapıyordu. Bununla hâkimdi demokrasi ismen vardı. Hakikatte Perikles FERİKLESİN Dahilde Perikles, demokrasiyi ikmale çalıştı. HÜKÜMETİ Aristokrasinin son kalesi olan Areopaj mahkemesinin siyasî salâhiyetlerini kaldırdı. Perikles, beşyüzler meclislerinde, mahkemelerde, millet meclislerinde velhasıl umumî hizmetlerde bulunan vatandaşlara bir maaş tahsis etti. Atinayı süsledi. Faaliyeti sayesinde bu şehir, edebiyat ve güzel san'atlerin merkezi oldu. Daha sora bu parlak devre Perikles Asrı dendi. Hariçte, bütün beynelmilel ihtilâfları teskine ve harba mânı olmağa çalıştı. Şerefli bir sulh ile Met muharebelerine nihayet verdi. İsparta ve Atina arasında bir muharebe çıkacağına kanı olduğundan bu muharebeyi mümkün olduğu kadar geri atmak için 30 senelik bir mütareke aktetti. Perikles, Atina etrafında 200 siteyi birleştiren ve çok para temin eden büyük bir bahrî imparatorluk teşkilile uğraştı. Atmalılarla ona tebaa olan eski müttefikler arasındaki bağları kuvvetlendirdi. Atinanın istismar siyasetine karşı isyan eden Öbe ve Sisam adalarını şiddetle tenkil etti. Bu andan itibaren bahrî sitelerin umumî isyanını tahmin etmek güç bir şey değildir. Feloponez muharebesi biraz sora bu isyana bir sebep oldu. G. ATİNADA UMUMÎ HAYAT 1. a h a l i SINIFLARI M. E. Vinci asrın ortasında Atina teşkilâtı, DEMOKRASİSİ ATİNA demokrat bir hükümet mefkûresini tahakkuk ettiriyordu. Hükümeti idare eden millet idi; umumî meydanda toplanan vatandaşlar, kanunlar [[s. 224]] 224 TARIH hakkında rey verirlerdi. Bu kanunların tatbikini, bir sene için intihap olunmuş reislere bırakırlardı. Fakat onların hareketlerini kontrol ederlerdi. Adalet dahi, hususî hâkimler tarafından temin olunmazdı. Jüri halinde toplanan vatandaşlar hüküm verirlerdi. Atina demokrasisi hakikatte bir aristokrasi VATANDAŞLAR idi. Atıkm belki yarım milyon ahalisinden, vatandaşlar 20,000 - 30,000 den fazla değildi. Bunlar, imtiyazlı sınıftı. Vatandaş olmıyan ve ekseriyeti teşkil eden sınıf ta vardı. Bunlar da melekler yani ecnebiler ve esirlerdi. Bir Atina vatandaşı olabilmek için, Atinalı ana babadan doğmak lâzımdı. Ecnebilere site hakkı ancak nadiren verilir ve bu da halk içtimaında verilecek karar ile olurdu. Bundan başka şerefsizliği mucip bir mahkûmiyet gören Atinalı, vatandaşlık haklarını kaybedebilirdi. Umumiyetle Atinalılar, vatandaşlık haklarını küçük bir zümreye hasrederlerdi. Atina, kolayca site hakkı vermemekle beraMETEKLER ber, toprağında yerleşmek istiyen ecnebileri de kabul etmekte tereddüt etmezdi. Bunlara metek denirdi. Bunlar 100,000 kadardı. Bir metekin Atıkta oturabilmesi için vatandaşlardan bir mes'ul göstermiye mecburdu. Bundan maada bu yabancının mutat vergilerden fazla bir vergi vermesi ve ordu ve donanmada hizmet etmesi lâzımdı. Bazı günlerde metekler, dinî merasime iştirak ederlerdi. Bir nevi yarım vatandaş olan bu meteklerin Atinalıdan ziyade ticaret ve san'atle uğraşmıya vakitleri vardı. Pire ahalisi, bilhassa tüccar, gemici ve bankacı olmak üzere meteklerden mürekkepti. Bu yabancılar da Atinalılar kadar demokrasiye bağlı idiler [1]. Atina ahalisinin dörtte üçü esirlerden müESİRLER rekkepti (M. E. 309 tarihinde 550,000 ahaliden 400,000 nin esir olduğu anlaşılmıştır. O vakit bir esir 5-10 altına satılırdı). Bir insan ya esir doğar veyahut fakir olduğu için esirliğe düşerdi; veyahut harpta, korsanlıkta esir olurdu; veyahut bir mahkeme karafile esir addolunabilirdi. Atık kıt'asındaki esirlerin birçoğu hariçten getiriliyordu. Nazarî olarak esir efendisine tâbi idi. Filozof Aristot edi[1] Bir metekin Loryum madenlerinde kullandığı 1000 esiri vardı. [[s. 225]] EGE HAVZASı 225 yor kı: esir, canlı bir mülk, ehlî hayvanata benziyen ve insan olan bir alettir. Hakikatte Atinalı esirin hayatı oldukça eyi İdi. Efendisi onu öldüremez ve hatta dövemezdi Maamafm mahkeme, esirin dövülmesine ve eziyet edilmesine hükmedebilirdi. Esir, hürriyetini, ahalinin bir kararı veyahut efendisinin arzusile istirdat edebilirdi. Hürriyetini kazanan esir, metekler smıfına girerdi, işte. Atıktaki 100,000 metek ve 400 000 esir sayesindedir ki imtiyazlı vatandaşlar münhasıran' politika ile ugraşabilmişlerdir. 2. HÜKÜMET REİSLER Atina halkı, hakimiyetini, birkaç reise verirdi. Bunlar ya intihap olunurlar yahut kura çekmek suretile tayin olunurlardı. Fakat, kura usulile iktidarsızların da başa geçmesi muhtemel olduğundan, meselâ, kumandanlık gibi mühim memuriyetlere tayin olunacaklar hakkında kura usulü tatbik olunmazdı; onlar, intihap olunurdu, esirlerin halkın nüfuzu altında tutulması için çok sıkı tedbirler ahnırdı: Evvelâ intihap bir sene için yapıhr ve kumandanlar müstesna olmak üzere ikinci bir defa intihap olunmazlardı. Vazifelerine başlarken haklarında tahkikat yapılır ve vazifeleri esnasında her vatandaş, onlar hakkında dava edebilirdi ve en nihayet memuriyet senesi geçtikten sora, müddetini bitiren rüesa, hususî bir komisyon önünde işleri hakkında hesap verirlerdi. Bunu yapmadıkça Atık kıt'asını terkedemezler ve servetlerine sahip olamazlardı. ARHONTLAR VE Reisler iki sınıftı: Arhont 1ar ve Siralej ler. STRATEJLER M.E. Vinci asırdan evel 9 Arhont, eski Atina kırallığınm vazifelerini görürlerdi. Bunlardan biri devlet reisi idi. Biri dinî merasime nezaret eder, diğer biri de ordulara kumanda ederdi. Diğerleri de yeni kanunlar yazarlar ve bunlara kanunların muhafızları denirdi. Vinci asırdan itibaren 10 Stratejin vazifesi en mühim olmuştur. Bunlar, askerlere kumanda ederler ve Atinanın haricî siyasetini idare ederlerdi. Bundan başka, şehrin polisi, emirlerinde idi ve meclisleri de müstacelen toplıyabilirlerdi. Tekrar 15 [[s. 226]] 226 TARİH intihapları caiz olan bu Stratejler, Atina politikasının devamlı v e i J i d a t h olmasını temin ettiler. Halbuki her sene değişen diğer reisler bu işi yapamazlardı. Meselâ, Perıkles 15 defa Stratej intihap olunmuştur. Atinada siyasî meclisler iki idi. Hemen SIYASÎ MECLISLER olan Beşyüzler Heyeti ve zaman zaman tonlanan Halk Meclisi. .. Besvüzler Heyeti, her kabileden elli kişi olmak üzere k u r f i J h t sene intihap olunurdu. Tatbikatta bu 500 k ^ ı b^rhk e toplanıp çalışmazdı. Her kabileden intihap olunan 50 S iden m ü r e ^ aza sıra ile bir müddet işleri idare ederdi. Bu suretle sene sonunda hepsi iş görmüş ^ulunı^rdu Beşyüzler Heyeti Halk Meclisine arzolunacak suallen hazırlar cari işleri görür v e devletin maliyesini idare ederdi. S e n e nmayetinde leşyüzler Heyeti, Halk Meclisine hesap vermeğe mecburdu. . . Halk Meclisi, bütün umumî işlerin hâkimi HALK MECLISI İntihap, kanun kabulü, muahede, harp ilânı, siyasî dava gibi hiçbir mühim iş Askerlik vazifesini bitirmiş olan bütün vatandaşlar usulen mechse iştirak ederdi. Bunlar, 20,000 k a d a r d ı . Hakikatte ise " e c l i s e vatandaşların dörtte hatta onda ^ın gehyo du^ Gelenler Atina işçileri, Pire gemicileri, Ç^^anlar civar çiftçileri idi. Bunlar, kendilerine içtimalarda verilen ufak bir gündelik için gehyorlardı. Ahali ile meclis arasında h ^ fâsıl olmak üzere kırmızı bir ip gerilirdi. Meclis dinî bir merasimle başlanır v e ondan sora Beşyüzler Meclı sinde hazırlanan kanun projesi okunurdu. Bundan sora gürültülü bir surette hatipler projeyi münakaşa ederlerdi v e nihayette el kaldırmak suretile veyahut gizli reyle rey verilirdi. Atinada başlıca iki mahkeme vardı. Kaydi MAHKEMELER hayatla tayin olunan eski Arhontlardan teşekkül eden bir mahkeme vardı ki başlıca katil ve yangın vak'alarına v e bir de umumî adap ve terbiye işlerine bakardı. Bundan başka bir de hakikî halk mahkemesi vardı. Bunun azası her sene 30 yaşından fazla vatandaşlar arasından seçilirdi. Bütün aza 6,000 idi. Bunlar, kısımlara ayrılırdı. [[s. 227]] EGE HAVZASI 227 Siyasî hayatta, halk meclisi ne ise, adlî hayatta da, bu mahkeme, o idi. Atinalılara ve müttefiklerine ait bütün mühim davaları görürdü. ATIMA Mahkemede, müddeiumumi vazifesini her^S^NDEO^VANA: vatandaş görürdü. Mahkeme SIL GÖRÜLÜRDÜ o^unde herkes, davasını kendisi ederdi Avukatlık meçhuldü. Maamafih, san'- müdafaa m I atten bir adama müracaatle bir nutuk alınır ve mahkeme önünde ezberden söylenirdi. Müdafaa için zaman muayyendi. Şahitler v e nutuklar dinlendikten sora, reis meseleyi reye kor, mahkeme azası fikirlerini bir çömleğe beyaz veya siyah çakıl atmakla bildirirlerdi. Beyaz, beraet, siyah, mahkûmiyetti. Bu mahkemeler, zamanımızdaki jürilere benzer. Adetlerinin çok olması, azasının cehaletini izale edemezdi. Kararlar, siyasî cereyanların tesiri altında kalırdı. Atina gibi demokrat bir hükümette vatanVERGILER daşların hepsi az çok bir memurdu. Bundan dolayı hepsi devletten aylık alırdı. Devlet hazinesi, şu halde 20,000 den fazla insana bakmıya mecburdu. Bu masrafları kapayabilmek için ağır vergiler koymak icap etti. Bunun için Atina, müttefiklerinden aldığı vergiyi çoğalttı. Bundan başka gümrüklerden, meteklerden ve mahkemelerin hükmettiği cezalardan da varidat alıyordu. Zengin vatandaşlar fevkalâde vergiye tâbi idi. Tiyatroların v e bazı umumî bayramların masraflarını bunlar çekerlerdi. Bundan başka gemi tayfalarını da zenginler tutarlardı. VATAN FIKRI ^ asırda Atinalı, bugünkünden ziyade, DEMAGOKLAR devlet işile uğraşırdı. Muhtelif meclisler azası, hâkim sıfatile boş vakti kalmadıktan başka çalışma zamanlarını da sitenin hizmetine sarfetmiye mecburdu. İster istemez siyasî vasıflar kazanıyordu. Bu sayede vatan ve müttefiklerine ait işlerde dikkatli bir vatandaş oluyordu. Bununla beraber nazarî olarak hâkim olan Atina halkı filiyatta demagoklarm idaresinde idi. Demagok, halkı idare edenler demektir. Bunlar, sitenin, ya, en kabiliyetlileri veyahut en harisleri idi. Bunların başlıca vasıtaları belâgat idi. Zira meclis, nutuksuz hiçbir şeye karar veremiyordu. Komik [[s. 228]] 228 TARİH şair Aristofan, demagokları milletin etrafında vızıldıyan sineklere benzetmişti. Demagok, yüksek ve temiz bir adam ise, belâgati ihtiraslara galebe çalardı. Perikles öldükten sora Atina demokrasisi çirkin entrikalara kapıldı. Zenginleri tahkir ve tazyika başladı. Bu hareket, Peloponez muharebesi nihayetinde aristokratların irticaini mucip oldu. H. VI İNCİ ASIRDAN İTİBAREN GREK MEDENİYETİ 1. EDEBİYAT Met muharebelerini takip eden iki asır zar""^İ^J^i^T^ı^î^" fında Ege havzası mmtakaları, birçok edip KEZI AIIJNA ^^ san'atkâr yetiştirdi. Fakat, Atina, bunları kendine celbetti, bu medeniyetin merkezi oldu. Fikir işleri için bu kadar zeki ve bu kadar meraklı hiçbir halk başka bir sitede toplanmadı. Meselâ, Feriklesin evi mütefekkir ve san'- atkâr bir zümrenin toplandığı yerdi. Herodot, Anadolunun l garbıcenubisinden (Halikarnas)tan Atinaya gelerek, Met mu= 1 ii', i •'• i I ' 11 harebelerine dair tarihi yazmıştır. Atina, tertip ettiği muhteşem bayramları ve edebî müsabakalarile şaheserlerin meydana gelmesini teşvik ediyordu. Müttefiklerinin parasile zenginleşen Atina, harp hazinesini, mabetler, galeriler ve resim tabloları gibi eserler için sarfediyordu. Atinada her neviden san'atkârlar, kudretlerinin eserini gösterebiliyorlardı. Kendi toprağında başkaları tarafından yapılan bu eserlere Atina,, Atık eserleri unvanını verdi. Atık eserlerinin vasıfları şunlardır: zevk inceliği, Hsanın temizliği ve inceliği, fikir şetareti. Atina ege dehasını kendine maletmiştir. Dram temsilleri, büyük Diyonizi denilen ATINADA TIYATRO verilirdi. Tiyatronun ortasında bir kürsü kurulur ve şeref mevkii Diyonisosun papazına verilirdi. Temaşada, bütün halk hazır bulunurdu. Masraf, zengin vatandaşlardan alınan hususî bir vergi ile kapatılırdı. Bu temsiller dram şairleri arasında devlet tarafından tertip olunan bir müsabaka için fırsat teşkil ederdi. Şairler üç facia, biri hicviyeli dram veyahut komedi olmak üzere dört piyes takdimine mecbur idiler. Müsabakayı kazanana basit yeşil br çelenk verilirdi. Atinada [[s. 229]] EGE HAVZASI 229 temsiller uç gün sürer ve açıkta verilirdi. Bidayette ahşaptan yapılan tiyatro, üç kısımdan mürekkepti. Aktörler için dekor teşkil eden bir duvarla kapalı dar bir sahne merkezde mugannilere mahsus yuvarlak bir yer ve en nihayet seyirciler ıçın yarım daire şeklinde basamaklar. Diyonizi bayramlarında oynanan trajediler, ekseriya allahlar veya kahramanlar gibi fevkalbeşer şahsiyetler sahneye kordu. Umumiyetle üç kişiden ibaret aktörler, geniş esvap, yüksek ayakkabı ve seslerinin daha yüksek ve yüzlerinin daha büyük görünmesi için maske giyerlerdi. V inci asırda piyesin bir kısmı nazım halinde bir hitabe idi. Mütebakisi de bir heyet tarafından taganni olunurdu. Tiyatro Örekler ıçın kuvvetli bir terbiye vasıtası oldu. TRAJEDI YAZAN ^ asırda Atina sahnesini tezyin eden ŞAIRLER üç büyük trajedi şairi vardı: Esil, Sofokl ve Öripit. Eşil, grek trajedisinin mucidi addolunabilir. Met muharebelerine iştirak eden Eşil, İranlılar isimli trajedisinde Maraton ve Salamin galiplerini şerefle ihata etti Büyük san'ati, takdir ve dehşet ile tehyiç esasına müstenittir. Sofokl, dram müsabakalarında 20 defa muvaffak olmuştur Bilhassa Ödip_ efsanesini şahesrlerine mevzu ittihaz etmiştir! Öripit ise, îfigeni gibi rikkataver kahramanlara dair mevSü^ti^?^ "^e^hameti tahrik eden zâfları ve duyguları gösterKOMEDI komedisi, Atinalıların şarap Allahı Diyonisos için yaptıkları bir merasimden doğmuştur. Komedi menşeinden itibaren daima gülünç ve kaba maskaralık zevkini muhafaza etmiştir. V inci asırda en meşhur komedi müellifi Aristofan, politikacı, muharrir, filozof gibi zamanın ricalile merhametsizce istihza ediyordu. Hatta sahnede, şair Öripit ve filozof Sokratı bile gülünç bir hale koymuştur. Hicviyesinden allahlar bile hariç kalmamıştır. NESIR VE TARIH ^efa olarak tarihçi, hatip, filozof gibi büyük muharrirler Atinada nesir vadisinde kendilerini gösterdiler. Herodot (M. E. 4 8 0 - 4 2 5 ) büyük tarihçi tanınmıştır. Büyük bir seyyah olan Herodot 20 muhtelif millette gördüklerini hikâye etmiştir. Tükidides, Peloponez muharebesine dair yazdığı eserde, Herodottan daha ziyade tarihçi kabiliyetini göstermiştir. [[s. 230]] 230 TARIH Ksenofon, bir tarihçi olmaktan ziyade, mükemmel bir hikâyeci idi. IV üncü asrm bidayetinde yunan tarihini ve meşhur Onhinler Ricatı ni pek güzel hikâye etmiştir. Atinada siyasî ve adlî teşkilât sayesinde beB E L A G A T lâgat pek mühimdi. Halk meclisinde ve muhakemede herşeye karar verilmek için söz söylemek lâzımdı. Atina, bilhassa M. E. V inci asrm nihayetinde ve IV üncü asırda birçok hatipler yetiştirmiştir. Bugün, Feriklesin irticalî nutuklarından elimizde bir şey kalmamıştır. Buna mukabil Demostenin siyasî nutukları ve müdafaaları mahfuzdur. Bunlar, Atık belâgatinin mükemmel modelleridir. Atinad.a talebelerine nutuk tertip etmeyi ve söylemeyi öğreten belâgat hocaları vardı. Atina filozoflarında fikir derin ve lisan güF E L S E F E zeldi. Bütün Atina filozoflarının hocası, M. E. V inci asırda fakir bir aileden Sokrat idi. Delf mabudu tarafından insanların en hakimi olarak ilân olunan Sokrat, kendisi hakkında şu kanaati tekrar ederdi: Ben yalnız bir şey bilirim; o da, hiçbir şey bilmediğimdir. Sokrat, talebelerini bir muallim gibi tedris etmezdi. Onlarla umumî meydanlarda teklifsizce konuşur ve meharetle sualler sorardı; o, fazileti yalnız tedrisle iktifa etmez, misal olurdu. Sokrat, muharebe meydanlarında cesareti ve siyasî meclislerde marifetile şöhret kazandı. En meşhur talebesi Platon (Eflatun) idi. Platon, ormanlarda ve Atina kapılarında ders verirdi. Kendi fikirlerini ve hocası Sokratm fikirlerini meşhur Diyalog isimli eserinde serdetmiştir. Platonun talebesi Makedonyalı Aristo idi. Aristo, hoca olduktan sora, Atina civarında bahçelerde gezerken ders verirdi. Aristo, yalnız bir filozof değil, ayni zamanda cihanşümul bir deha olmuştur. Tarihi tabiî kolleksiyonları toplamakla da meşhur olmuştur. 2. GÜZEL SAN'ATLER Grek san'atkârları, güzelliğin en yüksek ESKI S A N ' A T derecesine birdenbire varmadılar. Bunun için birçok asırlar çalıştılar. M. E. V inci asırdan evelki bu hazırlık devresine eski devir denir. Heykeltraşlar bidayette a l •L [[s. 231]] EGE HAVZASı 231 agaç ve taşla şekilsiz heykeller yaptılar. Fakat, mektepte ve güreşlerde insan vücudunun muhtelif vaziyetlerini tetkik etmeyi öğrendiler. Bu suretle IV üncü asırdan itibaren şüphesiz henüz sert, fakat, şekil itibarile mükemmel hevkeller meydana çıkmıştır. Greklerin, heykelleri boyadıklarını zikretmek lâzımdır Beyaz mermer heykeller bile kırmızı, mavi ve siyaha boyanırdı. M. E. IV üncü asırda mabetler, allahlarm efsanelerini temsil eden heykellerle süslenmeye başladı. Atina civarında Egm mabedinin cephe tezyinatı bu zümredendir. K L A S İ K S A N ' A T E. V inci asırda grek san'ati tekemmül etmişti. Mimaride, heykeltraşhkta, resimde hulasa bütün san'atlerde büyük inkişaf olmuştu. Bu eserlere klasik eserler derler. Klasik eser demek, birçok asırlar için taklit olunamaz modeller demektir. Zaman ve ahval de san'at eserlerinin meydana gelmesine müsait idi. Met muharebelerinden sora Yunanda bilhassa Atinada yeniden ihya olunacak pek çok harabeler vardı. Bilhassa memleketi istilâ dan kurtaran allahlara teşekkür için mabetler yapmak icap ediyordu. O vakit heykeltraşlar, mimarlarla birlikte yeni mabetleri ve umumî binaları süslemeye çalıştılar. A T İ N A Atinanın, Persler tarafından iki defa yakılABİDELERI ması, şehrin yeni baştan yapılmasını icap ettirmişti. Evelemirde, alelâcele ve intizamsız bir surette meskenler yapıldı. Daha sora, Ispartanın muhalefetine rağmen kale duvarları yapıldı. Bunun için düşman tarafından tahrip edilen abidelerin enkazı kullanıldı. Perikles, mabetleri yeniden inşaya teşebbüs etti. Perikles, bu suretle kendi sitesini şereflendirmek ve fakir vatandaşlara iş bulmak istiyordu. Gayreti sayesinde şehir büyük bir mesai yeri manzarasını aldı. Akropol harabeleri, (Res. 115) hâlâ ziyaretçilerin takdir ve hayretini celbeden muazzam binalarla süslendi. Dram temsilleri için Diyonisos ve musiki müsamereleri ıçın Odeon tiyatroları yapıldı. M İ M A R U K Klasik devirde, mabet, galeri, tiyatro, gimnaz velhasıl bütün grek abideleri ayni vaısfta idiler: nispetlerin doğruluğundan ve çizgilerin ahengin [[s. 232]] 232 TARIH den çıkan sakin bir güzellik ve basit bir haşmet. Bununla beraber, sütun ve şekillerinin istimalinde oldukça bir değişiklik vardı. Bundan da üç türlü mimarlık usulü çıkmıştır: Torik usulü, İyonik usulü ve Korent usulü. Olemp, Delf mabetlerile Partenon mabetleri gibi büyük mabetler Torik istili üzere yapılmıştır. Bu istil, sade, sert ve azametlidir. Grekler, buna erkek istili derlerdi (Res. 110). îyonik istili ise, daha ziyade kadın vasfındadır. Hakikaten, lâtif ve zarif bir surette süslüdür. Bu istilin vasfı, sütunun başlığıdır. Bu başlık, iki helezon arasına sıkıştırılmıştır. Atinadaki Zafer ve Erekteon mabetleri, bu istil üzeredir. Bu son binanın bir cephesinde sütunlar yerine, kadın heykelleri yapılmıştır. Kornişi, bunlar tutar. Korent istili ise, Korentte bir çiçek sepetini taklit etmek istiyen bir heykeltraş tarafından icat olunmuştur. Bu istil, bilhassa, büyük zenginliğile meşhurdur. Grek binaları taştan veya mermerden sağlam bir surette yapılırdı. Bunun için ancak, insan elile yıkılabilirdi. Maamafih, Roma binalarında olduğu gibi; taş kemerli değil, sadece tahta ve kiremitle örtülürdü. Grek mimarlığının şaheseri, Atinadaki ParPARTENON tenon m2ihed\d\v(Res. 114).'Qn mabet Periklestarafmdan Atine sitesinin hamisi Atenanm şerefine yapılmıştır. Bu eseri, mimar İktinos ve heykeltraş Fidyas yaptılar. Eski Mısır ve Ortazamanın büyük binalarile mukayese edilirse Akropolün en yüksek noktasında yapılmış olan Atena mabedinin küçük eb'atta olduğu görülür. Bununla beraber torik mimarisi tarzındaki sadeliği ve iyon üslûbu üzere zengin tezyinatile göze çok hoş görünür. Partenon mabedi, M. E. V inci asırda Atinanm millî ve dinî zaferlerini hulâsa eden bir eserdir. Partenon mabedi, daha soraları hıristiyan kilisesi ve cami şekline kalbedilmiş ve 1687 de Atinanm Venedikliler tarafından muhasarası esnasında bir infilâk neticesinde harap olmuştur. Grek heykeltraşları, mermer, tunç, altın ve " ^ ^ d y a s ^ " * ^ ' ^^^^^^^ mükemmel maddeleri işlediler. Mabetlerin tezyinatında mimarlara yardım ettiler. Grek heykeltraşlarınin eserleri bizce meçhul [[s. 233]] EGE HAVZASI 233 dün ^Ancak, biz, bunları, Romalıların yaptığı kopyalarla M. E. V inci asırda Miron, yaptığı bir atlet heykelile şöhret kazandı. Bu atlet, disk atan bir sporcu idi. B n f Z insan vucudunun en mükemmel bir modelidir. Fakat, A k r ^ o S muazzam eserinden bahsettiğimiz Fidyas, bütün Tu s l ^ î ^stü^e d e n i z d i S r t lebilecek kadar 16 metre yüksekliğinde bir silâhlı Mene. dindeki fıldışmden ve altından 14 metre yüksekliğinde Zeüs JZ' V ' , R°dosta ve Bergamada büyük ve gösterişli eserler tercih olundu. y^k ve RESİM ressamlarının eserleri hakkında eskiden kalma tasvirler ve boyalı resimli vazolar vasıtasıle bir fikir edinilebilir. Resim, evelemirde tezyinat ıçın kullanıldı. Muktedir ressamlar görüldü. Fakat M. E o l H p e n ^ """ İ^kenderin ressamı" SINAAT Öreklerde san'at hissi yüksekti. En bayağı l^H,. • 1 yaparlardı. Vaktile Grekoftml l , • kıymetli taşlar vardır, fakat, grek çömlekçilerinin yaptığı ve süslediği topraktan vazolarka daha ziyade san'at vardı. Bunlar, en mükemmel Atık vazolarıBunlar, kısmen kırmız, zemin ü z ^ r ' e siyah tasvirler, kısmen de siyah zemin üzerine kırmızı tasvır erle süslüdür. Vazolar üzerindeki resimler, ya- meşhur tabloların kopyası veyahut doğrudan doğruya Atina hayatının bir tasviri idi. Bunlar, eski medeniyetin tetkiki için çok mükemmeldir. Kalıp içinde pişmiş topraktan yapılan heykelleri de zikretmek lâzımdır. San'atkâr, bunlara şapka şemsiye yelpaze ilâve ederek süslüyordu. Bu heykelciklerin en zarifleri, Beotya kıt'asında Tanagrada bulunmuştur. Bu heykelcikler, zarif ve lâtif bir tarzda giyinmiş kadınları tasvir [[s. 234]] 234 t a r i h 3. ATINADA HUSUSÎ HAYAT Aile efradı, aralarında yalnız kan rabıtasile AİLE değil, ayni zamanda din birliği ile de bağlı idiler. Doğum ve evlenme gibi hayatın başlıca vak'aları münasebetile, evin mabedinde dinî merasim yapılırdı. Esasta, aile babasının nüfuzu, kafî idi. Baba, karısının v e çocuklarının servetini yalnız başına idare eder ve bunlar babanın müsaadesi olmaksızın hiçbir şey yapamazlardı. Doğrudan doğruya varisi olmıyan kimse, başka aileden evlât edinebilirdi. İptidalarda, aile anasının mevkii küçüktü. Kadın, harem dairesinden çıkmaz ve çocukların terbiyesi üzerine olan tesiri de azdı. Kadının umumî oyunlara, tiyatroya gitmesi âdet değildi. Kadın, evde kızlarile iplik bükmek, kumaş dokumak ve nakış işlemekle vakit geçirirdi. Fakat, Atinada ahlâk, iptidaî kanunun şiddetlerini tahfifte gecikmedi. Kadın, Atinada, diğer sitelerde olduğundan fazla hürriyet ve itibar kazandı. Kadın, evin içinde esirlerin işlerini idare eder, ziyaret kabul eder ve iade eder ve birçok dinî merasime iştirak ederdi. Atinalı erkek, kadını, umumî işlere karıştırmaz ve çarşıdan alışverişi kendisi yapardı. Çocuk, altı yedi yaşına kadar anasının veya ^ Tm S^S'^ dadısının söylediği masalları dinliyerek oynar, 7 yaşından 18 yaşına kadar tahsil çağıdır. Tahsil, kanunen mecburî idi. Atinada okuyup yazmak bilmiyen pek az idi. Çocuk mektepte, okumak, yazmak v e saymak öğrenir ve bilhassa Omerden şiir parçaları bellerdi. Daha sora, ses ve aletle musiki tahsil ederdi. Musiki, Atinada tahsilin mühim bir kısmı idi. 14 yaşına doğru genç Atinalı gramer ve musiki tahsilile beraber cimnastik te yapardı. Ona güreş, koşu, sıçrayış, ok ve disk atmak öğretilirdi. Atina terbiyesinin gayesi, mütenasip bir vücutta güzel bir zekâ elde etmekti. Çocuk 18 yaşına girince vatandaş olurdu. İki sene de askerlik yapardı. EV VE EV EŞYASİ Atinada fakirlerin evi küçük ve karanlık idi. Zenginlerin evleri Atinanın yeni mahallelerinde geniş ve havadardı. Evin ortası, etrafında sütunlu galeri [[s. 235]] EGE HAVZASI 335 bulunan bir avlu idi. Avludan misafir oHoi odalanna ve kad.nlar.n a J Z Z T g t t T aparümamnda bazan bir bahçe de bulunurdu A r k f , T T " ' - bacas. y o S u ?e™ Atmada hırsızlara duvar delici derlerd! d ı k ] ? r ! ; Duvarlar boyunca santan ^olt sandalyeler, sehpalar yahut a £ ç - b e n z i y e f v l k r " " ' ' ^anapeye yahut şezlonga yazı hem yatılır, hem de kitap okunur, mek yediklerinden, masaları alçak idi. M. E. V inci asır ni' ^^^^ - ^ « " y a ğ ı lâmbalar? kulKIYAFET Erkeklerin kıyafeti, iki parçadan ibarettir r + " ketenden kolsuz bir nevi ku^akl,' fistan, bunun da üstüne omuz etrafında sarılan bîr n e T ^ I n ş manto. Grek, ekseriya başı açık gezerdi. Seyahatte Jenış kenarlı bir şapka veya fötr kullanırdı. Fakirier yalm ayak gezerler veyahut bir çarık giyerlerdi. Z e ^ e r baSı" potin giyerler ve baston kullanırlardı. M. E. IX u^cu asra kadar moda, sakah ve saçı kısa kesmekti Kadınların elbisesi, erkeklerinkinden daha uzun ve daha genişti. Vucudun etrafında, birçok kıvrımlar teşkil e d e r S Bu ev elb^esı İdi. Atinalı kadın, sokağa çıkınca uzun bir peçe or erdi. Moda kadınların elbisesini çok değiştiği Fakat, renk umumiyetle beyaz kaldı. Zengin k a d m l S renSi deriden zarif ayakkapları giyerlerdi. L c e v h e r a t Lnan^r 1ar ve ellerinde bir yelpaze taşırlardı. ^^uiianır YEMEKLER Atinalı, pek kanaatkârane yaşardı. Erken ^ . kalkar ve şaraba batırılmış ekmek verdi ö ğ l e y e doğru kuvvetlice bir yemek yerdi. Güne^ batarkei' asıl yemek yenirdi. Bayram günleri akşam y L e S b^r ziyafet şeklim alırdı. Ziyafet salonuna girerkeS misafirfer ayakkaplarını çıkarırlardı. Esirler, misalrlerin ayaklar mı yıkarlar, hatta güzel kokular sürerlerdi. Misafirlef ikişer [[s. 236]] 236 TARIH ikişer yastık ve yorganlı yatakların üstüne uzanarak yemek yerlerdi. Esirler, misafirlerin önüne yemekleri masa ile birlikte getirirlerdi. Çatal malûm olmadığından yemek el ile yenir ve hamurla silinirdi. Peçete malûm değildi. Yemeğin sonunda içilirdi. Grekler tuzlu çörekler yiyerek susuzluklarını arttırırlar ve bu suretle çok şarap içerlerdi. Ziyafeti şenlendirmek için, ev sahibi muzıkacılar ve dansörler getirirdi. Misafirler, yatakları üzerine uzanmış olduğu halde, içerek seyrederlerdi. Başlarına çiçekten çelenk korlardı. Yemek siyasî veyahut felsefî mevzular etrafında hararetli mükâlemelerle biterdi. Atinada aşçı kullanmak âdetti. Bazan bir ziyafet için 12 aşçı kullanılırdı. Tabiî, fakir halk, bu lüksü bilmezdi. Halk, kanaatkârane, ekmek, sebze, balık ve zeytinle geçinirdi. w>™ Yemek zamanları ve gece müstesna olmak BIK AllMALaiNlJN « , . , , , , i, GÜNDÜZ IŞLERI "^ere. Atmalı evinde bulunmazdı. Iklım ve siyasî rejim, açık hava hayatına müsaitti, öğleden evel işler görülürdü. Bu zamanda halk meclisi toplanır ve mahkemeler çalışırdı, öğleyin yemek için eve gidilir ve hafif bir uyku kestirilirdi. Öğleden sora çıkılarak spor meydanlarına gidilirdi. . Bir Atinalı ölünce, karısı, cenazeyi hazırlar CENAZE MERASIMI , , I. •• .., , I.^ ^ • ^ - ve sokaktan görülecek surette bir yatağa yatırılır. Bu suretle cenaze bir gün teşhir edilir ve akraba ve dostları gelip matem havaları okurlar. Defin sabahleyin erkenden yapılırdı. Bu işte kadının vazifesi esaslı idi. Cenaze, bazan bir arabanın üstüne konurdu. Ekseriya akrabası kolları üzerinde taşırlardı. Cenazeyi flütçüler ve kira ile tutulmuş ağlayıcılar takip ederlerdi. Defin merasiminin bütün icabatile yapılması mecburî idi. Definden sora aile toplanır ve müştereken bir cenaze yemeği yenirdi. Atinada devlet, daima çalışmağı teşvik ederSANAYI di. Atinada fakirlik ayıp değildi. Ayıp olan şey, fakirlikten kurtulmak için çalışmamaktı. Atinalı işçi, ekseriya mahir ve mucit idi. Fakat, binlerce esirin çalıştığı tezgâhlar serbest çalışan san'at erbabına rekabet ediyordu. Atık kıt'asmın başlıca sanayii taş ocaklarından ve madenle [[s. 237]] EGE HAVZASı ^37 ^ ^ ^ ^ i l m e s i n d e n ; Silâh, vazolar, möble ve elbise imalinden TICARET E- y inci asrın ikinci nısfında Atina ve Pirece. Karaden^^e^ " S c T a / ' İ e ' ' ^ Kıbrıstan bakır Midilli Z T c , J ^^^^yadan demir, mrnm^m yerde geçerdi makbuldü ve herİ. P E L O P O N E Z H A R B İ (M. E. 431^404) HARBIN SEBEBI ^^i^^nın gittikçe artan kuvveti Ispartadan Korent ve Megarh tacirler, heryerde î ^ a Uarm v "^mta"' I t t h " çatıyordu. Bu hal, 27 sene süren Pelo ponez harbine sebep oldu (M. E. 431-404) BılHlr, P.T rsparta temsil ediyordu. İyon . e h l r l l r f d t A t r n T l l ^ t S S Peloponez harbi üç devreye ayrılır: I. BİRİNCİ DEVİR 10 SENE HARBİ (M.E, 431^421) Harbin başlangıcı Atina için evi e-ecmprli HOU + ^ dan icendlslne . a t , salâhiyet t e r n i : [[s. 238]] 238 TARIH plânı tasarlamıştı. Ispartalılann Atığı istilâ edeceğine kani olduğundan Atık ahalisini Atina duvarlarının içine çekti. Atina, Pireye uzun duvarlarla bağlı olduğu için, şehir, denizden erzak almakla uzun bir muhasaraya dayanabilirdi. Bu muhasara esnasında Atina donanması, Peloponez sahillerini abluka ve tahrip edebilirdi. Atina donanması Lakonya sahillerini tahrip etti. Fakat, Ispartalılar da Atığın bütün mezruatını mahvettiler. i-r Mısırdan Pireye gelen bir gemi, Atina halkı arasına veba getirdi. Tedbirsizlikten, halkın dörtte biri öldü. Perikles bu i esnada öldü. Periklesin ölümünden sora, parti şefi olarak Kleon ve Nikyas vardı. Demokrat partisi şefi olan Kleon, şiddetli nutuklarile halkın hoşuna gidiyordu. Sonuna kadar harp taraftarı idi. Aristokrat partisi reisi olan Nikyas, Atinalıların en zengini idi. Vergilerin çokluğundan ezilen diğer zenginler gibi harbin bitmesini istiyordu. Fakat, mahcup, kararsız ve müvesvis olduğundan, ekseriya tasvip etmediği askerî hareketlere sürüklendi. Talih, Atinalılara biraz güler gibi olmuştu. Atina donanması Mesenya sahilinde Püos limanını işgal ve tahkim etmişti. Orada bir İsparta garnizonunu esir aldı. Ispartalılar, süratle intikam almak yolunu buldular. Atinanm altın ve donanmasını yapmak için kereste getirdiği Trakyadaki müstemlekelerine taarruz ettiler. Amfipolis müstemlekesini zaptettiler ve bu mıntakanm birçok sitelerini Atinadan ayırdılar. Kleon, Amfipolis \ istirdat için koştu. Fakat mağlûp edildi ve öldürüldü. İsparta, sulh taraftarı Nikyas ile sulh müzakeresine başladı. Her iki taraf mütekabilen aldıkları esirleri ve zaptettikleri yerleri geri vermek şartile sulh yaptılar. Buna Nikyas Sulhu denir (M.E.421). Bu harp 10 sene sürdü. 2. İKİNCİ DEVİR SİCİLYA SEFERİ (M,E. 415-413) Nikyas sulhu, bir mütareke bile olamadı. Çünkü, hiç kimse ona riayet etmiyordu. Atinanm, Sicliyaya sefer yapması, muhasamatı tekrar başlattı. Bu serseri politikaya taraftar [[s. 239]] EGE HAVZASı ^39 olan Alkibyat idi. Periklesin akrabası olan bu adam . . f . h . t - z e v k içinde büyümüş idi. Atina için m^ş^rbir^ada'm Halk, Alkibyadı ve mütereddit Nikyası müştereke. f kumandanı tayin etti. Fakat, bir vak'a hTr^k.fl etti. Bir gece, Atina meyda;ılarmı ve Loka^rm^^^^^ heykellere tecavüz edildi. Ahali, bu hareketTerrik?K r " etti "^^hkûmiyete uğramaktansa, Ispartaya iltica tarda takvye kjtaat, almakla beraber, Sirakdzü z a ^ e d e m İ dı er Donanmaların, ve yarahlarm, terkederek k a r a S n ^ e nertl'le; l^âm^"ofnnS""^" ^ 3. ÜÇÜNCÜ DEVİR DESELİ HARBİ (M, E 413-404) s i l â h £ ! n ? ^^^^^^^ askerlerini ve silah arını bitirmişti. İsparta, eski düşmanı Atinaya karşı m ^ cadeleye devam ediyordu. Alkibyadın tavsiyesi s ü S e ^ t İsparta ordusu Atina civarındaki Deseli Llesini ısgal ^ ı Karadan sıkıca abluka edilen şehir, deniz h a k i m i y e t i m e Sicilya felâketi haberi üzerine iyon şehirieri, Sisam müs tesna olmak üzere, Atinaya isyan ettiler Eski DelosmiZdı" bozuldu. Bu felâketlerden başka Atinada bir ihtilâl ^^^^ [[s. 240]] 240 TARIH Aristokrat partisi, cebren hükümete geçti ve düşmanla müzakereye başladı. Sisamda toplanmış olan Atina donanması, birkaç ayda yeni idareyi devirdi ve zenginlerin istibdadına nihayet verdi. Bunu müteakip, Ispartadan Anadoluya giden Alkibyadı Atina donanmasının başına getirdi. Alkibyat, Ispartalıları mağlûp etti ve Hellespon ve Trakya şehirlerini Atina hakimiyetine bağladı. Alkibyat, Atinaya döndüğü zaman, muzaffer bir kumandan sıfatile alkışlandı. Ahali, kendisine altın çelenk1er verdi. Alkibyat, aleyhindeki töhmetlerden beri ilân olundu ve Atina kuvvetlerinin başkumandanı tayin edildi. İsparta da boş durmuyordu. Donanmasının başına meşhur jeneral Lizandrı getirdi. Bu adam, ayni zamanda kurnaz bir diplomat idi. Atina donanmasını mahvettikten sora Atinayı karadan ve denizden muhasara etti. Atina, Lizandrm şartlarını kabule mecbur oldu. Bu şartlar pek ağırdı. Atina, kale duvarlarını yıkacak, 12 si müstesna olarak bütün gemilerini verecek ve Salamin müstesna olmak üzere hariçteki bütün topraklan terkedecekti. Ispartalı kumandan, donanmasile Pireye girdi. Uzun duvarları flüt çalarak yıktırdı. Galebe çalan İsparta, hakimiyetini bütün Grekler üzerinde sert bir surette hissettirmiştir. K. İSPARTA VE TEFİN TEFEVVUKU L ISPARTANIN TEFEVVUKU . . İsparta, Lizandrm tavsiyesi üzerine hakimiISPARTA^^ISTIB- yg^^j^^ Yunan Anadoludaki siteler üzerine teşmile çalıştı. Her sitede Ispartaya sadık 10 azadan mürekkep aristokrat bir hükümet yaptı. Bunların emrine bir İsparta garnizonu da verildi. Bundan başka İsparta, Atinanın yaptığından fazla müttefiklerinden senelik vergi ve asker aldı. Atina diğer sitelerden daha sert muamele gördü. İsparta Atinada, 30 arhonttan mürekkep bir aristokratik hükümet kurdu. Akropolü işgal eden İsparta askerlerinin yardımile Otuzlar müstebitçe hareket ettiler. Halk mahkemelerini ve Halk Meclisini kaldırdılar. Atinada dehşet hükümferma idi. [[s. [169r]]] (FiUja devr-inde! jVI. E. 3S9 . 33&) i' ' i' [[s. 241]] EGE HAVZASI ^41 Birçok vatandaşlar nefye ve ölüme mahkûm oldular 1300 kışı idam edildi. ^"idr. ı j u ü Bu kanlı istibdat Atinanın düşmanlarını bile ürküttü 4 0 3 senesinde Tepliler Atinalı sürgünlere yardım S e r i k Atıka girmelerim ve Pireye kadar ilerlemelerini teshil e t S Î Pire civarında vukua gelen muharebede müstebitler mağlûp o dular. Atına kapılarını menfilere açtı. Umumî af i S olundu Demokrasi idaresi tekrar iade olundu, ve Atinalılar umumi ve hususî felâketlerin izlerini silmeye çahşülar. İSPARTA VE İRAN ^spartanın Anadoludaki politikası da eyi •H ^-r ^ Bu siyaset, Kıral ^ye^^Zas tarafından dare ediliyordu. Bu adam, çelimsiz, topal fakat gayet sevim" h İdi Bununla beraber, zeki ve vatanperverdi Küçüka^- yadakı siteler yeniden Persler tarafından tehdit olunduğundan, bunlar, İsparta kiralından yardım istediler. Ajezilas karaya çıktı ve Persleri mağlûp etti ve Anadolunun içerlerine girmeyi tasarladı. Persler, Atina, Argos, Korent ve Tepi İsparta aleyhine birleştirdiler. Ajezilas Trakya ve Makedonya tankı e mustacelen Yunana dönmek mecburiyetinde kZı İsparta kiralı, müttefik siteleri Beotyada mağlûp etti (M.E. 394) Fakat, muharebede yaralandığından Ispartaya avdete mecbur oldu. Aynı mamanda da İsparta donanması Atinalılar tarafmdan Anadolu sahillerinde mağlûp edildi. ANTALKİDAS mağlûbiyet, İsparta hakimiyetinin Ege SULHU Denizinde düşmesi demekti. Yorgun düşen İsparta, pers kıralım Yunan mukadderatına hakem tayın etti. İsparta murahhası Antalkidas, Perslerle bir muahede yaptı. Bu muahede ile Persler, Anadoludaki bütün ^telen aldılar. Yunan kıt'asmdaki bütün siteler de bin" birinden müstakil olmak üzere serbest oldular, iran kiralı f e S e^i y t X . ^^^^^ ^^^^^ ^^ ^^^^ ^-P^ ONBİNLERİN devirde, İsparta ile İran arasında mühim KAÇIŞI bir vak'a da olmuştu. Pers kiralının kardeşi H, R , « gaspetmek istiyordu. Bu maksatla topladığı kuvvetler arasında, IspartalılLm yardımıle para iîe tedarik edilmiş 10,000 Yuianh da vardı n n d İ ' r . ^ ^ bulunuyordu. Babil civarında mağlup olan genç prens, idam olundu. [[s. 242]] 242 TARIH t ^ Yunanlılar, Ksenefonun nutuklarile, canlanarak, Anadolu şark dağlarından kaçarak, pek az kısmı, dört aylık meşekkatten sora, Karadeniz kıyılarına gelebildiler. Sahili görünce sevinçlerinden "^Talaşa ! Talaşa,, deniz ! deniz ! diye bağrıştılar. Bu kaçış, tarihte Onbinlerin kaçışı diye şöhret almıştır. 2. TEP'İN TEFEVVUKU fM. E. 361-371) II İsparta, deniz tefevvukunu kaybettikten sora, asıl Yunanda da hakimiyetini kaybetti. Tep, İsparta tazyikından kurtulur kurtulmaz tefevvuku eline aldı. Bu seri yükselmeyi, Pelopidas ve Epaminondas isminde iki adam temin etti. Pelopidas, Tepli idi. Tep'i kurtaranlar arasında idi. Çok cesur olan Pelopidas müteşebbis bir asker idi. Siyasetin idaresini dostu Epaminondasa bırakmıştı. Epaminondas mükemmel bir devlet adamı idi; İsparta Beotayaya 10.000 kişilik bir ordu gönderdi. Fakat bu ordu, tamamen mağlûp edildi. Muharebede çok Ispartalı telef oldu. Merkezî Yunanda İsparta hakimiyeti nihayet buldu. Bundan sora Tep taarruza geçerek Peloponez kıt'asını ayaklandırdı. Epaminondas Peloponez kıt'asında nüfuzunu tesis etti ve İsparta duvarları önünde göründü. Fakat, İsparta Kiralı Ajezilasın şiddet ve cesareti sayesinde İsparta kurtuldu. Epaminondas, Argıtta bir muharebede düşmanları mağlûp ettise de, kendisi de maktul düştü (M.E.362). îki sene evel dostu Pelopidas dahi Tesalyayı kurtarmak isterken bir muharebede ölmüştü. îki büyük adamını kaybeden Tep, Yunan kıt'asmdaki hakimiyetini hemen kaybetti. Bu hakimiyet, Ispartaya değil, Atinaya geçti. 3. YUNAN SİYASÎ MEVCUDİYETİNİN SONU M. E. IV üncü asrın ilk yarısında, Atinanın nüfuzu tekrar canlandı; İsparta ve Tep arasındaki rekabetten istifade ederek, bazan birile ve bazan diğerile ittifak etti. Ayni zamanda [[s. 243]] EGE HAVZASı 243 eski bahrî nüfuzunu da tekrar ihyaya çalıştı. Esaslı bir şey yapmaya muvaffak olamadı. Bir asırdanberi, Atina, İsparta ve Tepten herbiri kendi menfaatine olarak Yunanı birleştirmeye çalışmışlardı Fakat, hepsi yıpranmıştı. Artık karışıklık, iğtişaş eskisinden fazla hüküm sürmekte idi. Memleket o kadar yorulmuş ve o kadar ayrılmıştı ki, ilk çıkacak fatihin eline düşmeye hazırdı. Evvelâ Yunana hâkim olacak adamın Met muharebeleri devrinde olduğu gibi şarktan, Pers İmparatorluğundan geleceği zannolunuyordu. Hakikatte şimalden, Makedonyadan geldi. L. MAKEDONYA TARİHİ 1. MAKEDONYA KIT'ASI VE AHALİSİ Makedonya, Tesalyanm hemen şimalinden başlar. Bu memleket, manzarası, menabii ve ahalisinin ahlâkı itibarile komşusu Yunandan tamamen ayrılır. Bu kıt'a aşağı ve yukarı Makedonya diye ikiye ayrılır: Aşağı Makedonya, Ege Denizi kenarında bir ovadır (Vardar Ovası). Yalnız kayalıklı, üç burunlu Halkidikya Yarımadası Anadolu sahillerini andıYukarı Makedonya, yüksek dağlarla çevrili bir sıra kapalı havzalardan ibarettir ve bu havzalar, Aksiyos (Aksu yahut Vardar) ve Strimon (Struma) ırmaklarile biribirine bağlıdır. Makedonyanın iklimi ratıp ve değişiktir. Orada, bağlar ve çok hububat ve zengin mer'alar vardır. Beygir, Makedonyanın başlıca servet membalarından biridir. Greklerin barbar dedikleri Makedonya ahalisinin aslî unsuru cenubî Rusya - Tuna yalısı boyunca gelmiş türk ırkıdır. Fakat Makedonya sahilinde yerleşen Öbeliler vasıtasile yunan lisan ı, Makedonyada da yayıldı. Makedonya kıralları, Olemp oyunlarına iştirak ederlerdi. Ahalinin çoğu köylü idi.' ıl¥ i; Memlekette ancak iki şehir vardı: Ege (Eke) ve Pella, Makedonya asilzadeleri sert ve çetin idiler. Vakitlerini av', harp veyahut ziyafetlerle geçirirlerdi. [[s. 244]] 244 TARIH 2. KIRALLAR KIRAL FİLİP Makedonya kırallan çoktanberi memleket(M.E. 359-336) lerini birleştirmeğe ve medenileştirmeğe çalışıyorlardı. Bu maksatla Yunanla sıkı münasebete girmişler ve en meşhur grek muharrirlerini ve artistlerini celbetmişlerdi. Bununla beraber, Makedonyayı şarkın en kuvvetli bir kırallığı yapan Filip (M.E. 359-336) olmuştur. Bu hükümdar, zamanının medenî evsafını ve türk kahramanlığını nefsinde birleştirmişti. Genç iken Tepte yaşayan Filip, Pelopidas ve Epaminondasın ahvalini tetkik etmişti. Zekâveti sayesinde o memleketlerdeki eyi şeyleri almıştı. Kıral olunca, bilgisi, belâgati ve intizamı sayesinde Örekleri cezbedebilmişti. Diğer taraftan yeni kıral kuvvetli olmasından ve ava olan merakından Makedonyalıların hoşuna gidiyordu. Filip idare etmekte ve galebe çalmakta mahir idi. FİLİP'İN MAKSAT. olunca. Üç vazife karşısında kalLARI Evvelâ Makedonyayı tensik etmek ve kuvvetli bir ordu yapmak mecburiyetinde idi. Daha soraları barbar kabilelerin bulundukları yerleri zaptederek dağlar tarafından ve grek kolonilerini zaptetmek suretile sahil cihetinden kıralhğının tabiî hudutlarını temin etmek zaruretinde idi. Filip, memleketinin başına geçtikten sora Atina ile mücadeleye mecburdu. Bu mücadele neticesinde Yunana hâkim olabilirdi. Daha sora, dördüncü bir maksat, kiralın fikrini meşgul edebilirdi: Yunan ve Makedonyanın birleşmiş kuvvetlerile îrana karşı mücadele etmek. Fakat bu muazzam projeyi tahakkuk ettirmek şerefi oğlu İskender Q nasip oldu. KIRALLIĞIN TAN- "^^rnl^ketinde evvelâ mutlak bir idare ZİMİ. FALANJ Yukarı Makedonyanın derebeylerini itaate aldı. Filip daha sora millet efradından kuvvetli bir ordu yaptı. Asilzadeler süvariye rağbet ediyorlardı. Kıral, en eyi ailelerin çocuklarından hususî bir kıt'a yaptı. Bunlardan müstakbel jeneraller çıkacaktı. Piyade, kuvvetli ve tamamen kiralın şahsına sadık Makedonyalı köylüleri arasından alındı. Bu ordunun esas unsuru, müntehap efrattan mürekkep ağır piyade idi (Falanj). On bin nefer kuv [[s. 245]] EGE HAVZASı 245 vetınde olan Makedonya falanjı sivri demirlerle mücehhez ve her önüne geleni süpüren müthiş bir kuvvet idi Fakat hareketi ağır olduğundan arızalı arazi bu askere pek müsait değildi. Filip ordusunu besliyebilmek için Trakyadaki altın madenlerini işletti ve Filip tesmiye ettiği paralara resmini bastırdı. TABİÎ HUDUTLA- "^^mleketini ve ordusunu tensikten sora RIN ZAPTI hudutları elde etmek istedi (Harita 17). Dağ tarafından Makedonyanın hudutları mütemadiyen Illiryahlar ve Trakyalılar tarafından taciz ediliyordu. Filip bunları kendi memleketlerine kadar takip ve Trakyada bugün bile ismini taşıyan Filipopoli (Filibe) şehrini yaptı. Makedonya bir deniz cephesi yapmağa mecburdu. Bu maksatla Makedonya sahilinde bulunan grek müstemlekelerini zaptetti. Ayni zamanda Atina tarafından teşkil olunan deniz ittihadı, Peloponez muharebelerindenberi yavaş yavaş eriyordu. Trakya ve Makedonyadan yalnız birkaç şehir muvakkaten Atinaya sadık kalmışlardı. 3. F I L Î P VE Y U N A N . Filip, grek müstemlekelerine taarruz etmekYUNANIN HALI ig Atinanın ve müttefiklerinin can damarına basmıştı. Filip, bütün Yunanda tefevvukunu kabul ettirmeğe mecburdu. Ahval de bu politikayı teshil edecek şekilde idi. Yunan dahilî harplerle çok yorulmuştu. Kuvvetli Makedonya ordusuna karşı Atina, vatan hissinden tamamen mahrum ücretli askerlerden başka bir asker çıkaramazdı. Atinalılar her tarafta rahat yaşamaktan ve zengin olmaktan başka bir şey düşünmüyorlardı. Hatta Atinada umumî bayramlara mahsus paranın bile orduya sarfı ölüm cezasını mucip idi. Bilhassa Makedonya parası alan kuvvetli bir parti Filip ile anlaşmıya hazırdı. Makedonyanın istilâsına karşı koymak cesaretini gösteren, yalnız hatip Demosten olmuştur. DEMOSTEN Demosten, felâket mektebinde yetişmişti. Küçük yaşta yetim kalan Demostenin servetini vasileri suiistimal ettiler. Demosten, büyüyünce bunlara karşı [[s. 246]] 246 T A R I H dava açarak şedit müdafaalarile mahkûm etti. Bu andan itibaren hitabetin büyük bir rol oynadığı siyaset, Demosteni cezbetti. Şöhretini, Filip aleyhinde irat ettiği keskin nutuklarla kazanmıştır. Filip aleyhindeki ilk nutkundan sora Makedonyaya muhalif olan partinin başına intihap olundu. Bundan sora daima Filipin ihtirasatmı ilân v e Atinalıları ikazla meşgul oldu. Demosten diğerleri gibi yalnız nutuk irat etmekle iktifa etmedi, Atina diplomasisini idare, donanmayı tensik v e Şerone muharebesinde bir nefer olarak kahramanca muharebe etti. Demosten, Atinanın M. E. IV üncü asırdaki en büyük vatanperveri v e dehası ile eski devrin en büyük siyasî hatibidir. Din, Filipe Yunanın dahilî işlerine müdaharp ^^^^ fırsatını verdi. Delf ruhanî meclisi, TESALYA ahalisini Delf mabedine ait araziyi işgal ettikleri için, fazla miktarda cezayinaktiye mahkûm etmişti. Bundan müteessir olan Fositliler kızarak silâhlandılar ve Apollon mabedindeki hazineyi zaptettiler. Bu hareket, merkezî Yunanı on sene kan içinde bırakan mukaddes bir harbi mucip oldu. Bu harp, Tesalyaya da geçti. Tesalya asilzadeleri Filipten yardım istediler. Filip te, Apollonun intikamını almak behanesile yardıma koştu. Makedonya kiralı memleketin mühim noktalarım işgal ettikten sora Termopili işgal etmek için ilerledi. Fakat orada grek kuvvetlerine rasgeldiğinden bu defalık daha fazla ilerlemedi ve yalnız Tesalyayı işgal etmekle iktifa etti. i» Kendisini Delf ruhanî meclisine Fositliler yerine tayin ettirdi. Bu suretle yunan işlerine müdahale hakkını kazanmış oluyordu. . . . Filip, başka tarafta tevessü etmek istedi^rSÛveS"^ ğinden bir müddet için Yunandan elini çeker gibi oldu. Makedonyaya mücavir olan Epir kıt'asınm başına kayınbiraderini yerleştirdi. Daha sora Trakya sahillerini zaptetti. Yalnız, Halkidikyayı ve Şarkî Trakyayı henüz almamıştı. Evvelâ Halkidikyanın Olent şehrini tehdit etti. Halkidikyalılar, Atinalılardan imdat istediler. Demosten irat ettiği üç meşhur nutkile bu talebi takviye etti ise de, Atinanın yolladığı imdat askeri geç geldiğinden Filip, şehri zabıt ve tahrip edebilmişti. Şarkî Trakya [[s. 247]] EGE HAVZASI 247 nm zaptı daha güç oldu. Şarkî Trakya Yarımadası Karadeniz ve Çanakkale boğazlarına hâkimdir. Atinalılar bu tarikle Karadenizden buğday alırlardı. Bu mıntakalarm ehemmiyetini takdir eden Demosten, şahsan Bizansa gelerek ahaliyi gayrete getirmeye çalıştı. Bu suretle donanmasile Bizans önünde görünen Filip, Atina donanması tarafından mukavemet gördüğünden muhasarayı kaldırmıya mecbur oldu. Bu muvaffakiyet, Demostenin son bir siyasî muvaffakiyeti olmuştur. İKİNCİ MUKADDES ^^^ mukaddes harp vesilesile Filip HARP Yunanda parlak bir muvaffakiyet kazandı. ŞERÖNE (M. E.338) civar Lokri ahalisi Apollon mabedine mahsus araziyi ekmiş olduklarından, Delf ruhanî meclisi Lokrililere harp ilân etmiş ve müttefik kıtaatın kumandasını Makedonya kiralına vermişti. Filip hemen Termopil geçitlerini geçerek Beotya kıt'ası methalindeki Elate kalesini zaptetti. Bu cesurane hareket Atinada dehşet uyandırdı. Fakat Demosten ahalinin şevk ve ümidini yükseltti. Nefiriam tarzında asker topladı ve Teplilerle bir ittifak yaptı. Filip, sükûnetini bozmaksızın Greklere Beotya kıtasında Şerone civarında taarruz etti ( M . E. 338 ). Greklerin meyusane mukavemetlerine rağmen Filip, bunları tamamen ezdi. Tepliler topraklarını bırakmaktansa mahvolmayı tercih ettiler. Mermer bir aslan bugün dahi bunların telef oldukları yeri gösterir. Yunan istiklâli artık ömrü tabiisini bitirmişti. FİLİPİN MUZAFFE- ^^^^^ mağlûp sitelere eyi muamele etmedi. RİYETİ VE VEFATI sitesinin Beotya kıt'asındaki hakimiye(M. E. 336) tine nihayet verdi. Atinanın hariçteki bazı müstemlekelerini kendine bıraktı ise de, Makedonya ile bir ittifak yapmasını mecburî kıldı. Filip, grek istiklâlinin son kalesi olan Atinayı korumak ve ondan istifade etmek istiyordu. Bundan sora Yunan ayakları altına serilmiş v e Korent berzahı gibi Yunanın muhtelif yerlerine ikame edilen Makedonya kıtaatı sayesinde sadakati de temin olunmuştu. Korentte bütün grek sitelerinin aktettiği bir kongre grek ordusunun başkumandanlığını Filipe tevcih etti. Makedonya kiralı Pers İmparatorluğuna karşı bir sefer [[s. 248]] 248 TARİH açmak üzere iken zabitlerinden biri tarafından öldürüldü (M.E. 336). Filip maksadını tahakkuk ettiremeden 4 7 yaşında ölmüştür. Bu projesini tahakkuk ettiren oğlu îskenderdir. M. BÜYÜK İSKENDER (M.E. 336 - 323) 1. İLK HAREKETLERİ İSKENDERÎN Babası öldüğü zaman İskender 2 0 yaşında GENÇLİĞİ I^^ha genç iken büyük bir adam olduğu anlaşılıyordu. İskender Grek değildi; fakat genç bir grek allahı kadar güzeldi (Bes. 117). Başını ekseriya sol omuzuna doğru iğerdi ve mahir bir sporcu idi. Filip, oğluna hoca olarak Filozof Aristoyu getirmişti. Bu meşhur adamın terbiyesinde İskender, ilim ve fikir işleri zevkini kazanmıştı. Omeri çok takdir ederdi. Gayet cevval olan İskender, daima faal olmak ihtiyacında idi. Daha çocuk iken dünyayı zaptetmek hülyasını kurardı. Bir gün "Babam, dedi, heryeri zaptedecek ve bana yapacak büyük ve şerefli bir iş bırakmıyacak. „ 16 yaşında iken babası Iskendere Makedonya Veliahtlığını tevdi etti. 18 yaşında iken cesareti sayesinde Şerone zaferinin kazanılmasına sebep oldu. İskenderin kusurlarına gelince; bu kusurlar memleketinin ve ırkının kusurları idi: Şiddetli gazap ve sarhoşluk. İLK HAREKETLERİ ^^kender, kıral olur olmaz, ahlâkındaki şiddeti göstermeye başladı. İlk anlarda Makedonya asilzadeleri gayrimemnun idiler. Şimaldeki kavimler hudutları tehdit ediyorlardı ve Yunan da Makedonya boyunduruğundan kurtulmak için harekete gelir gibi idi. İskender birçok idamlarla memlekette sükûnu iade etti. Şimaldeki kavimleri iterek Tuna kıyılarına kadar ilerledi. Yunanda isyan etmek istiyen Tep ve Atina ile uğraştı. İlk defa ordu ile Tep önünde göründü. Birinci defasında asileri affetti. Fakat ikinci defasında şehri kökünden yıkarak ahalisini esir gibi satü. Buna mukabil af dileyen Atinaya ilişmedi. Hatta isyanın müşevviklerinden olan Demostene bile ilişmedi. [[s. 249]] EGE HAVZASI 249 PROJELERİ VE HA- ^^kender, Korentte topladığı grek kongreZIRUKLARI ^ınde kendini bütün müttefik kuvvetlerin başkumandanı tayin ettirdi. Bütün Makedonyalı arı ve Grekleri Pers İmparatorluğuna karşı sürüklemek ıçın Met muharebelerinin intikamım almak L e d S n i ilen surüyordu. iskender (M.E. 335-334) kışı esnasında büyük sefer hazırlıklarını bitirdi. Çanakkale boğazı civarında 4 0 oSo kışıhk bir ordu topladı. Donanması 160 parça idi. Ordusunda erzak nakliye kolları ve istihkâm kıtaatı vardı. Yanında daha sora kıral olan Ptoleme ve Selefküs gibi meşhur adamlar bulunuyordu. Makedonyadan hareket etmeden evel bütün mallarını dostları arasında taksim etti. Sana ne kalıyor diyen ]enerallerınden birine: ümit! cevabını verdi. PERS İMPARATOR. ^^^^ İmparatorluğunun M. E. IV üncü asırLUĞUNUN SUKUTU gözden geçirilirse, İskenderin projesinin o kadar cür'etkârane olmadığı görülür. Pers imparatorluğu İndüs ırmağından Nil ırmağına kadar uzanıyordu. Pers kiralının Persepolis ve Sustaki hazinesi , o kadar çoktu ki, bu sayede büyük ordular besliyebiliyordu Pers ordusunda 100,000 kadar ücretli asker vardı Bundan başka Akdenizdeki Pers donanması makedonya ve grek donanmasından fazla idi. Bununla beraber, Pers İmparatorluğunun bu kadar vâsi olması bir zâf sebebi idi. Muhtelif mmtakalarda bulunan valiler merkezi dinlemiyerek müstakil olmak istiyorlardı. İmparatorluğun Mısır gibi bazı aksamı mütemadiyen isyan halinde idi. Bütün bu sebepler İskenderin zayıf vasıtalarla nasıl büyük bir imparatorluğu zapta kalkıştığını izaha kâfidir. İSKENDERİN ESERİ iskender 11 sene zarfında (M. E. 3 3 4 - 3 2 3 ) 1 I. Üç sene zarfında (M. E. 334-331) Çanakkale boğazından büyük bir eser meydana koydu. Mısıra kadar Akdeniz sahilini zaptetti. II. Müteakip sekiz senede (M. E. 331-323) merkezî Asya hudutlarında dolaşarak Pers İmparatorluğu yerine yeni bir imparatorluk kurdu. III. İskender öldüğü zaman daha başka yeni bir fütuhat yapmak istiyordu. 33 yaşında ölmesi (M. E. 323) bu arzularının tahakkukuna mâni oldu. [[s. 250]] 250 TARİH 2. AKDENİZ SAHİLİNİN ZAPTI İskender, mukavemete tesadüf etmeksizin Çanakkale boğazmı geçti. DüşNıK MUHAREBESI ^ ^ ^ ordusu Granik çayı kenarlarmda onu bekliyordu. İskender şiddetle düşman üzerine atılarak pers ordusunu bozdu. Alınan ganaimin bir kısmı Atinaya gönderildi. Granik muzafferiyeti İskendere iyon şehirleri dahil olduğu halde Küçükasya sahillerini kazandırdı. Bu muzafferiyetten sora İskender, Anadolu yaylâsının içerlerine girdi. Frikyanın merkezi olan Gordiyom da meşhur Gordiyom düğümünü bir kılıçla kesti (Kördüğüm). Efsaneye nazaran bu düğümü çözecek insana Asya İmparatorluğunun mev'ut olduğunu allahlar söylemişlerdi. İskender yoluna devamla Toros dağlarını aşarak Küikyaya, girdi. İskender, bir derede yıkanırken az kaldı ölüyordu. Kendine geldiği zaman pers kıBESi, ı s o s ^^^^ Kodoman Daryüsün 6 0 0 , 0 0 0 kişilik bir ordu ile ilerlediğini öğrendi. Muharebe Mezopotamya ve Anadoludan gelen yolların birleştiği yerde, Şimalî Suriyede kâin Isos ta vukubuldu. Bu seferde İskender, pers ordusunun güzide kısmını teşkil eden ücretli grek askerlerinin hakkından geldi. Mağlûp olan Daryüs, ordugâhını, hazinesini hatta ailesini bırakarak şarka doğru kaçtı. İskender, Daryüsün ailesine eyi muamele etti. Bu muzafferiyetten sora, Suriyenin merkezi olan Şam, kayıtsız ve şartsız teslim oldu. İskender, pers donanmasının bütün barınaFENİKEVE MISIRIN ZAPTI elde cağı yerleri alabilmek için Fenike etmeye mecburdu. Pers donanması, sahilini kumandanının vefatından sora başsız kaldı. İlk tazyik üzerine Fenike şehirleri ve Kudüs kalesi, kapılarını iskendere açtılar. Yalnız bir ada üzerinde münferit bulunan Sur kalesi mukavemet edebildi. İskender bu şehri zabıt için sahil ile şehir arasında bir set yaptırdı. Yedi aylık bir mukavemetten sora İskender şehri zaptetti ve tahrip etti. Mısırın fethi o kadar müşkül olmadı. Filhakika bu memleket, Perslerin boyunduruğundan bıkmış olduğundan Makedonyalıları, kurI i L i [[s. 251]] EGE HAVZASİ 251 tarıcı olarak kabul etti. İskender, memleketlerin allahlarına hürmet eder gibi görünmek istediğinden Libi çölünde bir mabedi ziyarete gitti. Orada papazlar tarafından Zeüsün oğlu diye selâmlandı. O andan itibaren eski Fir'avunlar gibi İskender, kendini bir Allah addetti. İskender, Mısırı terketmeden evel Deltanın garbında kendisine nispetle İskenderiye ismini verdiği yeni bir şehir kurdu. Bu şehir bir müddet sora, medeniyet merkezlerinden birisi olmuştur. 3. AS YANIN ZAPTI PERS İMPARATOR tarafından bir endişesi kalmıyan LUĞUNUN SUKUTU. İskender, İrana döndü. Kıral Daryüs, yeni bir ERBİL 'taarruzun önüne geçmek için İskendere kızını ve denizle Fırat arasındaki kıt'ayı teklif etti. Müşavirlerinden Parmeniyen "Eğer ben İskender olsaydım, dedi, kabul ederdim.,, İskender, "Ben de Parmeniyen yerinde olsaydım kabul ederdim,, cevabını verdi. Silâha müracaat zaruretinde kalan Daryüs, son dereceye kadar muharebe etti. Erbil ovasında bir milyona yakın insan topladı. İskender ordusu, ancak 4 7 , 0 0 0 kişi kadardı. Persler ellerinde orak olduğu halde ve arabalarla hücum ediyorlardı. İskender mahirane manevralarla bu hücumları akim bıraktı t? î ! i'l ve Makedonyalı güzide askeri hücuma saldırarak Pers ordusunun merkezini bozdu. Daryüs, Met kıt'asına doğru kaçtı. Erbil muzafferiyeti (M.E. 331), İran İmparatorluğunun harap olmasını ikmal etti. Bundan sora imparatorluğun Babil, Sus Persepolis gibi merkezlerini zaptetmek bir gün meselesi idi. İskender, buralarda muazzam hazineler buldu ve bunları jenerallerine, askerlerine dağıttı. • . ^ . Yeni yeni fütuhat karşısında İskenderin IRAN ŞARK HUDUT- , LARINDA SEFERLER ^ırsı da artıyordu, iskender, hakimiyetim / , , i ı j u ı • • 4. • Kuruş ve Darayüsün imparatorluğunun en son hududuna kadar teşmil etmek istiyorduf/^ania. 18). Pers satraplarının isyanı da fırsat veriyordu. Türkeli cenubunda kâin Baktriyan satrabı Besüs Daryüsü öldürerek kendini kıral ilân etmişti. İskender, Met, Part ve Baktriyan kıt'alarmdan geçerek yeni kirala karşı yürüdü. Besüs Amu Deryanın öbür tarafında [[s. 252]] 252 TARIH esir edilerek öldürüldü. İskender, Siri Derya sahillerine kadar ilerledikten sora, şimdiki Afganistana döndü. Bundan sora İskenderin hayat ve ahlâkında vukua gelen bir tebeddül silâh arkadaşlarının endişesini mucip oldu. İskender, istedi ki, bütün dünya kendisine tapsın ve önünde diz çöksün. Makedonyalılar, zilletaver bu teşrifata isyan ettiler. Şiddetli bir münakaşa neticesinde çabuk kızmıya alışan İskender, en aziz arkadaşlarından Klitüsü öldürdü ve kendi hakimiyetini çekemiyen diğer bir kumandanı da demir kafese koydu. Bu şiddetli muameleler umumî memnuniyetsizliği arttırmaktan başka bir şeye yaramadı. HİNDİSTAN SEFERİ f " vakayiden nazarı dikkati çevirmek için, iskender. Hindin zaptına girişti. Afganistandan Kâbil geçidi tarikile İndüs ırmağının yukarı taraflarına girdi. İskender, Ganj ırmağına kadar ilerlemek isteyince askerleri itaatsizlik gösterdiler. Sekiz sene birçok zahmetli muharebe ve yürüyüşler yapan Makedonyalı askerler, memleketlerine dönmek istiyorlardı. İskender, bunları kandırmak için üç gün çalıştı. Muvaffak olamayınca dönmeğe karar verdi. İskender ve ordusu İrana dönmek için çok DÖNÜŞ dolaştılar. Evvelâ İndüs ırmağını takiben munsabına kadar indiler. İskenderin donanması da Hint Denizi yolu ile oraya gelmişti. İskender orada donanmasından ayrıldı. Bundan sora İskender, İranın cenup kenarını teşkil eden çölü geçti. Şimdiki Bülücistan içinden yapılan bu yürüyüş, sıcaklık ve susuzluk dolayisile çok güç oldu. Ordusunun üçte ikisinden fazlası yorgunluktan ve yoksulluktan öldü. M. E. 324 tarihinde İskender İran payitahtlarına vararak işlerin idaresini tekrar eline aldı. 4. İMPARATORLUĞUN TEŞKİLATI İDARÎ VE ASKERÎ ^us'a döndükten sora, zaptettiği ISLAHAT yerleri düzeltmeğe çalıştı. Kendi yokken karışıklıklar yapan satraplan cezalandırdı ve fenalıklara çare bulmıya çalıştı. Mağlûp milletlerin dinlerine, kanunlarına ve hususî âdetlerine karışmadı. İskender [[s. 253]] EGE HAVZASı 253 bütün vasıtalara müracaat ederek galip ve mağlûp milletleri bir millet halinde toplamıya çalıştı. Arkadaşlarını Pers veya Asyalı kadınlarla evlenmiye teşvik ediyordu. Kendisi de Daryüsün bir kızile evlendi.. On sene muharebeden sora ordunun acil ıslahata ihtiyacı vardı. İskender, yorgun düşen ihtiyar Makedonyalıları memleketlerine gönderdi. Onların yerine İranlı zabitler ve askerler koydu ve bunlara çok eyi muamele etti. Bu hal, Makedonyadan getirdiği askerlerin hoşuna gitmiyordu. İskender, Makedonyalı ve umumiyetle Ege havzası ahalisi ile Anadolu ye Asyada zaptettiği mıntakalar ahalisinin bir ırktan olduğunu tanıtmak ve bunu temin etmek için en müessir vasıtanın ordu olduğunu görüyordu. İSKENDERİN İskender, farkında olmadan hayat ve mesleÖLÜMÜ ğinin sonuna gelmişti. Bununla beraber en vâsi projeleri beslemekten fariğ olmuyordu. Bu cümleden olarak Babilonyada. büyük işlere girişmiş, yeni bir donanma inşa ettirmiş ve Arabistana bir sefer hazırlığına başlamıştı. Ansızın ölüm, bütün projelerini akim bıraktı. Hakikatte İskender, yorgunluk ve zevk saikasile çok yıpranmıştı. Tercihan oturduğu Babilonya iklimi onu büsbütün bitirdi. M. E. 323 senesi yazında İskender hastalandı ve 10 gün zarfında öldü (M. E. 323 Ağustos). Öldüğü zaman ancak 33 yaşında idi. İSKENDER FÛTU ^^^^^^^^^^ vefatından sora muazzam imHATININ NETİCE- Pai"atorluğu, onu kurmak için sarfettiği LERİ zamandan daha az bir zamanda yıkılmıştı.. Bununla beraber eserinin neticeleri kendisinden sora devam etti. Evvelâ İskender, Örekleri miskin 1 kavgalarından kurtardı. Dünyanın yüzünü değiştiren büyük işler gördü. İskender, umumiyetle ahlâkının asaletile zamanının diğer adamlarına faik idi ve mağlûplara insanca muamele etti. İskenderin fütuhatı elen medeniyetini uzaklara yaymıştır. Edebiyat ve güzel san'atlere verdiği hamle ile İskender asrı mühim olmuştur. I-Î; [[s. 254]] 254 , TARİH 5. ISKENDER IMPARATORLUĞUNUN INKıSAMı İskenderin büyük imparatorluğu, vefatınPARCASNM? İP^ devam etmedi. Az bir zaman SOS (M. E. 301) " 3 2 1 - 3 0 1 ) kıral ailesinin entrikaları ve bilhassa Makedonya jenerallerinin, ihtirası, bu imparatorluğun yıkılmasını ve parçalanmasını ikmal etti. Evelemirde bir budala olan İskenderin kardeşi Filip, ve o öldükten sora doğan oğlu, iskender Ege ( E g o s ) lehine olmak üzere zahiren imparatorluğun birliği muhafaza olundu. Jeneraller, imparatorluğun Mısır, Babilonya, Anadolu, Makedonya gibi başlıca vilâyetlerini bir naibi saltanat nüfuzu altında idare ediyorlardı. Bir müddet sora, genç kıral İskender Ege katledildi. Haris bazı adamlar kıral ailesinin diğer azasını da öldürdüler (M. E. 309). Bunu müteakip İskenderin jenerallerinden Antigon, kıral unvanını gaspetti. Bu ceneral, İskender İmparatorluğunun heyeti umumiyesini istiyordu. Bu iddia, ordu kumandanı ve vilâyetler valileri bulunan bütün rakiplerini kendi aleyhine tahrik etti. Antigon, Erikyada kâin İpsos civarında mağlûp edilerek öldürüldü. İpsos muharebesi, İskender İmparatorluğunun kat'î olarak taksimini intaç etmiştir. vuMiiTTUAiııifT A» ^^^ İskeuderiu eski imparatorluğu yeni KIRALLIKLAR ^^ Suretle taksim edilmiş bulunuyordu (Harita 19). 1 — Antigon ahfadına düşen Makedonya Kıralhğı. 2 — Selösitler sahası olan Suriye ve Pers Kıralhğı. 3 — Ptoleme tarahndan idare olunan Mısır Kıralhğı. İkinci derecede mühim devlet olan Bergama Kıralhğı ve Hazar Denizinin cenubuşarkisinde Partlar Kıralhğı ve nazarî olarak müstakil kalan Yunan sayılabilir. Bütün bu kıralhkların askerî ve mutlak kıralhklar olduğunu zikretmek lâzımdır. Muzaffer bir asker bu memleketlerde iradesile kanun yapıyor ve vatandaşlar değil tebaa idare ediyordu. 6. MAKEDONYA VE ANTLGONLTLER I ^ İskenderin halefleri olan jeneraller, bilhassa, Makedonya askerî kuvvetinin membaı olan Makedonya ve Trakyaya 3 i ÜL [[s. 255]] EGE HAVZASI 255 göz dikmişlerdi. Bu kıt'alar, yarım asır zarfında elden ele geçtiler. En nihayet M. E. 2 7 6 da İpsosta mağlûp edilmiş olan Antigonun ahfadından ayni isimde birine düştü. Bu zat, Ântigonitler Hanedanını tesis etti. Yeni kıral, dahilî harpler ve bir gol istilâsı dolayisile harap olmuş memleketi düzeltmeye çalıştı. Antigonun Makedonyada kıral olduğu M.E. 2 7 6 senesinde bazı Galat kabileleri Anadoluda Galat Kırallığinı kurdular. Yunanda Antigon, siteleri biribirile muhalefete koyarak onları müstebitler vasıtasile kontrol etmekten ibaret olan mahirane bir politika takip etti. Aka birliğine rağmen kendisi ve halefleri Yunanda hakem rolü oynadılar. Fakat, M.E. III üncü asırdan itibaren Roma, Makedonya kırallarınm vaziyetinden endişe duymıya başlamıştı. Makedonya kıralları Romanın düşmanı olan Kartaca ile birleşiyorlar ve Romanın Adriyatikteki hakimiyetini tehdit ediyorlardı. Roma orduları, 168 tarihinde Antigonitlerin sonuncusu olan Persenın hükümet ve nüfuzunu yıktılar. 2 0 sene sora (M.E. 146) Makedonya bir Roma vilâyeti oldu. 7. ISKENDERIN ÖLÜMÜNDEN SORA YUNAN YARıMADASıNDA VAZıYETLER İskenderin ölümünü haber alan Grekler, is^^MÜNDEN^SORA"" tiklâllerini istirdada çalıştılar. Atinada millî GREKLER fırka baş kaldırdı ve Demosten tekrar meydana çıktı ve onun daveti üzerine Grekler, Makedonyalıları kovmak üzere ayaklandılar. Fakat, bazı muvaffakiyetlerden sora grek ordusu, Tesalyada mağlûp oldu. Atina, Makedonyanm ağır şartlarını kabule mecbur oldu. Atinaya Makedonya askeri yerleştirildi. Demosten ise, galiplerin eline düşmemek için zehir içerek intihar etti (M.E. 322). Eski zamanın büyük siteleri İsparta, Tep ^"SRIİSER^^ çaresiz bir inhitata düştüler. Fakat buna mukabil Etoliler ve Akalar kuvvetli birlikler halinde teşkilât yaptılar. 1 — Etoli birliği; Etoliler, Yunan kıt'asının garp tarafında sakindiler. Bunlar, Makedonyalılara mukavemet ede [[s. 256]] 256 TARIH bilmek için M. E. IV üncü asırda teşkilât yaptılar. Delf mabedi dahil olduğu halde Orta Yunanın büyük bir kısmını ilhak ettiler. Etolilerin askerî kuvveti, Makedonyalıların ve Romalıların hesap etmeye mecbur oldukları bir kuvvet oldu. 2 — Aka birliği-. Akalar başlıca Peloponezin şimalinde Akaelinde sakindiler; M. E. 2 8 0 tarihine doğru birleştiler. Aka birliği kuvvetli bir teşkilât oldu. Birleşen şehirler muhtariyetlerini muhafaza ediyorlardı, ittihadın merkezi, Akaeli kıt'asında Egyon (Ege şehri) idi. Bu şehirde ittihadın meclisi toplanırdı. Etoli ve Aka birlikleri birleşmediler. Bilâkis biribirine daima rakip kalmışlardır. HAKİMİYETİ ROMANIN Makedonyada Vunan , ,, kıtasındaki hüküm j 1 • • 1 inkısamdan süren j Antigonitler • istifade j ederek Etoli birliğini mağlûp ve Akabirliğini vesayet altına almak için çalıştılar. Romalıların düşmanı Makedonya kiralı V inci Filip, Kartacalılarla ittifak etmiş olduğundan Roma Senatosu kendisine harp ilân etti. Akalar, ve Etoliler Makedonya kiralına karşı Romalılarla birleştiler. Makedonyalılar, Tesalyada mağlûp edildiler (M.E. 197). Romalılar, Yunanın mühim yerlerine asker koydular. Etoli birliğini yıktılar ve Etoli rüesasını öldürdüler yahut İtalyaya sürdüler. Roma, Makedonyalıları kat'î bir surette mağlûp ettikten sora Aka birliğini de yıktı. Bütün Yunan daha sora (M.E. 27) Akaeli unvanile bir Roma vilâyeti haline kondu. Yunanın asıl adı olan Akaeli adının ihyası, yunan istiklâlinin son kalesi olan Aka birliğinin gösterdiği müdafaaya hürmeten galipler tarafından gösterilen son bir hürmet olsa gerektir. YUNANIN GREKLEŞTİKTEN SORA GÖSTERDİĞİ VASIFLAR 1 — Öreklerde, Romalıların kuvvetini teşkil eden şeyler kalmamıştı: ittihat, takip fikri, ahlâk ciddiyeti. Met muharebeleri esnasında bile Grekler, müşterek ve [[s. 257]] m EGE HAVZASI 257 tek vatan fikrine yükselmediler. Tarihlerinin büyük bir kısmı Peloponez muharebesi gibi bayağı mücadelelerle doludur. Persler, Makedonyalılar veyahut Romalılar grek sitelerinde daima para ile satmalman hainler bulmuşlardır. Grek tarihinin sonunda eski Elenlerdeki vatanperverlik grekleşmiş kavimde tamamen sönmüş gibidir. En güzel teşebbüslerini ilerletmeye, hafiflikleri ve tatbikteki hataları mâni olmuştur. Atinada ve Korentte vatandaşlar zengin olmaktan ve hayattan istifade etmekten başka bir şey düşünmüyorlardı. Tepte, ahali mallarını çocuklarına değil, ziyafet ve eğlencelerde sarfedilmek şartile sofra arkadaşlarına bırakırlardı. SURİYE VE SELÖSİTLER Selösitler İmparatorluğu, Avrupa ve Afrika vilâyetleri müstesna olmak üzere İskender İmparatorluğunun diğer bütün aksamına şamildi. Bu İmparatorluk Akdenizden İndüs ırmağına kadar uzanıyordu. Bu devleti kuran Selöküs (M.E, 306-281) kumandan ve siyaset adamı olarak vazifesinin ehli idi. İmparatorluğunu 72 vilâyete ayırdı. Devletin iki payitahtı vardı. Dicle üzerinde Selösit şehri ve Suriyede Asi ırmağı üzerinde Antakya. Selösit Kırallığmm büyüklüğü merkezi idarenin faaliyetine mâni idi. Bu devleti kuran Selöküsün halefleri zamanında bu devletin sahası gittikçe darlaşıyordu. Bergama, Fart ve Baktriyan Kırallıkları buı devletten ayrılarak teşekkül ettiler. Selösitlerin nüfuzu yalnız Suriyeye münhasır kalmıştı. M. E. II inci asırda da Romalılar burasını ellerine alarak bir vilâyet haline koydular. Selösitler hanedanı iki buçuk asır hüküm sürdükten sora, dağıldı. MISIR VE PTOLEMLER iskender İmparatorluğundan çıkan bütün kırallıklarm en büyüğü değilse bile, en müreffehi ve devamlısı Mısır olmuştur. Bunu Ptoleme kurmuştu (M.E.323-285). Bu kıral mahallî kanunlara, âdetlere ve dine riayet ederek Mısırlılara kendini sevdirdi. Bütün halefleri eski Fir'avunlann varisi oldular ve 17 [[s. 258]] 258 TARIH onlar gibi kendilerine halkı taptırdılar. Eski Mısırın hissiyatına dokunmaksızın İskenderiyeyi kendilerine payitaht yaptılar. İskenderiye bir medeniyet merkezi oldu. Birinci Ptoleme hariçte, emniyetini tesis etmek üzere himayesini Libi kıt'asma, Ege Denizi adalarına ve Cenubî Suriyeye teşmil etti. Müdafaayı tamamlamak için kuvvetli bir ordu ve 1500 gemiden ibaret bir donanma da yaptı. Nil vadisi, Ptolemeler zamanında şarkın ticaret merkezi oldu. Mısırın bu refahı, üç asır devam eden ayni sülâleden 12 hükümdar zamanındadır. Bütün hükümdarların ismi hep Ptoleme idi. Fakat, Roma, bu zengin memlekete göz koymuştu. Bir müddet bu kıt'a üzerinde bir nevi himaye tesis etti ve bilâhare (M.E.31) doğrudan doğruya hakimiyeti altına aldı. İSKENDER DEVRİ İskender ^am_anında iyon medeniyeti inliMEDENİYETİ ^^^^ başladı. Iskenderm halefleri zamanında bu intişar devam etti ve arttı. Bu zamanda Atina inhitat halinde idi. Edebiyat ve güzel san'atler İskenderiye, Antakya Bergama ve Siraküz şehirlerinde tezahür ediyordu. Buralarda zeki birtakım Makedonyalı sülâlelerden prensler, birçok maaşlar ve ihsanlarla meşhur muharrirleri ve artistleri celbetmişlerdi. Milâttan evelki üç asra İskender Devri Medeniyeti denir. Bu devirde iyon medeniyeti, bütün dünyanın malı olmuştur. Şiir, ilim, felsefe, tarih, güzel san'atler sahasında yapılan bütün şeyler medenî beşeriyetin müşterek malı idi. İSKENDERİYEDE Ptolemeler tarafından İskenderiyede yapılan başlıca abideler şunlardı: Tiyatro, terbiye ve idman yurdu, Serapis mabedi, 700,000 cilt kitabı olan kütüphane ve müze.. Esas itibarile mabedin etrafına tedris ve ilim müesseseleri toplanmıştı: mükâleme ve müzakere salonları, lâboratuarlar, rasataneler, nebatat bahçeleri v. s. ... Yüze baliğ olan profesörlere kıral maaş verirdi. Darülfünundan ve akademiden birçok meşhur âlimler yetişti. Bu suretle dünyada ilk defa olarak yüksek tahsile mahsus umumî bir teşkilât vücuda getirilmişti. BERGAMA Anadoluda Misi kıt'asında kâin küçük Bergama Kırallığı, Makedonya ordusunun bir zabiti tarafından tesis olunmuştur. Umumiyetle Atal (Atalar) [[s. 259]] EGE HAVZASı 259 denilen halefleri, edebiyat ve san'atlerin hamisi oldular. Bunlar, 200,000 ciltlik bir kütüphane yaptılar ve mısır papirüsünün yerini tutmak üzere parşömen imalâtım inkişaf ettirdiler. Papirüs pek pahalı ve dayanıksızdı. Bunun yerine, koyun, keçi veya dana derisinden yazı için parşömen denilen bir madde yaptılar. Bergamanm vücuda getirdiği eserler Atinaya da teşmil olundu. Bergamalılar, Atinada da güzel eserler vücuda getirdiler. Bergama (Res. 116) tepesi üzerinde kırallardan biri Zeüs f r ve Atena mabutları şerefine büyük bir mabet yaptı. (Res. 118) Bu abidenin cephesinde yapılan 120 metre uzunluğunda bir kabartma Allahlarm devlere karşı mücadelesini tasvir eder. Bu, M.E. III üncü asrın en dramatik eserlerinden birisidir. Bergamanm son prensi, III üncü Ata ölürken memleketini Romalılara vasiyet etti. Romalılar da burasını bir vilâyet yaptılar. [[s. 260]] XıV ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER A . E S K I I T A L Y A 1. I T A L Y A N ı N C O Ğ R A F Î TARIHL İtalya, Adriyatik ve Tyrrhen denizleri arasında uzanmış (1000 kilometre uzunluğunda ve 200 kilometre genişliğinde) bir yarımadadır. Cenup ve garbında Sicilya, Sardinya ve Korsika adaları vardır. Geoloklar İtalya kıt'asını evelce Afrikaya bağlı ve Akdenizi ikiye ayıran bir arazi parçası olarak telâkki ederler. Septe boğazının açılmasile hücum eden sular altında çökerek bugünkü hale gelmiştir. Bu yanmada, baştan aşağıya kadar Apenin silsilesile kesilmiştir» Şimalinde Alp dağlarile Avrupadan ayrılır. Yunan denizine uzanan cenup ucuyla kıt'a bir çizme şeklindedir (Harita. 20). Yarımadanın darlığı dolayisile büyük ırmakları yoktur» Tyrrhen denizine dökülen Tiher ırmağı ve şimalde Adriyatik denizine dökülen Po ırmağı en meşhurlarmdandır. İkli! mi, şimalden cenuba doğru hissolunacak derecede değişiktir. Cenup mmtakası ve bilhassa Sicilya, Afrika iklimini hatırlatır.. Yarımadanın merkezinde kış yok gibidir. Uzun devam eden kuraklıktan sora sürekli yağmurlar başlar. Bu yağmurlar birçok bataklıklar meydana getirir. Onun için sıtması çoktur. İtalya Yarımadası ormanlarla kapalıdır. Toprağı mümbit v e feyizlidir. Her türlü ziraate elverişlidir. i [[s. 261]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 261 2. TARİHTENEVELKİ Z A M A N ILK MEDENIYETLER İtalyanm en eski insanları Avrupanm diğer memleketlerinde olduğu gibi tarihtenevel, Taş Devrinde kendilerini tanıtırlar. Avcılık, balıkçılık ve meyvaları toplama, o zamanki insanların mühim meşgaleleri idi. Ekseriya mağaralarda otururlar, bazı iptidaî kulübeler inşasını da bilirlerdi. Taşları yontarlardı. Bunlarla silâhlarını ve aletlerini yaparlardı. Kemik, boynuz, tahta (odun) ve meşin üzerinde çalışırlardı. Elbiseleri hayvan derilerindendi. Hayvan dişlerile süsler yaparlardı fHes. 119). İçtimaî hayat î mefhumları bir aile telâkkisini geçmiyordu. Ziraat, hayvanları : i ehlileştirmek bilinmiyordu. Birçok asırlardan sora, Cilâlıtaş Devri başlar. Bu devirden birçok eserler kalmıştır. İptidaî meskenler, çakmaktaşı tezgâhları, silâhlar, balta, çekiç ve balık ağları gibi... Bu devrin insanları, hayvanları ehlileştirirlerdi. Çömlekçilik te vardı (Res. 120). Cenaze defni usulünü biliyorlardı. İçtimaî hayat telâkkisi tekâmül etmişti. Küçük köylerde toplu olarak yaşıyorlardı. Bu esnada Küçükasya medeniyeti İtalyaya nüfuz ve tesire başlamıştı. Bu devrin sonunda altın ve bakır madenleri görüldü. Bu devrin insanları bu madenleri evvelâ ziynet eşyası olarak kullandılar. Daha sora, aletler imaline ve ziraate başladılar. (Res. 124) Buğday ekmeyi ve un imalini de öğrenmişlerdi. Milâttan 1800 sene evel yine Küçükasya medeniyetinin tesiri altında Tunç Devri başlar. Sanayi ilerledi. Cenazeler yakılıyordu. Milâttan takriben 1000 sene evel demir meydana çıktı. Bu suretle İtalyanm tarihtenevelki devri bitmiş oldu. Bidayette demir de ziynet eşyası yapılmak için kullanıldı. Bilâhare Etrürya da demir madenlerinin keşfi bunların istimalini tamim ettirdi. 3 . T A R Î H DEVRI Tarih devri etrüsk medeniyetinin İtalyaya girmesile başlar (M. E. X - IX asır). Milâttan sekiz asır evele ait mezar taşları üzerinde Etrüsk yazıları bulunmuştur. Bütün beşeriyet ve medeniyetin terakki ve tekâmülü daima üç amilin tesiri altında kalmıştır : [[s. 262]] 262 TARIH 1 — Dahilî keşif ve tekâmüller 2 — Medenî bir kavmin istilâ ve muhacereti 3 — Yakm diğer bir medeniyetin mushhane hulûl ve tesiri. Birinci amilin eski İtalya tarihinde hiçbir tesir yapmadığı muhakkaktır. Son yapılan tetkikler İtalya medeniyetinin amilleri olarak Etrüsklerin muhaceretini ve yunan müstamerlerinin muslihane medenî tesirlerini kabul etmek lâzımgeldiğini göstermektedir. İstilâcı kavimler — İtalyanın ilk kavimlerini tesbit için üç membaa malikiz. 1 — İtalyanın etnologi haritası, 2 — An'aneler, 3 — Antropologi. Romanın nüfuzu altındaki İtalya birliği arifesinde (M. E. 400) bu kıt'anm etnologi haritası karışık idi. Şimalde Gollüler (Galliler) [1] ve Keltler, Po vadisini işgal ediyorlardı. Şimdiki Venedik kıt'ası civarında Venetler, Alp ve Apenin silsilelerinin birleştiği yerlerde Ligürler,Toskana'k.\i'asında Etrüskler, Apenin silsilesinin merkezinde ve cenubunda Ombriler ve Şahinlerden mürekkep İtalyotlar vardı. Lâtiyom da Latinler, Samnide Samniler, bunun şarkında Yapıglar, Büyük Yufian denilen mıntakalarda Aka ve Tor kolonileri bulunuyordu. M. E. VIII inci asrın başlangıcında Akalar, Cenubî İtalya sahillerinde üç şehir yaptılar. 1 — Sibari - kalabalık bir şehir idi. Hayvan yetiştirmek ve şark ile Etrüskler arasında yaptıkları ticaret sayesinde zengin idi. 2 — Metapont-buğday ziraati yapardı. 3 — Kroton - Ahalisinin güzel ve kuvvetli olmasile meşhur idi. Bu şehirler ayrıca müstemlekeler yaptılar. Bir aralık beyinlerinde birleşerek kuvvetli bir konfederasyon da vücuda getirdiler. Bu konfederasyon yerlilerle eyi geçiniyordu. Merkezî İtalyanın medenileşmesine, Kroton diğer sitelerinden daha çok hizmet etmiştir. M. E. 510 tarihlerinde bu şehirler arasında ihtilâf ve mü[1] Romalılar Fransızların soradan Gol dedikleri sahaya Galya ve ahalisine Galli derlerdi. Fransızların kullandığı (Gaule = Gol) ve (Gaulois= Golva) şekilleri doğru olmamakla beraber şimdiye kadar mektep kitaplarımızda hemen umumî olarak kullanıldıkları için biz de daha sahih olan Galya ve Galliler tabirlerile birlikte Gol ve Gollüler şekillerini de kitabın bu ilk basılışında muhafaza ettik. I ııı^lfiTı n [[s. 263]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 263 cadele başladı. Biribirlerini tahrip ettiler. Ondan sora Cenubî İtalyada en kuvvetli site, Torlar tarafından inşa olunan Tarant oldu. 4. ESKI KAVIMLER HAKKıNDA IZAHAT Görüldüğü gibi Roma birliğinden evelki İtalya, muhtelif kavimlerin meskeni idi. Siyasî birlik yoktu, ırk ve lisan da büsbütün ayrı idi. Yunan müverrihleri ve muharrirleri ve bilhassa Herodot ve Aristo ancak milâttan beş asır evel İtalya tarihile alâkadar olmıya başladılar. Bilhassa, Etrüsklerden bahsettiler. Onun için İtalyanın V inci asırdan evele ait tarih membaları yoktur. Antropologi âlimleri muhtelif Taş Devirlerinden kalma kafatasları buldular, tetkik ettiler. Hem Brakisefal ve hem Dolikosefal kafalar bulundu. Kat'î bir hüküm veremediler. An'aneye göre İtalyanın en eski halkı Ligürler (Ligures) dir. Bir nazariyeye göre de, İtalyanın en eski halkı Afrikadan gelmiş Dolikosefal bir kavimdir. Arkeologi tetkikleri, iptidaî İtalyanın Etnologi tarihini Avrupanm umumî tarihine bağlı göstermektedir. Bu nazariyeye göre, milâttan 2000 sene evel Baltık Denizi sahillerinde ve İskandinavya civarında birçok kabilelerden mürekkep bir insan kütlesi vardı. Bu kabileler müşterek bir lisana malik idiler. Ziraat bilirlerdi. Bir gün bu kavimler, çoğalmaları dolayısile ve muhtelif sebeplerle cenuba doğru muhacerete başladılar. Şimdiki Almanya, İngiltere, Fransa, İspanya ve İtalyayı istilâ ettiler. Bu suretle Merkezî ve Garbî Avrupada büyük bir devlet teşekkül etti. İstilâcılar ile yerli halk karıştı. Bu devletin ırkî bir vahdeti yoktu. Binaenaleyh, Hint- Avrupalı diye bir ırk yoktu. Bu Devletin vahdeti iptidada ancak siyasî idi. Gelenler lisanlarını cebren kabul ettirmiye başladılar. Geçtikleri yerlerde birçok coğrafî isimler bıraktılar. Milâttan takriben 1500 sene evel bilhassa dahilî sebepler dolayısile bu Avrupa devleti dağıldı. Birçok değişiklikler oldu. Bundan soradır ki muhtelif lisan grupları meydana çıktı. Bu nazariyenin tamam olması için şunu da ilâve etmek lâzımdır: Baltık sahillerinden ve İskandinavyadan cenuba [[s. 264]] 264 TARIH gelenlerin menşeleri Ortaasya yaylâsıdır. Bu insanlar, şimal yolu ile şarktan garba binlerce sene zarfmda intikal etmişlerdir. Tarihtenevel ve tarihten soraki umumî muhaceretler bu noktayı aydmlatır. Keltler ve İtalyotlar bu dağılmadan sora, uzun müddet beraber yaşadılar. Onun için lisanları arasında büyük bir yakınlık vardı. Bu lisan, îtalyanm iptidaî lisanlarını meydana getirmiştir. İlk İtalyanlar, Şarktan gelerek ve milâttan 1500 sene evel Şarkî Alplerden geçerek Merkezî İtalyaya girdiler. Sabinler ve Ombriler milâttan 1000 sene evel geldiler. Ombriler son gelenlerdendir. Bunların dili, Kelt diline çok benzerdi. Ombriler, tarihte büyük bir kavim hatırası bırakmıştır. Milâttan evel bininci sene iptidasında en kuvvetli İtalya Devleti, Ombrilerin Devleti idi. Vülânova yüksek medeniyet merkezi oldu. İtalyotlarm gelmesi üzerine, Ligürler dağlara çekildiler. İtalyotların İtalyaya muhacereti Torların İlliryalıları tazyika başladıkları ve Yunana indikleri tarihe tesadüf eder. Venetler ve Yapıglar İlliryadan İtalyaya, bu tazyik üzerine hicret ettiler. B. ETRÜSKLER 1. UMUMÎ MALUMAT Etrüskler, İtalyaya deniz yolu ile Lidyadan gelmişlerdir. [1] Başlarında ataları "Atys„ ve bunun oğlu Türsen [1] Eski müverrihler Etrusci'leri yahut Tursci'leri Tyrrhen'ler yahut Tyrsen'lerle müsavi sayarlardı. (Mısır membalarında tesadüf edilen Turşlar Tyrrhen'lerdir). Son zamanların tetkikleri eski müverrihlerin faraziyesini teyit etmiştir. Herodot nakleder ki, Etrüryalıların kabile babası olan Tyrsenos, efsanevî Lidya kiralı Atys'in oğludur ve Lidyadan İtalyaya gitmiştir. Herodot bununla şunu haber veriyor ki Etrüskler küçükasyadan İtalyaya gelmişlerdir. Bu efsanenin diğer bir şekline göre Tyrsenos'un oğlu Tarchon asıl kabile babası idi. Bu isimden kıral Tarquinius adı ve Tarquini mevkiinin ismi çıkmıştır. ı Etilerin millî ilâhlarından olup bütün Cenubî Anadoluda tesadüf edilen Tarku yahut Tarchu ayni isimle münasebettedir. Etrüskler buna [[s. [185r]]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 265 (Tyrsenos) bulunuyordu. Etrüskler • • t Tarqu l a n n S M . , . e . . . Küçükasyadır. L â t i n c r ^ a h ! sehfr 1 Etrüsklarin menşei Indu - Germen olan R o m a h l a r d ! ^ isimlerinin bir kısm, rüsklerden kalmadır T u d f t " değil bilâkis Etasyanm c e n u b u S S İ s i d i r ^^ E^rüsklerin menşei Küçükb i r d i ? M " s e i r î a r q ' ' u r i S Kuçükasya şah.s isimlerile Romah Metellus S s ^ e C u L T f ' ^ V T ' ' ^ ^ ^ ^ ^ ^ nun müradifidir. Daha b u n f a f î î f h ! I I Mutanlu'- nun Likya, Kilikya K a r v r , l , r n f ^ , . "" isimleri Anadolu'- olmıyan v ; a s ı l l a r ? ' E t ^ S ç e olan bmSn^ " rile Küçükasyanm cen^p ve c e n u b u s ^ r k - Etrüsklerin Indu - Germen n l l T ^ vf "'"® mensuptur. Bu isimler geldiklerini ispat eder «In^adıklarmı ve Italyaya Küçükasyadan ki ^^^^ ediyor almışlardır. ttrusklerden ve bunlar delâletile Küçükasyadan lisanlar a r a s S k a ^ l v L ^ l K^^ff lisanile Indu - Germen Daha ziyade bu lisan r olmadığını tesbit etmişlerdir, f,., , Kafkas hsanlan zümresindendir. ilahların isin-leri: (Bunlara etrüsk yazılarında tesadüf ediyoruz.) Roma ilâhları Etrüsk ilâhları Zeus Juno Tinia Kybele Uni Minerva Cupra Neptün Menrva Hermes - Merkür Neduni Venüs Turmus Luna Turan Lala Hercules Herde Bunlardan bazıları Romalılardan alınmış olabilirse de umumivetle Lİtl^n k ' " " . " T " ' ' ' ' Etrüsklerden a^^ı^a^d^l' Latin kamusundakı birçok kelimelerin dahi, Etimologi noktasında^ -•Hntll II ll/lİl^^^ — - ü [[s. 266]] 266 T A R I H akrabalığı teyit etmektedir. Arkeologi tetkikleri de bunu gösterir. Mimarî, resim, nakış, itiraz kabul etmez bir surette şark karakterini göstermektedir. Mısır vesikaları da, Mısırın denizden ve milâttan evel 1200 - 1300 senelerinde Türka (Turscha) 1ar ve Türsen (Tyrsen)ler tarafından istilâ edildiğini yazıyorlar. Limnide bulunan bir yazı da Etrüsk lisanına çok yakın bir lisan göstermektedir. Şu muhakkak ki, Etrüskler Lidyadan, Küçükasyadan gelmişlerdir. Lidyalılarm, Etiler ve Eriklerle karabetleri vardır. îtalyaya gidiş tarihi tamamen muayyen değildir. Kendi kronologilerine göre, milâttan takriben 10 asır evel İtalyaya ayak basmışlardır. Eskiden kalma mezar (Res. 125) taşlarında bu tarih tesbit edilmektedir. Fenike alfabesini Kum (Cumes)dan M. E. VII inci asırda aldıklarına nazaran gelişleri bu tarihten evel olmuştur. M. E. VI ıncı asırdan kalma kitabelerde Etrüsk ve İtalya lisanlarından memzuç isimlere tesadüf ediliyor. Bu da, gösteriyor ki, bunlardan evel uzun zaman Etrüskler ve îtalyotlar beraber yaşamışlardır. Lisanlarına gelince: bunu da açık ve kat'î olarak tayin etmek daha mümkün olmamıştır. Bu lisanın Hint - Avrupalı denilen lisan olmadığı sabit olmuştur. Limni adasında bulunan yazı ve eski Lidya lisanında yabakılmca, Indu - Germen olmadıklarını, bilâkis Romalıların bu kelimeleri Etrüsklerden aldıklarını kabul etmek lâzımdır. Limni adasında bulunan M. E. VII inci asra ait olan kitabelerin tetkiki göstermiştir ki bu yazıların lehçesi grek kisvesine bürünmüş etrüsk lehçesidir. Acaba bu Limnili Etrüskler buraya Etrürya'dan mı geldiler, yoksa bunlar vaktile Küçükasyanın cenup sahillerinde ve Lidyada sakin eski Tyrsen'lerden bir ahali midir yahut acaba eskidenberi Etrüryalılar ile akraba olan Pelâsg'ların bir bakiyesi Atık'tan Limni'ye mi gelmiştir, bu cihetler henüz tesbit olunamamıştır. Her halde bütün yeni tetkikler hem eskilerin menkulelerinde, hem de bizzat Etrüsklerin menkulelerinde tesadüf edilen haberleri teyit ediyor. Buna nazaran Etrüskler cenuptan deniz yolu ile Anadoludan gelmişler ve Tarquinii civarında karaya çıkmışlardır. Yani îtalyaya şimalden gelmemişlerdir. Mantua, Cortona, Tarquini (Tarchonion) gibi efsanelerle meşhur Etrüsk şehirlerinin ve Etrüsk ırmaklarının isimlerine tberya'da da tesadüf ediliyor. Bunlardan ve diğer delillerden çıkan netice şudur: M.E. II inci bin yılın ortalarında Küçükasyadan büyük bir muhaceret vukubulmuştur. Bunun takip ettiği istikamet Balkanlar, Noricum, İtalya, İspanyadır. [[s. 267]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 267 pılan tetkikler göstermiştir ki, etrüsk lisanının Öreklerden evel Küçükasyada kullanılan lisanla münasebeti vardır. Hulâsa şudur: Etrüskler, Türsenler, Türkalar, Ege adalarında, Anadoluda kadimdenberi oturmuş olan kavimlerdir. Bunlara Akalar, Ekeler, Etiler, denildiğini biliyoruz. Torlar istilâsından sora, bunlardan bir kısmı îtalyaya muhaceret etmiştir. Torların istilâsı, milâttan 1200 sene eveldi. Etrüskler, ihtimal evelâ Anadoluya geçtiler ve oradan küçük gruplar' halinde italyaya hicrete başladılar, sahillere çıktılar. Ondan sora, dahile girdiler. Kampanyada methal olarak Kapu (Capoue) şehrini yaptılar. Fakat, asıl isimlerine izafe edilen Etrüryede yerleştiler. Bu mıntaka, o esnada Ombrilerin elinde idi. Gelenlerin medenî seviyeleri daha yüksek idi. Fakat,, denizden azar azar geldikleri için istilâ çabuk olmadı. Ombriler yavaş yavaş Apenin dağlarına çekildiler. Bundan sora etrüsk şehirleri meydana gelmiye başladı, 2. İÇTİMAÎ VE SİYASÎ REJİM Etrüskler 12 siteden mürekkep bir konfederasyon yaptılar. Bu 12 site arasında tam birlik yoktu. Yalnız tehlike zamanında birleşirlerdi. Hareket serbestilerini muhafaza ediyorlardı. Ayrı ayrı kırallar tarafından idare olunurlardı. Fakat, M. E. IV üncü asırda aristokrat bir cümhuriyet teessüs etti. Bu cümhuriyet Lükümonlar denilen sınıf tarafından idare olunuyordu. Bellibaşh siteler şunlardır: Arretiyom, Kere, Klusuum, Korton, Vetulonya, V.ulsî, Volterra,. Volsini, Perus, Papulonya, Rusella, TarkuiniveKapu. Tarkuini şehri, banisi büyük reislerinin ismini taşımaktadır. Bu isim, Tarkum (Tarchum) idi [1] Etrüskler, medeniyetlerinin yüksekliği sayesinde eski halkı temsile başladılar. [1] Kavimlerin menşelerini tesbitte Toponymi mühim rol oynar. Buna nazaran bütün bu mahal isimlerinin lisaniyat noktai nazarından tetkiki Etrüsklerin menşeini tesbit noktasından çok mühimdir. Lâtin edatı olarak sondaki (İum)lar atılarak gerikalan kelimenin en çok hangi lisan ile münasebeti olduğunu aramak lâzımdır. Kapu ve Tarkum kelimeleri barizdir. [[s. 268]] 268 TARIH 3. ETRÜSKLERİN H A K İ M İ Y E T İ VE İSTİLÂLARI Eski îtalyanm hemen tamamen Etrüsklere ait olduğunu eski müverrih Katon iddia ediyor. Yine eski müverrihlerden Tüe Live "Romanm teessüsünden evel Etrüskler hakimiyetlerini toprak ve deniz üzerinde tesis etmişlerdi. İtalyanm eski halkı, kıt'alarmı çeviren iki denizin birine Etrüsk Denizi, diğerine de Etrüsklerin bir müstemlekesi olan Adriyad&n mülhem olarak Adriyatik Denizi diyorlardı,, diyor. Yine eski müverrihlerden Deni (Denysd Halikarnasse), "Bir zaman oldu ki Lâtinlere, Ombrilere ve diğer birçok İtalya halkına Etrüsk deniyordu. Birçok müverrihler, Romanın bir Etrüsk şehri olduğunu söylüyorlardı.,, diyor. Eski müverrihlerin bu şehadetleri ilk zamanlarda Etrüsklerin hemen bütün İtalyaya hâkim olduklarını gösteriyor. Etrüsklerin yayılması, cenuba, şimale ve garba müteveccih olmak üzere üç cihetten olmuştur. Latiyomun zaptile cenubî İtalyayı istilâya başladılar. Ondan sora, Volsk (Volsque) memleketlerini zaptederek çok mümbit ve feyizli bir yer olan Kampanyeyi tekrar aldılar. Yunan müstemlekesi olan Kum (Cumes) un önüne kadar geldiler. Yunanlılar ile siyasî, ticarî ve fikrî münasebetlere giriştiler. M. E. VI ıncı asrın başlangıçlarında Yunanlılar, müstemlekelerini genişletmeye başladılar. Her taraftan Etrüskleri çevirmeye teşebbüs ettiler. Etrüskler de bunun üzerine Kartacaİılarla anlaştılar. Eskidenberi Tor ve Aka müstemlekelerile Fenikeliler arasında devam eden rekabet, Fenikelilerin yokedilmesinden sora, Kartacalılara miras kaldı. Birleşmiş Etrüsk ve Kartaca donanması, Marsilyayı tesis eden Foçalıların donanmasile liva [1] (Elbe) da muharebeye tutuştu. Akdeniz muvazenesi için ilk yapılan deniz muharebesi budur. Foçahlar, muharebeyi kazandı. Fakat, çok zarara uğradılar. Tecavüze devam etmediler. Hatta müstemlekeleri olan Korsikayı (Kirnos) tahliyeye mecbur kaldılar. Bütün İtalya kıt'ası, Etrüsklere ve Sicilya ile İspanya, Kar[1] Yahut Aetalia (Atalı - A, Eteli - A) = Etali - a, îlva da İl - ovaya yakın görünüyor. [[s. 269]] ESKI ITALYA VE ETRUSKLER 269 tacalılara ait nüfuz mıntakaları olduğu esası üzerinde her iki taraf bir anlaşma yaptı. Etrüskler Korsika adasını işgal ettiler. Ticaret noktai nazarından işlettiler. Tyrrhen sahillerindeki yunan müstemlekelerini ortadan kaldırdılar. Ondan sora şimalî İtalyanm istilâsına koyuldular. Bolonya (Bolonge) ve Po ırmağı vadilerini zaptettiler. Ombrileri itaatleri altına aldılar. Etrüsk istilâsına kadar bu havalide daha kabile hayatı yaşanıyordu,. Etrüskler bu halkı şehir hayatına soktular. Birçok şehirlerin banileri oldular. Lâtin kıt'asmın eski şehirlerinin tipi etrüsk tipi olduğunu eski Roma tarihleri kabul ediyor. 4. ETRÜSK MEDENİYETİ: SAN'AT - ZİRAAT - ZAN AT Etrürya (Etrürie) kıt'ası ve Etrüskler milâttan sekiz asır evel merkezî İtalyada medeniyetin merkezi ve membaı olmuştu. Diğer hiçbir Avrupalı millet hars itibarile bunlara muadil değildi. Etrüskler İtalyanm en mütemeddin ve en temdinci bir milleti idi. Eyi mühendis, mimar idiler. Sistematik bir programla memleketi imar ettiler. Bataklıkları kuruttular. Ormanları işlettiler. Irmakların cereyanlarını tanzim ettiler. Taştan mimariyi İtalyanlara öğreten Etrüsklerdi. Bunlar,. Pompei şehrinin banisi idiler. Eskiden kalma kiremitler,, sofra tabakları, vazolar, altından, gümüşten, fildişinden ma- ^ il mul ziynet eşyası, çok eski ve ince bir etrüsk medeniyetinin delilleridir. Etrüsklerin oymacılığı, Atinada da meşhur idi. Heryerde Etrüsklerin imal ettiği işlenmiş aynalar, altından mamul kopçalar aranırdı. Muasır kuyumculuk bile bir müddet etrüsk modasını takip etti. Dünyanın mahir çömlekçileri (Res. 121) ve en eyi vazo yapanları Etrüsklerdi. San'at sahasında dünyanın muallimleri idiler. (Res. 122-123) Mimarlıkta kemer ve kubbe yapmasını bilirlerdi ki o zaman Grekler bilmiyorlardı. Küçükasya ve Mısıra etrüsk gemileri gider, ticaret yaparlardı. Gol sahillerine giderler, kalay getirirler, Baltık sahillerinden de kehlibar alırlardı. [[s. 270]] 270 t a r i h C. KIRALLIK DEVRİ L LATİYOM VE ROMADA ETRÜSK KIRALLARI Latiyom kıt'asmın tarihi ancak Etrüskler devrinde masallardan kurtularak vuzuh kespediyor. Romada etrüsk kırallarınm mevcudiyeti, tarihî bir hakikattir. Bunlardan evelki roma kırallarmm mevcudiyeti şüphelidir ve masala müstenittir. Romada Etrüsklerden Tarkin Hanedanmm üç kiralı meşhurdur; eski Tarkin, Serviyüs Tülliyüs ve Muhteşem Tarkin Romalılaşmış bu isimlerin etrüsk asılları şunlardır. (Tarquin) Tarkin = Tarku (Tarchu) (Servius) Serviyüs = Mastarna Vulcide 1857 de bulunan bir resim, bu etrüsk isimlerini tesbit etmektedir. Bu üç kıral bir aile idi. İkinci Tarku birincinin oğlu idi; Mastarna da damadı idi. Etrüsk an'aneleri Mastarnayı Tarkunun elinden cebren iktidarı alan bir şef olarak göstermektedir. Şu muhakkak ki Roma şehri Latiyomlularm elinde iken bir şehir değildi. Bataklık arazideki tepeler üzerinde yapılmış birtakım, köylerin federasyonundan ibaretti. Hakikat olan şudur: Evvelâ Ligürler Aventin köyünü inşa ettiler. Lâtinler sora Germal ve daha altı köy yaptılar. Bu yedi köyden Yedidağ (Septimontium) federasyonu teşekkül etti. Bunların arasındaki mütemadi nifak ve mücadeleler Etrüsklerin istilâsını kolaylaştırdı. Etrüskler bu istilâdan sora Romayı tesis ettiler [1], ve ırmak şehri manasına olarak Budon ismini verdiler [2]. Civarındaki bütün bataklıkları kuruttular. Mastarna zamanında etrafına büyük bir sur inşa ettiler. Etrafındaki arazi ve köyleri ve bilhassa Şahinlere ait Kirinalı zabıt ve ilhak ettiler. Bu suretle Etrüsklerin zamanında Roma bütün Latiyom kıt'asmın ticarî ve sınaî merkezi oldu. Heryerden birçok halk gelip yerleşmiye başladı. Romalı iki kısım ahali meydana geldi. Yedidağın eski halkı zadegân; bunlar [1] Romanın tesisi hakkında mevcut olan kurt efsanesi soradan uydurulmuştur. [2] Grafunder, Etimologie Etrusque de nom de Roma (Rud:..=ırmak (Çağatayca). [[s. 271]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 271 Patrici namını aldılar ve yeni gelen halk avam; bunlara Pl^ dediler. Etrüskler Romada büyük eserler yaptılar. Kloaka - Maksima (Ciloaca - Maxima) namını alan büyük lâğımlar, Triyat (Triade) mabedi, Serviyüs kaleleri, Palaten sarnıçları mimarî itibarile herkesin takdirini celbediyor. Latiyomdaki etrüsk hakimiyeti bir buçuk asır kadar devam etti. 2. ROMADA ETRÜSK HAKİMİYETİNİN ZEVALİ Etrüskler Kampanyada tamamen yerleştikten sora iyon müstemlekesi olan Kumu (Cumes) da almak istediler. Yunanlıların reisi olan Aristodem milâttan 530 sene evel Etrüskleri mağlûp ve tardetti. Bu hezimet, Latiyom halkının Etrüskler aleyhine kıyamına sebep oldu. Kumlular Latiyomlularla birleştiler. Yaptıkları muharebelerde, Etrüskleri tekrar mağlûp ettiler. Bu mağlûbiyet, roma halkını cesaretlendirdi ve isyana şevketti. Kıral Tarku, Roma haricinde Lâtinlerle harbederken akrabasından birisi Patricilerden Lukres (Lucrece) namında bir kıza tecavüz etti. Bu vak'a ahaliyi heyecana düşürdü. Patriciler bundan istifade etti ve yine kıral ailesinden Brütüsün riyaseti alhnda ihtilâl çıkardılar. Tarkuyu hal'etti 1er. Bu ihtilâle 509 ihtilâli derler. Tarku Romaya dönüşünde şehrin kapılarını kapalı buldu. Kere şehrine çekilmiye mecbur kaldı. Bu suretle Romada etrüsk hakimiyeti nihayet buldu. 3. ROMA VE İTALYA BİRLİĞİ Romada etrüsk hakimiyeti zeval bulduğu devirde bütün İtalya kıt'ası İtâlyot, Ombri, Sabin, Lâtin, Etrüsk, Yapıg, Venet gibi muhtelif kavimler elinde idi. M. E. IV üncü asır iptidasında bu kavimler silsilesine Gollüler de iltihak ediyor. Bunların lisanları hep ayrı idi. Üç asırlık bir mücadeleden sora. Roma bunları birleştirmeye muvaffak oldu. Dahilî karışıklık: Bu mücadeleler safhalarına kısaca temas edelim: Etrüskler, Romadan çıktıktan sora, Romadaki idare birliği bozuldu. Yeni Etrüsk reislerinden Porsena Romayı tekrar bir müddet için zaptettiği zaman Serviyüs kalesini yıkmıştı; bu suretle [[s. 272]] 272 TARIH Roma, harice karşı da müdafaa noktai nazarmdan zayıf kalmıştı. Romayı teşkil eden siteler arasında yerlilik cereyanları başlamıştı. Plep ile Patrici sınıfları arasında mücadeleler hadis oldu. Diğer taraftan 509 ihtilâlinden sora Lâtiyom kıt'ası Roma tahakkümünü kabul etmek istemedi. Aralarındaki mücadele Regüla harbinde Roma muvaffakiyeti ile neticelendi. M. E. V inci asır iptidalarında Şahinler oturSABİN TAARRUZU dukları dağlardan inerken Etrüskleri ve Ombrileri mağlûp ettiler. Apuliyi istilâ ederek Romayı tehdide başladılar. Reisleri Appius bir müddet Kapitola hâkim oldu. Nihayet Romalılar bir muahede yaptılar. EKELER VE VOLSK. Di&f^ ^raftan M. E.462de Ekeler (Eques) [1] LAR TECAVÜZÜ Volsklar Roma kapılarına dayandılar. Uzun bir müddet Roma bunların tehdidine maruz kaldı. Bunlara Etrüsklerin tehdidini de ilâve etmek lâzımdır. Porsena Romadan aldığı Tiber ırmağının sağ sahillerini Etrüsk olan Veü sitesine vermişti. Romalılar bunu istirdat etmek istediler. îlk muharebede mağlûp oldular. Fakat, Velilerin reisi olan Tolunvius bir muharebede maktul düştü. 20 sene müddetle bir muahede aktolundu. Romalılar, HermiMerle ittifak ederek Volskları mağlûp etmiye muvaffak oldular; ondan sora Veü şehrine taarruza başladılar. Şimalden Gollülerin istilâsı ve cenuptan Siraküzalılarm ve Yunanlıların tecavüzlerile zayıflıyan diğer Etrüsk şehirleri Veiiye yardım edemedi. Roma ordusu nihayet bu şehri zaptetti. Bütün cenup ve bilâhare Merkezî Etrürye, Romalılar tarafından istilâ edildi. Bu suretle birçok âlimlerin roma medeniyetinin ve hatta şehrinin hakikî banisi olduklarında ittifak ettikleri Etrüsklerin büyük tarihî rolleri nihayet buluyor. 4. GOLLÜLERİN İSTİLÂSI Po havzasında oturan. Gollüler, cenuba yürüdüler; Etrüsk şehirlerini zaptettiler. Bu şehirlerden Roma himayesinde olanlar vardı. Bu sebeple. Roma Gollülere bir sefaret heyeti gönderdi, şehirler lehine tavassut etmek istiyordu. Fakat bu heyet Gollüleri kızdıracak tedbirsizlikte bulundu. Gollüler reis[1] Etrüsklere mensup olan bu kavmin ismi şayanı dikkattir. [[s. 273]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 273 leri Brennin kumandasında Roma üzerine yürüdüler (M. E 930) Romayı zaptettiler ve yaktılar. Romalılar, sulh teklif ettiler Zaten yalnız yağma için Romaya gelen Gollüler ayni zamanda Venetler tarafından tazyika maruz kaldıkları içfn a Z b t tazminat mukabilinde sulh yaptılar. Sulh şartlarını L i f l e t - mek ıçın yalvaran Romalılara bu reisin verdiği "veylmaâluplara - Vce vicitis,, cevabı meşhurdur. ^ 5. ROMANIN İHYASI Gollüler geri çekildiler ve Şimalî İtalyada kaldılar. Gollülerin istila ve tazyiki italya kavimlerinde bir tesanüt meydana gelmeşine sebep odu. Romalılar, bu haleti ruhiyeden i s k d e etiller Hazırlandılar. Servıyüs kalesini yeniden insa ettiler Ordularını tanzim ettiler. Yeniden Etrürye kıt'asmı zaptettiler SiTâ^^i^er. ^^ memleketlerini geld1.° Roma, Gollülerin istilâsından evelki haline 6. ROMALILARIN TAARRUZ HARPLERİ KAMPANİNİN Samnilerin taarruzuna maİLHAKI Kampani kıt'ası sakinleri Romadan muavenet istediler. Bu kıt'anın çok zengin ve mümbit olması Romalıları tahrik etti ve Samnilerle harba girişmesine sebep oldu. Roma ordusu Samnileri mağlup etti. M. E. 341 de aktolunan muahede ile Romalılar Kampanıyi aldılar. LÂTİYOMUN ZAPTI esnada Lâtinler Romada Senatoda müu 1 , • . konsüllük gibi birtakım siyası haklar istediler. Roma bu talebi reddettiğinden lâtin şehirleri isyan ettiler. Fakat Romalılar bunları tedip ve bütün Laüyomu zaptettiler. Roma resmen Lâtiyomun merkezi oldu. SAMNİYOMUN ^^^^^ İtalyadaki bütün hakimiyetine ZAPTI yalnız Samnileri hail görüyordu. Romanın müttefiki olan Napolinin Samniler tarafından zapti harp sebebi oldu. Harp uzun müddet devam etti. 18 [[s. 274]] 2 7 4 TARIH Sam iler bir müddet Etrüsklerle birleştiler. Fakat mağlûp oldular. Samniyum tamamen Romalılar eline geçti. .. .. Romalılar artık Cenubî îtalyadaki Yunanlılarla temasa geldiler. Samnilerle muharebe zamanında, Romalılar bu yunan müstamerelerinin bitaraflıklarını siyasî anlaşmalarla temine muvaffak olmuşlardı. Bu müstemlekeler arasında çok münaîeretler ve umumî bir tereddi vardı. Romalılar bundan istifade ederek bu şehirleri de istilâya başladılar. Bunlardan en büyüğü Tarent; komşusu MUİSrebe Makedonya Kiralı Pirus (Pyrrus)tan yardım istedi. Pirus, büyük bir imparatorluk yapmak istiyordu; ordusu kuvvetli ye muntazam idi. Kendisi de büyük bir kumandan vasıflarını haizdi. Tarantlılann bu davetini kabul etti. 2 0 , 0 0 0 kişilik bir ordu ile geldi; Taranta çıktı, Romalılar Pirusa karşı ordu gönderdiler. Fakat çok olmalarına rağmen Heraklede mağlûp oldular. Pirus ordusunun zayiatı da mühim idi. Bütün Cenubî îtalyadaki Yunanlılar ve Samniler Pirusa iltihak etti. Pirus Merkezî İtalyaya doğru yürüdü. Maksadı orada halkı Roma aleyhine ayaklandırmaktı. Fakat muvaffak olamadı. Bu esnada Kartacalılar, Romalılara yardım etmek istediler ve hatta bir donanma gönderdiler. Fakat Romalılar İtalya işlerine Kartacahların herne suretle olursa olsun müdahalesini hoş görmediler, ve muaveneti reddettiler. Pirus tekrar şimale doğru taarruz etti. Fakat bu defa roma ordusu tarafından mağlûp edildi. Bunun üzerine yeniden ordu getirmek behanesile Tarantı terketti. Romalılar, Taranta girdiler ve Cenubî îtalyadaki yunan müstemlekelerini de Romaya ilhak ettiler. D. KIRALLIĞIN SUKUTUNDAN SORA KOMADAKİ REJİM. CUMHURİYET „ .. 5 0 9 ihtilâlinden sora, Romalılar kıralhğı ^ ^ S T ^ m i i i ? ilga ettiler. Cümhuriyet kurdular. İhtilâlin DIKTA10U1.U1İ reisleri olan Brütüs ve Kollatin iktidarı PretorlsiV (.askerî reis) namile ellerine aldılar; soraları bu pretor ismi Konsüle çevrildi. Bunların en birinci [[s. 275]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 275 vazifesi askere kumanda etmekti. Bir sene müddetle Roma halkı tarafından müntehap idiler. Yekdiğerini kontrol eder^ lerdı. Senato ile istişareye mecburdular. Senato tarafıS^n icabında izahat vermek üzere davet edilirlerdi. TehîıLe ve harp zamanlarında bu iki konsül bir diktatör tarafından istıhlaf edilirlerdi. Senatonun reyile ekseriya bu iki konsülden bin, altı ay müddetle diktatör intihap edilirdi. Diktatörün mu lak bir salâhiyeti vardı. Konsüller uzun müddet patncilerden intihap edilirlerdi. Senato, servete göre tasnif edilmiş sınıflar olan Ç'mf^H lerden mürekkepti. Bunun için reylerin ekseriyeti aristokratların elinde idi. PLEPLERİN VA- P^^P^®"" siyasî hukuku hemen yok gibi idi. 2İYETİ ^^^ arasında izdivaç memnu idi. Paralan yoktu. Patricilerden aldıkları borçları d u f r ^ S r ^ n ^ ^ ' f ^^ kendileri esir olarak çahşmıya mecburdular. Efendileri her türiü hukuka malik idiler. Hatta icabı ıda esirlerini öldürebilirlerdi. PLEPLERİN NÜMA- .^^^Jy^t tahammülfersa idi. Plepl er bu YİSLERİ vazıyetin ıslahını istediler. Redde uğradılar Bunun üzerine Volsk 1ar üzerine yapılan sefere iştirakten imtina ettiler. Şehri terkettiler. Patriciler korktular. Müzakere için adam gönderdiler Plep tribünleri - Plepler borçlann ilgası ve kendi hukuklarını müdafaa için kendilerine mahsus Tribünlerin ihdası şartıle avdete razı oldular. Bu Tribün azasının ^e^osile bir Plep hakkında verilen herhangi bir idarî ve kazaî karar refedıhrdı. Bundan yalnız diktatör karariarı müstesna idi Plepler yavaş yavaş siyasî toplanmalar yapmıya başladılar.' Bidayette resmi mahiyette olmıyan bu toplanmalar M E 4 9 9 tanhınde resmî meclis olarak kabul edildi. M. E.257 tarihinde bu meclis Senato gibi vazıı kanun oldu. İLKYA2ILI KANUN ^^^ zamanlarda tamamen (DEÇEMVİRLER) ^^^ mektup değildi. Kaza salâhiyeti Patriciler elinde idi. M. E. 461 de plep tribünlennden Terentiyüs konsüller tarafından tatbiki mecburi olacak kanunun vaz'mı istedi. Uzun mücadelelerden sora Patncıler muvafakat ettiler. Kanunu yaptılar ve bunu Forum meydanında asılan 12 levhaya yazdılar. Bu suretle bu ilk [[s. 276]] 276 TARIH Roma Kanunu ( On iki Levha Kanunu — Deçemvirler) unvanını aldı. Bu kanun, halkın hakimiyetini kabul ediyordu. Plep ve patriciler arasında fark kabul etmiyordu. Aralarında izdivaca müsaade ediyordu. A R A Z Î - K A N U N L A R - H Ü K Ü M E T T E Ş K İ L  T I Arazi— Yeni zaptedilen arazinin en büyük kısmı devlete aitti. Diğer kısımların en çoğu Patricilere tevzi edilirdi. Devlete ait olan kısımları da Patriciler kiralardı. Soraları kira vermezler ve yavaş yavaş araziye tesahup ederlerdi. Bu vaziyeti değiştirmek için uzun mücadeleler oldu. Kanunlar— Plep tribününden Liçinüs 9 senelik bir mücadeleden sora üç kanun kabul ettirdi. Birincisine nazaran iki konsülden biri daima Pleplerden olacaktı. Kanunların i 4 ikincisi borçluların vaziyetini tahfif ediyordu. Üçüncüsü de bir şahsa 125 hektar araziden fazla bir arazinin isticarını menediyordu, Teşkilât— Plepler bu kanunların tatbikini yalnız konsüllere bırakmak istemediler. Yavaş yavaş konsüllerin salâhiyeti diğer makamlara intikale başladı. Maliye işleri Senato tarafından müntehap Kestör lerin eline geçti. Şehrin dahilî idaresi ile meşgul olmak üzere sansörler oldu. Kaza salâhiyeti Pretorlara verildi. Bu suretle yavaş yavaş bütün i : icra makamları Plepler için elde edilebilir oldu. 2. ORDU Roma ordusu bidayette daimî değildi. Her IPTIDAÎ ORDU sene Senatonun kararile tesbit edilen orduyu teşkil için herkes kendi masrafile asker olmıya mecburdu. Bunlar silâhlı ve mücehhez olarak kapitola gelirler ve Lejipon lan teşkil ederlerdi. Kırallık devrinde millî ordunun miktarı 3000 kadardı. Romanın tevessüü üzerine daimî ve mun^'^^T^^İKİ^'^ ^^^^^ ^^^ orduya ihtiyaç hasıl oldu. Askerlik mecburî yapıldı. Halk beş sınıfa ayrıldı. En zenginler süvari oluyordu. Fakirlerin teçhizatını hükümet veriyordu. [[s. 277]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 277 MESLEK ORDUSU asker olması memleket genişleM. E. BEŞINCI ASıR dikten sora mahzurlu olmıya başladı Arazı sürülmeden kalıyordu. Aileler aç kahyordu. Bidayette hükümetin kendilerine bir miktar nara vermesi kararlaştırıldı. Bu suretle fakirlerden mürekkeo bir meslek ordusu meydana geldi. Soraları yabancı millet erden ücretle yardımcı askerler de aldılar. Leiiyonların kuvveti 6000 ne çıktı. «J'yoniarın LEJİYON VE TEŞ. ayrıca süvarilerini de ihtiva etmek KILÂTı şartıle dört parçadan teşekkül ediyordu Bu ^ , parçalara Leji^on denirdi. Konsül veya diktatör tarafından kumanda ediliyordu. Konsüller ya ayrı ayrı veya münavebe ile veya müştereken kumanda ederlerdi. Konsüller tarafından müntehap askerî tribün denilen diğer kumandanlar da daha küçük kıt'aları idare ederlerdi. Harekat esnasmda ordu geceleri daima Kamp yapardı. Romalılar, bu gece tertibatına çok ehemmiyet verirlerdi Roma ordusu mızrak ve kılıçla harbederdi. Millî silâhları bir nevi uzun mızrak olan Pilom idi. Asker zırhlarla mesturdu. Esir olmak veya kaçmak, şiddetli cezayı müstelzimdi ve çok ayıptı. Anibal ile muharebelerde Senato, esirleri tekrar satınalmak teklifini reddetti ve Romadaki kölelerden bir ordunun teşkilini tercih etti Roma, kahramanlık yapan asker ve kumandanlara her türlü mükafatı yapardı. Para, arazi, nişan ve unvan verirdi. Muzaffer kumandanlara zafer alayı yapardı. Bu büyük taltif yalnız Senato veya halkın kararile fevkalâde zafer kazanan kumandanlara yapılırdı. Muzaffer kumandan önünde esirleri ve harp ganaimi, arkasında askeri ve bütün halk olduğu halde büyük alay ile Romaya girerek Kapitola giderdi. Bu alaylar esnasında muzaffer kumandan atın üstünde Allahı temsil ederdi. Kapitolda birçok askerî oyunlar yapılırdı. ' !• ^ 'i 3. H A L K I N H A K İ M İ Y E T İ • , . r SENATO ^ HALK İÇTİMALARI ^FORUM i'" Kıralhğm sukutundanberi halk kendisini hükümdar bilirdi. Bütün hürmet ve itibar halka aitti. "împerium,, yani haki [[s. 278]] 278 TARIH miyet ve kudreti elinde tutan halk idi. Bu halkın arasında eski Konsüller, kumandanlar ve büyük aile reisleri ve halkın ileri gelenlerinden mürekkep bir zümre Senatoyu teşkil ederdi. Bunlar evelce kırallar tarafından intihap edilirdi. Bu salâhiyet, konsüllere geçti. Senatonun filî bir salâhiyeti yok gibi idi. Fakat Senato hakikatte bütün Roma tarihinde büyük bir nüfuz sahibi olmuştu. Senato diğer halk içtimalarının kararlarını da tasdik ederdi. Yalnız M. E. 287 den itibaren tribünlerin kararı bundan istisna edildi. Diktatör ve konsülleri Senato intihap ederdi. Umumî selâmet ve menfaat için her türlü kararları vermek salâhiyetine malikti. Ecnebilere karşı milleti temsil ederdi; harp ve sulh kararını halk ile istişare ederek verirdi. Senatoya konsül veya pretor riyaset ederdi. Forum meydanına nazır "Küria Dostilia,, da tahtadan sıraları olan bir salonda içtima olurdu. îçtima alenî idi. Riyaset eden içtima sebebini izah ederdi. Herkes ayrı ayrı oturduğu yerde rey verirdi. Senatodan başka halk içtimaları vardı. Bunlara Çennyo denirdi. Burada nutuklar söylenir, umumî meseleler münakaşa edilir, efkârı umumiye hazırlanırdı. Bunlar Forum meydanında toplanırdı. Roma tarihinde bu meydanın halk içtimaları itibarile büyük bir siyasî ehemmiyeti olmuştur. Esas itibarile şark allahlarile Roma allahlan arasında büyük bir münasebet vardır. Romalıların itikadı Yunanlılarınki gibi şairane ve hayalî değildi. Romada her allahm muayyen salâhiyet ve işleri vardı. Her Romalı, allahlardan amelî vazifeler beklerdi. ''Diespater„ Romalıyı meydana getirir. "Educa,, yemesini öğretir, "Potina,, içmesini, "İterduca,, yürümesini, "Vervactor,, çifçiliği öğretirdi. Her şehrin ve her mahallenin ve hatta ailenin kendisine mahsus allahları da vardı. Yavaş yavaş bu hususî allahlar, umumî site allahlarma tebeddül etti. "Jüpiter„ sema, yağmur ve zaman Allahı oldu. Ayni zamanda hayat ve ölüm allahı idi, "ifars,, harp Allahı "Satürn,, hasat ve ziraat Allahı. Eski Romada bu allahlarm insan şeklinde timsalleri yoktu. Mars uzun müddet bir kılıç ile temsil edilirdi. İbadetler ve allahlara yapılan kurbanlar rahipler tarafından idare ediirdi. Bunlar Patricilerden mürekkepti. Kıral en büyük rahipti. Yanında beş rahip bulunurdu. En büyüklerine Pontifeks Maksimus denirdi. [[s. 279]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 279 E. ROMA EMPERİYALİSMİ 1. FETIHLER Birleşmiş bir İtalya coğrafî ve umumî vaziyeti itibarile üç meselenin halli karşısında kalmakta idi: 1 — Tyrrhen meselesi 2 — Adriyatik meselesi 3 — Kontinen meselesi. Tyrrhen meselesi; İtalyamn emniyeti ve Akdenizdeki münasebetleri itibarile mühimdi. Adriyatik denizi ise Balkanlara karşı müdafaa ve emniyet noktai nazarından şayanı ehemmiyettir. Bahusus bu denizlerin İtalya sahilleri Balkan sahillerinin aksi olarak ada ve liman gibi lâzım olan müdafaa vesaitine malik değildir. İtalya federasyonu Apenin silsilesini geçmiyordu. Tam birlik için Kontinen meselesini de halletmek lâzımdı. Bugünkü tabiî hudut telâkkilerine göre Roma her şeyden evel üçüncü meseleyi halletmek mecburiyetinde idi. Fakat Romalılar, Alplerin tabiî bir hudut olduğunun ehemmiyetini pek geç anladılar. Diğer taraftan daha iptidada Goller ile mücadeleyi Romalılar müdebbirane görmediler. Adriyatik sahillerindeki Epir ve Makedonya kıralları dahilî kargaşalıklar içinde çok zâfa uğramışlardı. Romalılar o taraftan bir tehlike görmüyorlardı. Halbuki Kartacanın gittikçe büyümesi Romalılar için Tyrrhen rneselesinin hallini daha müstacel yaptı. PÖN HARPLERİ hartaca ile Roma arasında üç mühim harp oldu. Bu harpler Pön harpleri adıyla tarihe geçmiştir. Romalılar, Kartacalılara Pöni (Poeni) derlerdi; bu kelime Grekçe Foinikes (Phoinikes) yani Fenikeli kelimesinin kırılmışıdır. Kartaca — Fenikeliler M. E. IX uncu asrın nihayetlerine doğru, Sicilyanın garp ucuna karşı olan Tunus körfezinde bir müstemleke kurmuşlardı. Bu müstemlekeye; Pön dilince Kart hadatsch denirdi; Lâtinler bunu Kartago (Carthago) yaptılar. Kartaca, M. E. VI ıncı asırda mühim bir ticaret merkezi oldu. Kartaca gemileri, yalnız Garbî Akdeniz sahillerinde kalmıyordu. Tarık boğazından geçerek Büyük Atlas Denizinde dolaşıyordu. Bu tarihte, Kirenaikten, Büyük Atlas Denizine kadar Afrikanm bütün şimal sahilleri İspanya ve İspanyanın [[s. 280]] 280 TARIH altın madenleri Korsika ve Sardinya, Kartacalılarm nüfuzu altına girmişti ve Kartacayı saran bütün Libililer de ayni vaziyete girmişti. Kartacanın M. E. IV üncü asırdan itibaren nüfusu 400.000 kişiden aşağı değildi. Fenikeliler Kartacayı ilk tesis ettikleri zaKARTACADA SİYASÎ TEŞKİLÂT man idarelerini iki hâkime bırakırlardı. Fakat, bu kuvvet yavaş yavaş ihtiyarlar meclisine geçti. Bu meclis, eski aileler arasından intihap olunan otuz azadan mürekkepti. Nihayet en zengin vatandaşları temsil etmek üzere 100 kişilik bir meclis bütün işlerin murakabesini eline aldı. Bütün Kartacalılarm hayat ve malları üzerinde mutlak bir idare tesis etti. Bundan başka yine büyük ailelerden intihap olunan 300 kişilik bir meclis vardı. Kartaca devletine zenginler tarafından idare olunan bir cümhuriyet denebilir. Devletin başında Romada olduğu gibi, bir sene müddetle halk tarafından intihap olunan iki Magisira^bulunurdu. Bunlara Süfet ler derlerdi. Süfetler, Roma konsüllerine nispetle çok az iktidara sahip idiler. Hakikatte devleti idare ve herkesi murakabe eden meclisler idi. Onlarca siyaset, her şeyden evel, para ve ticaret meselesinden başka biri'şey değildi. Fakat, bu hal, onları kahramanlık aşkına kadar ileri götürdü. Cümhuriyette, babadan oğula jeneral yetişKARTACA ORDU VE DONANMASI tiren asker aileleri vardı. Ordu, Ege havzasından, İtalyadan, Afrikadan, yahut barbar garp memleketlerinden, her taraftan toplanmış ücretli askerlerden mürekkep idi. Tabiatile hiçbir vatanperverliği yoktu. Yalnız kumandanları için fedakâr idiler. Donanma bilâkis vatandaşlardan tertip olunmuştu. Kartaca harp filosu gemilerinin adedi ve mürettebatının meharetile Akdenizin en kuvvetli donanması idi. »rtMA Îıı? K-ARTA Kartacalılarıu tabiî rakip ve düşmanları AkCA^ASINDA fajc denizdeki îyon ve Tor müstemlekeleri ve MÜNASEBET bilhassa Marsilya ve Siraküza idi. Kartacalı1ar kendilerine İtalyadan müttefik aradılar. Evvelâ Etrüsklerle, sora da Lâtinlerle müttefik oldular. Kartaca ile Roma arasında uzun müddet dostane münasebetler cereyan etti. [[s. 281]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 281 Milâttan evel 508 den itibaren iki şehrin bir muahede yaptığı naklolunur. Milâtten evel 279 da Pirus aleyhine bir İttifak misakı yaptıkları muhakkaktır. Anlaşılıyor ki Pön harpleri ırk düşmanlığından değil, ve fakat şiddetle ve birdenbire meydana çıkan menfaat zıddiyetinden ileri gelmiştir. 2. I mcl PÖN HARBİ (M. E. 274 — 241) Kartacahlar M. E. 380 tarihinde adalarını işgal ve Sicilya sahillerinde müstemlekelerini tevsi ettiler. Romalılar da Pirusun çekilmesinden sora Cenubî İtalyayı istilâya başladılar. Regiyonsi kadar geldiler. Sicilyanın karsısında durdular. Bu zamanlarda Sicilya adası, üç hükümet arasında taksim edilmiş bulunuyordu. Mesina, Kampanyah korsanlar olan Mamertinler in; cenubuşarkide, Siraküza Hiyeron adında bir kiralın idaresinde idi. Adanın garbında Kartaca, hâkim bulunuyordu. Romalılar, Regiyondan 3 - 4 kilometrelik bir boğazın ötesinde Sicilya adasını görüyorlardı. Karlı Etna tepesi, buğdayile zengin, mahsuldar topraklar eski bir medeniyet yeri Sicilya îtalyanın tabiî uzaması idi. Romalılar, Mesina boğazını kontrola başladılar. îtalyanın Roma tarafından birleştirilmesine mâni olamıyan Kartaca, hiç olmazsa en mühim müstemlekelerinin bulunduğu Sicilyaya Romanın girmesine mâni olmak istiyordu. Fakat; Hiyeron ile Mamertinler arasında çıkan bir harp, Kartacalılara Mesinayı işgal fırsatını verdi. SİCİLYADA HARP Hiyeron, Mamertinlere galip geldi; Mesina boğazına yerleşti .Roma kendisini resmen tanıdı. Sicilya adasının işlerine Romanın bu tarzda müdahalesini Kartacahlar hoş görmedi. ^ Askerlerini Mesinaya soktu. Bu suretle Mesina boğazının iki tarafında Romalılar ve Kartacahlar karşı karşıya geldiler. Bu esnada Mamertinler Romadan imdat istediler. Boğazı geçmek istiyen roma donanmasına, kartaca donanması hücum etti ve geriye attı (M. E. 264). Bununla beraber. Roma [[s. 282]] 282 TARIH Amirali Klodyüs adaya çıkmağa muvaffak oldu. Mülakat behanesile Kartaca amirali Hannonn gafil avladı. Mesina kalesini teslim şartile hürriyetini iade etti. Harp ilân edilmiş oldu. Roma ordusu, karaya çıktı. Hieronu itaate icbar etti. Kartacalıları adanın şimaligarbisine kadar sürdü. DENİZ MUHAREBESİ Romanın ilk zamanlarda kuvvetli donanması yoktu. Bunu hazırladılar. Kartaca donanmasını mağlûp etmeye muvaffak oldular. Bu muvaffakiyet Romalıları teşci etti. 40,000 ^ ^ ^ b e " " " " " ^ ' kişilik bir orduyu (M. E. 256) şimalî Afrika sahillerine çıkardılar. O zamana kadar Kartacahlar harp ve sulh taraftarı olmak üzere iki partiye ayrılmışlardı. Bu yakın tehlike, onları birleştirdi. Kumandan tayin ettikleri bir Ispartah Tunusun yakınında roma ordusunu mağlûp ve kumandanını esir etti. Roma ordusunun bakiyesi büyük müşkülâtla îtalyaya avdet edebildi. Bu zafere rağmen Kartacahlar bir iki yer müstesna olmak üzere Sicilya adasını gerialamadılar. . . . Kartacahlann elinde, yalnız Lilibe ve Drapa^^^MVUA^EBE^^ ^ ^ ^ kalmıştı. Buralara yerleşen Kartaca jenerali Hamilkar Barka Romalıları esaslı bir surette tacize başladı. Buraya, Roma, büyük bir donanma gönderdi, ve Kartaca donanmasını mağlûp etti. SULH MUAHEDESİ ^unun üzerine Kartacahlar sulh istedi. Hamilkan müzakereye memur etti. Hamilkar, bütün Sicilyayı Romalılara terketti. Esirlerini iade etti. 10 senede verilmek üzere harp tazminatı vermeyi kabul etti. Bu suretle birinci Pön harbi bitti (M. E. 241). 3. I İNCİ PÖN HARBİNDEN SORA li i! I; ROMA VE KARTACA il t w Birinci Pön harbinden sora, Kartacahlar ücretli askerle•i rinin yaptığı bir isyan karşısında kaldı. Bu isyana Sardenyadaki askerleri de iştirak etti. Hamükar büyük bir şiddetle Kartacadaki isyanı basürmağa muvaffak oldu. Bundan sora Kartaca hükümeti Sardinyada hâkimiyetini iade etmek iste [[s. 283]] ESKI ITALYA VE ETRÜKSLER 283 di. Roma, buna müsaade etmedi. Böyle bir müdahaleyi harp sebebi yapacağını bildirdi. Kartaca Sardinya adasından vazgeçti. Romalılar, Sardinyanın sahillerini işgal ettiler. Dahili işgal için uzun ve kanh mücadeleler oldu. Nihayet buna muvaffak olundu. Bu esnada Korsika adasını da işgale çalışıyorlardı. Uzun muharebelerden sora, yerli halk ile musalâha yapıldı. Adanın dahil kısmı yerh kabilelere bırakıldı. Sahillerim Romalılar aldılar. Bu suretle Roma, Sicilya, Sardinya ve Korsikaadalarını, zaptederek, Tyrrhen meselesini halletmiş oldu. 4. ROMA VE GOLLÜLER Romalılar, Kartacalılarla meşgul iken, şimalî îtalyahlar ve Gollüler ile gayet müdebbirane bir siyaset takip etti. Bunların husumetlerini celbetmemeye çalıştı. Fakat, Romalılara karşı, tecavüz eden ve Gollülerin komşusu olan Ligürler ile yapılan bir harp muhasamaya sebep oldu. Ligürler ilk zamanlarda Romalıları mağlûp etti. Roma tekrar bir kuvvetli ordu gönderdi. Ligürler, mutavaat etti. Roma kuvvetleri Sisalperie dayandı. Tehlikeyi gören Gollüler bütün civar halkı da ayaklandırarak tecavüz ettiler. Cenubî Etrüryeyl aldılar; fakat, büyük, bir muharebe yaptılar (M. E. 225). Müthiş bir hezimete uğradılar. Romalılar Apenin dağlarını geçtiler, bütün Sizalpen kıt'asmı işgal ettiler. Nihayet, süvari kıt'aları ile Müan zaptolundu. Romalılar bu feühlerini Venet'e ve îlliryaya kadar götürdüler. Bu suretle bütün Şimalî îtalya Romanın hakimiyetine girdi. 5. YENİ BİR HARBE HAZİRLİK KARTACALILAR İSYANDA Sardinyanın zaptı Kartacalıları çok müteessir etmişti. Bilhassa Hamilkar hemşerilerini Romalılardan intikama teşvik ediyordu. Fakat Romanın Şimalî îtalya ve Sicilya muvaffakiyetleri Kartacalıları çok korkutmuştu. Hamilkar îber Yarımadasını zaptederek o yoldan Romayı tehdide karar verdi. Kartacahlar bu yolu elde ederek ilk harpte kaybettiklerini telâfi edeceklerini ümit ediyorlardı; çünkü [[s. 284]] 284 TARIH İspanya zengindi. Bu teşebbüs muvaffak oldu. îber kabileleri kartaca ordusuna mutavaat ettiler. Bu muvaffakiyeti tetviç için Kartacalılar Carthagen (Yeni Kartaca) şehrini inşa ettiler. İspanyada hakikî bir kıralhk kurulmuştu. Hamilkar öldü. Damadı Hasdrubal onun eserine devam etti. Harp için kuvvetli bir ordu ve hazine hazırlanmıya başladı. Bunun ölümünden sora, ordu, kayınbiraderi ve Hamilkarm oğlu Anibalı kumandan ve reis olarak intihap etti. Anibal, 27 yaşındaydı, tarihin tanıdığı en ANIBAL büyük kumandanlardan biri oldu. Cismen ve fikren yorulmak bilmezdi. Teşebbüslerinde cür'etkârdı. Fikirlerinde vazıh idi. Muharebeyi hazırlarken müdebbirane idi. Askerleri eyi tanır, onların hayatını yaşar, onlarla konuşmasını ve onlara inanılmaz kuvvet sarfettirmeyi bilirdi. Askerleri istirahat zamanında tamamile serbest bırakırdı. Muhtelif kıtaatı kabiliyetlerine göre kullanmakta, bir orduyu düşman memleketinde yürütmekte ve beslemekte eski zamanda benzeri yoktu, kendine yalnız bir hırs hâkimdi: Romaya karşı kin, Romayı yıkmak, Kartacanm şevketini yükseltmek ve Kartacada kendi ailesinin hakimiyetini tesis etmek istiyordu. ANİBALIN ORDUSU ^nibalın bir meslek ordusu vardı; ücretli askerlerden mürekkepti. Saf piyadeleri, Afrikadan ve İspanyadan toplanırdı. Hafif piyade bilhassa o zaman atıcılıkta meşhur " Baleares „ adalılarından idi. Süvariler, Nümidyalı idi. Bu süvariler pek mükemmel ata binerlerdi. Anibalı, Romalılara uzun zamanlar faik kılan bu süvariler idi. Orduda filler de vardı. Bu ordunun askerî değeri yüksekti. Fakat, soraları, Anibal, bu orduyu biribirine benzemiyen Goller ve İtalyanlarla tamamlamıya mecbur oldu. 6. II İ N C İ P Ö N H A R B Î CM. E. 218 — 201) HARP sebebi Romalılar da hemen Anibal kadar harp istiyorlardı. Evvelâ, Kartacalılarm İspanyadaki hakimiI "F yetlerini Ebr ırmağında tahdit etmek iddiasında bulundular. Bir de, yunan müstemlekesi olan Sagontu himayelerine [[s. 285]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 285aldılar. Anibal bu fırsattan istifade ederek şehrin yakinine geldi. Romalılar protesto ettiler. Romalıların gönderdikleri bir sefir Kartacahlara, ya harp veya sulhu derakap tercih etmeerını ağır bir lisanla ihtar etti. Anibal hemşerilerini harp kararı üzerine teşvik ediyordu. Kartacalılar, bu meydan okumadan münfail olarak ret cevabını verdiler. Bundan gayet memnun olan Anibal, tecavüze başladı. Maksadı bütün İtalyayı istilâ etmek ve Romanın tahtı itaate aldığı akvama istiklal vererek, Romayı zâfa düşürmekti. ANİBALIN İTALYA İspanyada kardeşi Hasdrubalı bıraktı, ÜZERİNE YÜRÜYÜŞÜ kendisi Sagontu (M. E. 219) zaptettikten sora eyi hazırladığı ve kendisine çok merbut olan ordusuyla Pirene veAlp dağlarını aştı. Gollülerden hiçbir ciddî mukavemet görmeden İtalyaya girdi. İlk (50 0000) kışıhk ordusundan yalnız 26,000 kişi kalmıştı. Kışın şiddeti Afrikadan gelen bu insanlara çok zayiat verdiriyordu. Maamafıh, Anibal, yüksek hasletleri sayesinde bütün bu müşkülâtı ıktiham ediyordu. Ordusuna üç dört hafta istirahat verdikten sora, ilerleyişine devam etti. TESSİN VE TREBİ "^^ssin suyu civarında (Publiyüz Sipyon)n\xn MUHAREBELERİ kumandasındaki roma ordusunu büyük bir mağlûbiyete uğrath. Diğer bir roma ordusu. Konsül Sepraniyüsün kumandasında olarak Trebİ suyunda Anibalı karşıladı. Fakat, tamamen dağıldı Bu muvaffakiyetler, Golleri Anibala iltihak ettirdi. Anibal, Apenin silsilesini süratle geçti. Konsül Flaminyüsün kumandasındaki üçüncü büyük roma ordusunuda Arezzo Aretiyum da tamam.en imha etti. Anibal, Trasimen gölü karşısında, ormanh dağlar içinde ordusunu gizlemişti. Roma ordusu, göl ile dağlar arasından geçerken, sisli bir sabahtı. Anibal, yürüyüş kolu halinde bulunan roma ordusu üzerine atılarak onu göl ile dağlar arasında çevirdi. 15,000 esir aldı, 14,000 maktul bıraktırdı Konsül de bunların arasında idi. Bu galibiyetler Roma ve Senatoyu dehşete düşürdü. Fakat, Anibal, Romaya girmek kararını veremedi. Bu tereddüdü. Roma kalesinin metanetine vâkıf olmasına veyahut bu zaferlerden sora bütün italya halkının Roma aleyhine kıyam etmesini temin ıçın zaman kazanmak istemesine atfediyorlar. Bunun için [[s. 286]] 286 TARIH ^istikametini değiştirerek Adriyatik sahillerinden cenubî îtalyaya gitti. Kampani kıt'asını kendisine iltihaka icbar etti. Romalılar, bu esnada küçük kuvvetle ve taarruzlarla Kartaca ordusunu taciz ve yormaya çalışıyorlardı. KAN MUHAREBESİ M. E. 216 da Konsül Pol Emilin kumandasında büyük bir ordu gönderdiler. Anibal, ordusunun çok az olmasına rağmen mahirane manevralarla, bilhassa mahirane süvari hareketlerile roma ordusunu Kan da tamamen mahvetti. Konsül esir oldu. Romalıların bu harpte zayiatı 70,000 ni geçer. Roma, İspanyadaki Kartacalıları işgal ve bu ISPANYADA MUHAREBE suretle Anibalı avdete icbar etmek ve bilhassa oradaki Kartaca ordusunun İtalyaya takviye için gelmesine mâni olmak fikrile Pübliyüs Sipyon'u İspanyaya gönderdi. Bu ordu, İber ırmağı havzalarına kadar inmeye muvaffak oldu. Bu esnada Kartaca, Romalılar tarafından himaye ve muzaheret gören Nümidi Kiralı Sıfaks (Syphax) tarafından tecavüze maruz idi. İspanyadaki Hasdrubal Anibalm kardeşi ve diğer kumandanlar Kartacaya avdete mecbur kalmışlardı. Maamafih, Nümitlerin tehlikesini bertaraf ettikten sora İspanyaya avdet ve Romalıları mağlûp ve tardettiler. < 7. ROMALILARIN YENİDEN CANLANMASI Tessin, Trebi, Trazimen, Kan ve İspanya inhizamlarmdan sora, artık Romalılar için hiçbir ümit kalmamış gibi görünüyordu; halbuki onlar ümitsizliğe kapılmadılar. Anibalm parlak zaferleri kafi netice almamıştı.Gerçi, Kan muzafferiyeti Anibala, Cenubî İtalyayı kazandırdı. Hususile zengin Kapu ve Siraküze, hatta Makedonya Kiralı V inci Filip, Anibal ile anlaştı. Fakat, bu müttefiklere emniyet edilmezdi. Sahildeki Grek siteleri de düşman kaldılar. Asıl mühimmi Kartacada Sena, muzaffer kumandalarına alçakça olan itimatsızlığından dolayı, Anibala hiçbir yardımda bulunmuyordu. Anibal ordusu günden güne hatta kazandığı zaferler yüzünden zayıflıyordu. Romaya gelince, o bilâkis büyük bir gayret gösterdi. Her [[s. 287]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 287 iarafta muharebeye girişti. Filipi Makedonyada hareketsizli&e duşurdu. Sıraküzayı meşhur riyaziyeci Arşimet müdafL etmesine rağmen zaptetti. Kapuyu aldı (M. E. 2|1) ve ahalisini ağır surette cezalandırdı. Anibal müttefiklerini kurtarmak ıçın Roma yakınlarına kadar ilerledi. Fakat, muhasara malzemesi yoktu ve ordusu da çok zayıflamıştı. Romayı abluka etmeyi düşünecek halde değildi. Roma (M. E. 210) da, Pübliyüs Sipyonun oğlu olan ve ayni adı taşıyan genç bir kumandanı bir ordu ile tekrar İspanyaya gönderdi. Henüz 27 yaşında olan bu Sipyon muvaffak oldu; evvelâ Kartecen şehrini aldı, ondan sora, Anibalm kardeşi Hasdrubalı mağlûp etti (M. E. 208). Lâkin, Hasdrubal şimale sıyrılarak Pirene dağlarını, Golu ve Apenin silsilelerini geçerek Ombri kıt'asma kadar geldi. Roma, Hasdrubala karşı bir ordu gönderdi. Diğer bir ordu da Anibalı tevkife memur oldu. Bu ordu Anibalm karşısında hafif bir perde hath bırakarak onu aldattı. Ordusunun büyük kısmile Hasdrubala giden ordu ile birleşti. Hasdrubal mağlûp ve maktul düştü; Ordusu mahvoldu (M. E. 207). Bu haberi alan Anibal İtalyayı terke karar veremedi ve Kalabra dağlarına çekildi. Orada kendini hareketsizliğe ve iktidarsızlığa mahkûm etti. 8. AFRÎKADA HARP SİPYON Anibalm artık tehlikesi kalmamıştı. Bunun üzerine Romahlar harbi Afrikaya nakletmeyi, Kartacayı kendi memleketinde vurmayı düşündüler. Bu sefer için Sipyonun cür'et ve enerjisini kâfi buldular. Sipyon, İspanyada kendini tanıtmışü. Bu kumandanda büyük bir incelik, çok meharet vardı. Zvletot dahilinde çalışırdı. M. E. 205 te konsül olarak sefer kuvvetlerini hazırladı ; M. E. 204 ilkbaharında 30,000 kişilik bir orduyu Kartacanın şimalinde Ütik sahihne çıkardı. Sipyon İspanyada bulunduğu zaman Nümit reislerinden ikisi ile tanışmıştıSıfaks ve Massinisa. Sıfaks, Sipyona hıyanet etti. Massinisayı soyduktan sora, Kartaca tarafına geçti. Bu hal, Sipyonun harekete geçmesini bir sene geciktirdi. Fakat, ertesi sene Sıfaksı mağlûp ve esir etmiye muvaffak oldu ve kendisine sadık kalan Massinisayı kuvvetlendirdi. Ondan sora, Kartacayı yakından sıkıştırdı. [[s. 288]] 288 TARİH Kartaca Anibalı çağırmakta gecikti. Sipyon Afrikada kuvvetlenmeye ve kendisine mükemmel ve kuvvetli bir süvari ordusu hazırlıyan Massinisa ile ittifakını temine vakit buldu. Neticede Sipyonu kazandıran bu süvari olmuştur. Nihayet kendisini tehlikede gören Kartaca, Anibalı imdada çağırdı. Anibal kendinde kalan bazı kıt'alarla Zama şarkında karaya çıktı. Orada yeni bir ordu teşkil etti. Fakat, bu ordu askerleri eski askerleri gibi değ-ildi. Halbuki Sipyon Massinisanın kıymetli süvarilerinin yardımını görüyordu. Bu sebeple Zama civarında verilen meydan muharebesinde Sipyon II inci Pön harbine nihayet veren bir muzaîferiyet. kazandı (M. E. 202). Sipyona bundan dolayı Afriken unvanı verilmiştir. SULH MUAHEDESİ İspanyadan ve Akdenizdeki adalar(M. E. 201) vazgeçti. İsmen istiklâli bırakıldı. Fakat, tamamen silâhtan tecrit edildi. Donanmasını teslim etti. Libi kıt'ası haricinde muharebe yapmaktan menedildi. Hatta bu kıt'a dahilinde herhangi bir harp için Romanın müsaadesini almaya mecbur tutuldu ve nihayet Massinisanın nezareti altına sokuldu. Kartacanın bu şartlar altında daha 55 senelik ömrü kalmıştı. 9. İTALYA HARİCİNDE FETİHLER ROMA VE ŞARKÎ AKDENİZ Kartacanın inhizamından sora, artık roma ROMANIN M. E. H İNCİ ASIRDA nüfuz ve kudreti bütün italya YarımadasınVAZİYETİ da ve adalarda reddolunamaz bir surette teessüs etti. Gollüler, artık Romaya kafa tutacak halde değillerdi. Ligürler de ayni vaziyete getirilmişti. Ligürler de bulundukları dağlarda, uzun mücadelelerden sora, itaat altına alındılar (M. E. 180) ve 50.000 Ligür Samnioma nakledildi. Sicilya, M. E. 2^0 danberi kâmilen zaptedilmiş bir roma vilâyeti olmuştu. Sardinya ve Korsika adaları daha evel zaptolunmuşlardı (M. E. 231); her ikisi bir vilâyet yapılmıştı. [[s. 289]] ESKİ İTALYA VE ETRUSKLER 289 Bundan sora, Roma, îtalyanın emniyeti için haricî fetihlere başladı; Şarkî ve Garbî Akdenizle alâkadar oldu. Şarkî Akdeniz havzasmda Makedonya ve Suriye kıralhkları vardı. Bunlar o zaman çok zayıf olan Mısıra göz dikmişlerdi. Yunan siyasî kin yüzünden parça parça bir halde bulunuyordu. Romalıların bu kıt'a ve Makedonya ile münasebeti İlliryahlar dolayisile başlar. Roma, meşhur korsanlar olan îlliryalıları M A K E D O N Y A ^ _K1- hakimiyeti altına almıştı. Bu hal, bütün YuR A L I V İ N C İ F İ L İ P E JJ^J^^ zaptetmek hevesinde bulunan V inK A R Ş I HARP P J L I P I N gözünü açtı (M. E. 216). Kartaca ( M . E . 2 0 0 - 1 9 7 ) ittifak yaparak Roma aleyhine döndü. O sıralarda Anibal ile meşgul olan Roma, Filipe karşı entrikadan başka bir çare bulamadı. Valeriüs ü gönderdi. Bu adam, Atinayı, Ispartayı, Bergamayı, Rodosu, îlliryalıları, Etolyalıları FiHp aleyhine kıyam ettirmeye muvaffak oldu. Filip Yunandaki Akaları topladı ve Etolyahlar ile îlliryalıları mağlûp etti. Fakat sora, kendisi de mağlûp oldu. Bunun üzerine bir muahede aktetti (M. E. 205). Bu muahede mucibince Roma, Anibala karşı serbest kalıyor; Filip te kendi tasavvurları için vâsi serbesti kazanıyordu. Bu tarihte Mısır Kırah V inci Ptoleme öldü. Bir küçük çocuk varis bıraktı Bu çocuk zamanında husule gelen Karışıklıklar hariçteki İhtirasları tahrik etti. Filip, Suriye Kiralı Antiyoküs ile Mısır memleketlerini taksim için anlaştı. îlk defa olarak Mısırın Ege Denizindeki yerlerini işgale başladı. Atina tehlikeyi gördü. Romalıların müdahalesini istedi. Romalılar, Yunanlıların halâskârı olarak müdahale etti. Harp ilân edilmiş oldu (M. E. 200). Roma orduları Makedonyaya girdiler. Filipi mağlûp ettiler. Filip, Yunandaki ve Asyadaki bütün memleketlerini terketti; donanmasını teslim etti. Ordusunun tahdidine muvafakat eyledi. Senatonun müsaadesi olmadan harp yapmamayı taahhüt etti, ve tazminatı harbiye verdi. BüI tün yerlerde zafer kazanan kumandanlar büyük bir nüfuz kaza- nıyor. Senatoyu ve merkezi dinlememeye başlıyorlardı. Yunan bu suretle Romanın eline geçti. Fakat, uzak Bunun için Senato, Yunana serbestisini iade etti ve roma ordusu İtalyaya avdet etti. [[s. 290]] 290 TARIH Suriye Kiralı Antiyoküs, Mısır işlerine müdahaleye başladı. Mısırlıları mağlûp etti. Bütün Palestin kıt'asını zaptetti; Anadoluya tecavüz etti; Efesi zaptetti ve Trakyaya geçmek istedi. O esnada Kartacadan kaçan Anibal bunun sarayına geldi. Antiyoküsü Roma aleyhine mütemadiyen harbe teşvik ediyordu. Antiyoküs Romanın müttefiki olan Bergama kiralına hücurn etti. O esnada Yunanlılarda Roma aleyhine hareketler başladı. Antiyoküsü davet ettiler. Antiyoküs, Avrupaya küçük bir ordu ile geçti. Bütün Yunanlıların ve hatta Makedonya kiralının kendisine yardım edeceklerini ümit ediyordu. Fakat, kimse yerinden kımıldamadı. Romalılar 40,000 kişilik bir ordu gönderdiler. Bu ordu, Termopilde (M. E. 192) Suriye ordusunu mağlûp etti. Ertesi sene meşhur "Sipyon„ un kardeşile beraber Asyaya geçmesine karar verildi. Roma donanması Anibahn idare ettiği suriye donanmasını mağlûp etti. Roma ordusu Asyaya geçti. Manisa civarında yapılan muharebede mağlûp olan Suriye kiralı sulha razı oldu. Torosun şimalindeki bütün arazisinden feragate mecbur kaldı. Bütün donanmasını teslim etti. Harp tazminatı verdi. Romanın müttefiki olan Bergama ve Rodos ta bu muahededen istifade ettiler. Bu muzafferiyet neticesinde bütün Yunan Romaya intikal etti. Antiyoküs Anibalı kovdu. Anibal, evvelâ Giride gitti, ondan sora, Bitinye kırahna (Prünas) iltica etti. (M. E. 186) da Bitinye kiralı üe Romanın himaye ettiği Bergama kiralı arasında muharebe oldu Senato müdahale etti. İki muhasım arasında sulh oldu. Bu tavassutta Roma Anibahn teslimini talep etti. Kıral muvafakat etti. Bunun üzerine Anibal kendisini tevkife gelen asker tarafından muhasara edildiğini görünce kendisini zehirledi (M. E. 183). V inci Filipin ölümünden sora Makedonya MAKEDONYA İLE ^^an ikinci oğlu Perse Romalılara TEKRAR HARP (M. E. 171-168) çok düşman idi. Romanın bütün rakiplerini teşvike başladı. İlliryada Romalılara müşkülât ika ettirtirdi. Bitinye kiralını tekrar Bergama aleyhine tahrik etti. Antiyoküs ile ittifak yapmak istedi. Romahlar bunu anlar anlamaz harp ilân ettiler (M. E. 175). Roma ordusu Pidna da. Perseyi tamamen mağlûp etti. Esir aldı. Romahlar Makedonyayı dört cümhuriyete taksim t^i L. [[s. 291]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 291 ettiler. îllirya zaptedildi, küçük federasyonlara taksim edildi. Epırde 70 koy tamamen tahrip ve yağma edildi. Binlerce Yunanlı Yunandan esir olarak Romaya getirildi. Yunanı Akaeli vilâyeti Bundan sora Romalılar Asyayı istilâya başladılar Hatta müttefikleri olan Bergama bile bundan kurtulamadı. Şarkî Akdeniz tamamen Romanın hakimiyetine geçti. M.E. 220 DE İSPAN- ^uzafferiyetinden sora Kartaca büYADA VAZİYET ^^^ ispanyayı Romaya terketmişti. Fakat Romalılar bu defa karşılarında dağda yaşıyan ve çok sağlam ve muharip insanlar olan yerli kabileleri buldular. Bu kabileler Kartaca ve Roma muharebelerinde her iki tarafa vaziyetin icabına göre, muzaheret ederlerdi, ispanyanın şimalinde llerget 1er, merkezinde Seltiber 1er cenubunda Turduli, Turdetani gibi kabileler ve büyük Atlas' Denizi sahillerinde Lusitamjah 1ar vardı. İlk defa îlergetler isyan etti. Bunlar mağlûp edildi. Bir müddet için İspanya teskin edildi. Fakat istiklâli seven İspanyahlar Roma tahakkümüne tahammül edemiyorlardı. M. E. 197 de tekrar isyan ettiler. Bunlar da merhametsizce tedip olundular. Bu zulüm Ispanyahlarda müthiş bir kin meydana getirdi. Roma bunun üzerme idaresini değiştirdi. Mülayim bir usulü idare takip etti. ispanyahlar Senatoya bir heyet gönderdiler. Roma idaresinden kurtulmak istediklerini bildirdiler. M. E. 194 te Konsül Galba Lusitanyalılara arazilerini iade edeceklerini vadetti. Lusitanyalılar bu vade kanarak silâhlarım teslim ettiler Galba hepsini öldürttü. Bu esnada Lusitanyalılardan Viriyat namında kahraman bir adam çıktı. İntikam almıya karar verdi. Romalılara karşı mütemadi bir dahilî harp açtı. Birçok zayiat verdirdi. Beş roma ordusunu mağlûp etti. Romalılar bunu Lusitanya kırah olarak kabul etmiye mecbur kaldı. Viriyat diğer İspanya kabilelerini de Roma aleyhine kıyam ettirmek, bütün İspanyanın istiklâlini temin etmek istedi. Roma bundan kuşkulandı. Romahlar görüşmek üzere Viriyatı davet ettiler; gafil olarak yakalandı ve öldürüldü. Bunun üzerine Lusitanyalı- W lar itaat ettiler. Maamafih Seltiberler isyana devam etti. Roma Afriken Sipyon kumandasında 60,000 kişilik bir ordu [[s. 292]] 292 TARİH gönderdi. Bunun üzerine artık İspanyada hiçbir mukavemet kalmadı. Romanın bir vilâyeti haline kondu. Romalılar, bu vilâyete "Valansiya,, namını verdiler. 10. KARTACANIN TEKRAR AYAKLANMASI CM. E. 195 — 150> t' Bu vakayi cereyan ederken Kartaca düştüğü vaziyetten kurtulmıya çalışıyordu. Anibal, halka dayanarak demokrat bir hükümet teşkil etti. Zenginlerden çok vergi aldı. Hazineyi doldurdu. Ayni zamanda Anibal Filip ve Antiyoküs ile münasebetler tesis etti. Roma kuşkulandı. Kartacalıları Anibalı teslim için tazyika başladı. Anibal bunun üzerine Küçükasyaya kaçtı. Oradaki maceralarını ve akıbetini daha yukarda gördük. Maamafih Kartaca artık müreffeh ve zengin olmuştu. Diğer taraftan Romalılar mütemadiyen Kartaca aleyhine harp istiyorlardı. Sipyona yardım eden Nümidi Kiralı Massinisa daima Kartacaya tecavüz ederdi. Roma buna muzaheret ediyordu. Kartacalılar Romaya sefaret göndererek bu tecavüzlere mâni olmasını istedi. Fakat Senato aldırmadı. Bunun üzerine Kartacalılar silâha sarıldılar. 11. III ÜNCÜ PÖN HARBİ VE KARTACANIN TAHRÎBl (M. E. 151—146) Romalılar Kartacalıların en ileri gelenlerinden 300 kişiyi rehin istedi. Kartacalılar kabul etti. Buna rağmen Romalılar yine bir ordu gönderdiler. Kartaca ordusunun bütün silâhlarının teslimini talep ettiler ve bundan başka Kartacanm terkini ve başka bir yerde şehir inşası teklifini yaptılar. Bu ağır şartları Kartacalılar kabul edemedi. Şehir halkı 100,000 kişiydi; Paraları vardı.. Silâha sarıldılar. İki sene muavenet ettiler. Nihayet Senato Afriken Sipyonun oğlu Sipyon Emiliyenin kumandasında tekrar bir ordu gönderdi. Bunlar şehri zapttettiler (M.E.146). Bütün halk sokaklarda son nefeslerine kadar gayet kahramanca muharebeler yaptılar. Hatta bir kısım halk teslim olmamak için iltica ettikleri mabedi tutuşturarak kendilerini diri diri yaktılar. Senatonun emrile Genç Sipyon şehri tamamen tahrip etti. Bu suretle Kartacadan eser kalmadı. İLiL [[s. 293]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 293 GALYA NARBON altı asır evel Foçahlarm inşa ettikVİLÂYETİ lerı Marsilya daima Romanın sadık müttefiki kaldı. Ticaret noktai nazarından Kartacahlara rakip olması bu ittifakın sebebi idi. (M. E. 154) tarihinde Kelt kabileleri Marsilyananın müstemlekesi olan Nikaeda (Nis) ya taarruz ettiler. Marsilyalılar Romadan imdat istediler Romalılar ordu gönderdi, Keltleri mağlûp etti; Cenubî Galya (Gol) kıt'asına girdiler, oradaki kabile arasında mevcut nifaktan istifade ettiler ve Cenubî Galyada yerleştiler. Narbon müstemlekesini yaptılar ve yerleştikleri yerlere de Gol Narbon vilâyeti adını verdiler. F. FETİHLERİN NETİCELERİ 1. İÇTİMAÎ HAYATTA, AHLÂKTA, ÂDETTE, FİKİRLERDE, İDAREDE DEĞİŞİKLİKLER İÇTİMAÎ HAYATTA İspanya, Şimalî Afrika, Yunan, MakeDEĞİŞİKLİKLER donya ve Küçükasya sahillerinin süratle fethi Romanın bütün hayatı üzerinde derin tesirler yaptı. Roma kalkını tamamen değiştirdi. Bir lâtin müverrihi "Mağlûp Suriye bizi ifsat etti. Bergamanm serveti eski itiyatlarımızı kaybettirdi. Lüks vesefahet içinde cümhuriyeti imha etti,, diyor. ASALET Romada vatandaşların adedi çok arttı. Siyasî haklara malik olanlar son zamanlarda îtalyada 4 milyonu buldu. Senatonun ekseriyeti zengin Pleplerin eline geçti. Servete müstenit bir (asalet sınıfı) meydana geldi. ŞÖVALİYELR Zenginlere tahsis edilen süvari sınıfı kuvvet ve servetlerine istinat ederek zinüfuz bir sınıf meydana getirdi: Şövaliye (Chevalier) 1er. Bu sınıf fevkalâde tevessü eden ticareti, kuvvet ve zenginlikleri sayesinde inhisarları altına aldılar. Bir müddet sora vilâyetlerde vergileri de bunlar tahsil etmeğe başladılar. Merhametsiz bir surette alınan emlâk ve âşar vergileri halkı çok ezmeğe başladı. [[s. 294]] 294 TARIH P L E P L E R Ş E H İ R D E orduyu teşkil eden Plepler uzun muharebelerden sora avdetlerinde arazilerini metruk ve harap buluyorlardı. Maişetlerini temin için şehirlere iltica ediyorlardı. E S İ R L E R Esirlerin adedi de şayanı ehemmiyet bir surette artmağa başladı. Bunlar efendilerinin arazisinde gayet sefilâne bir hayata katlanarak çalışıyorlardı.. En küçük bir kabahatleri vahşiyane bir surette tecziye edilirdi. Maamafih bunların bazıları ya efendilerinin lûtfu veya arttırdıkları para ile kendilerini satmalarak esaretten kurtuluyorlardı. Gitgide zengin olan bunlardan diğer bir sınıf meydana geldi. B Ü Y Ü K A R A Z İ gibiler şehirlere iltica eden Pleplerin S A H İ P L E R İ bıraktıkları araziyi, ellerine geçiriyorlardu Zaman ile îtalyada bir aileye veya bir adama ait olmak üzere büyük arazi meydana geldi. Bunlar çok çalışmağa ve ameleye mütevakkıf olan zeriyatı yavaş yavaş bırakarak hayvancılık yapmağı tercih ediyorlardı. Bu, îtalyanm ziraî vaziyetini ve refahını müthiş bir surette bozuyordu. 2. FİKİRDE DEĞİŞİKLİK Atina, İsparta, Bergama, Suriye ve Mısırdaki medeniyetler fikirler ve ahlâklar üzerinde de derin tesirler yaptı. Yunan lisanı bütün îtalyaya girdi. Yunan edebiyat ve san'ati hakkında aristokratlarda ve hatta halk arasında büyük bir takdir hissi meydana geldi. F E L S E F E Yunan felsefesi yavaş yavaş iş adamı olan Romalının ruhu üzerinde aksi tesirler yapmağa başladı. DİN Yunan mabutları da Romaya nüfuza başladılar» (Apollon, Venüs) Romalıların da Allahı oldu. Eskiden çok dindar olan Romalılar zaman ile dini alelade bir resmiyet olarak kabule başladılar. Dinin bütün ahlâkî tesirlerinden sıyrıldılar. [[s. 295]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 295 Fetihler zamanına kadar Allahın varlığı hakkında hiçbir münakaşa düşünmiyen Romalılar, Allahın varlığını kabul eden "Stovikler,, ile, inkâr eden "Epikürcüler,, arasındaki münakaşalarla çok alâkadar olmağa başladılar. E D E B İ Y A T .250-200) tarihlerinde yunan medeniyetinin tesiri altında lâtin edebiyatı meydana çıktı. Evelce esir sora da pedagok olan Liviyüs Andraniküs ilk trajedi ve komediyi yazdı. Odiseyi tercüme etti. Naeviyûs Kartaca muharebeleri üzerinde millî dramlar yazdı. Aslen Afrikalı olan Tereüs meşhur komediler yazdı. Aslen Cenubî îtalyah olan Enniyüs Omerden mülhem olarak birçok trajediler ve 'millî neşideler yazdı. Felsefe ve din noktai nazarından en ileri fikirleri Romaya sokan budur. İlk zamanlarda yunan edebiyatının ve medeniyetinin düşmanı olari meşhur Katon bile hayatının son zamanlarında bu medeniyetin tesirlerine tâbi oldu ve yunâncayı öğrendi. S E R V E T L Ü K S muzafferiyetler Roma şehrinin büyüV E S  N ' A T meşine sebep oldu. Artık halk eski Serviyüsün kalesi dahiline sığmıyordu. Şehir birçok heykeller, mabetler, evler ve tiyatrolarla tezyin edildi. Hususî servetler çok arttı. Bütün zaptedilen hiemleketler istismar ediliyordu. Herkes lükse ve sefahete koyuldu. Senato birtakım kanunlarla israfa mâni olmak istedi. Fakat muvaffak olamadı. 3. ÂDETLERDE DEĞİŞİKLİK A Î L E Roma halkının ahlâklarmda, fikirlerinde, siyasî teşekküllerde husule gelen bu istihale âdetlerine kadar sirayet etti. Roma ailesi de karakterini değiştirdi. Eskiden bütün aile kadın ve çocuklar ve esirler ba- J l ! baya tâbi idi. Baba, mutlak bir salâhiyete malik idi. Hatta aile azasının hayatına bile hâkim idi. Kızlar babasına tâbi idi. Evlenir evlenmez tabiiyet kocasına intikal ederdi. Buvardı. Hariçte itibarlı idi. Dinî bayramlara iştirak eder, oyun- nılınla beraber evli kadının ev işlerinde geniş bir salâhiyeti İli lara gider, evin dostlarmı kabul eder, ziyaretler yapardı. Yalnız az çok kapalı ve münasip bir surette giyinmeğe mecbur idiler. Kadınların içki içmesi büyük bir ayıp idi. [[s. 296]] 296 TARIH IZDIVAÇ İzdivaçta talâk yok idi. Bilâhare hususî mukavelelerle birtakım izdivaçlar kabul edildi; bir sene devam eden izdivaç gibi talâkta kabul edildi. Cümhuriyetin son devirlerinde bu talâk birçok rezaletleri mucip olacak şekilde suiistimal edildi. İlk Romalılar gayet kanaatkâr idiler. Az TAAM yemek yerlerdi. Taamları basit idi. Biraz ekmek, tuz, bal ve meyva taam listesini teşkil ediyordu. İkinci asırdan itibaren grek âdeti girdi. Müzeyyen yemek salonlarında bir masa etrafında yataklar üzerinde uzanarak yedi, sekiz türlü yemek yerlerdi. İlk devirlerde bu sofraya kadın iştirak etmezdi. Son zamanlarda kadınlar da yataklarda hep beraber yemeğe iştirak ederlerdi. Yine yunan itiyatlarının tesirile Romalılar OYUNLAR umumî eğlenceler ve oyunlara inhimak göstermeğe başladılar. İlk zamanlarda rahipler dinî bir renk altında Şandömarsta at koşuları ve Mars Allahının şerefine araba koşuları yaptırırlardı. Bunlar umumî ve resmî idi. Son zamanlarda hususî surette tertip edilen muhtelif koşular, ve gladiyatör oyunları büyük bir rağbet görüyordu. Esirler hususî mekteplerde, biribirini öldürünceye kadar çarpışmayı öğrenirlerdi. Kılıç ve hançer kullanırlardı. Ağ da kullanırlardı. Bu oyunları yapanlara gladiyatör derler. 4. İ Ç T İ M A Î VE SİYASÎ DEĞİŞİKLİKLER Bütün bu istihaleler, ahlâk bozukluğu, nihaDİKTATÖRLER yet Roma içtimaî heyetini sarsmıştır. Birçokları bu akıbeti evelden görüyorlardı. Bilhassa Katon Romalıları intibaha davet ediyordu. Islahat istiyordu. Fakat kendisi mevkii iktidara geldiği zaman Senato azasından bir iki kişiyi listeden çıkarmaktan başka bir ıslahat yapmadı. Görülüyordu; rüesada bunu tedavi etmek cür'et ve enerjisi kalmamıştı. M. E. 135 te Sicilyada ffmna şehrinde esirler isyan etti. İsyan bütün Sicilyayı kapladı. Konsül Rüpilyüs i bunların hepsini açlıktan öldürterek isyanı vahşiyane bir surette bastırttı. Fakat bu isyanlar sarî oldu. İtâlya ve Yunandaki esirler de isyana başladılar. .a -a . [[s. 297]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 297 Pleplerden bir aileye mensup olan iki karSücadele^Sr ve £ams Graküs, eyi GRAKLAR terbiye ve tahsil görmüşlerdi. M .E.137 de Tiberiyüs kestör intihap edildi. İspanyaya gitti. Yolda eski Etrüsk mamurelerinin nasıl harap olduğunu, toprakların ekilmediğini, ordudaki tefessühü gözlerile gördü. TİBERİYÜSÜN ISLA- koloniler yapmak, Plepleri tekrar HATI " topraklarına bağlamak, vergiler üzerinde tenzilât yapmak, hakkı tasarrufu daha ciddî esaslara istinat ettirmek, hükümete aldığı araziye mukabil s tazminat vermek, fazla araziyi vatandaşlar elinde bırakmamak gibi esaslardan ibaret olan bir ıslahat projesini bir heyete hazırlattırdı ve bunu teklif etti. Kanun şiddetli hücumlara maruz kaldı. Hatta Plepler bile Romadaki sefahet hayatlarını bırakamadılar. Tekrar topraklarda çalışmak gibi bir külfeti düşünerek kendi lehlerinde olan bu kanuna muhalefet ettiler. Nihayet Senatonun teşvikile Tiberiyüs öldürüldü. Ondan sora kardeşi Kaiyüs çalıştı. Bu ziraî ıslahat projesinden başka: (1) az bir fiyatla fakirlere buğday tevzii, (2) Askerlerin hükümet tarafından teçhizi, (3) Mahkemelerin Senatoya olan tabiiyetlerinin refi, (4) Vatandaş hukukunun tevsii gibi esaslara müstenit bir ıslahat yapmak istedi. Fakat Senatonun mukavemeti, entrikaları karşısında muvaffak olamadı. Senato Konsüllerden AMniyüsü diktatör ilân etti. Kaiyüs ve taraftarlarına hücum ettiler. Sokakta da kanlı mücadeleler oldu. Kaiyüs öldürüldü. 3000 taraftarı mahkûm oldu. Bu suretle bu on iki sene devam eden mücadeleler ıslahat aleyhtarlarının galebesile neticelendi ve ıslahat yapılamadı. Kartacalılar ile olan muharebeler zamanında NÜMIDYE Roma Nümidye kırallığmı çok takviye etmişti. Bunun Kiralı Yugurta Romaya babaları gibi dost ve sadık olmadı. Babası kırallığmı üç evlâdına taksim etmişti. Fakat Yugurta diğer kardeşlerini ortadan kaldırarak kırallığı Cİ birleştirdi. Bu mücadelelerde kardeşleri ettiler. Roma müdahale etti. Bu Kıral Romadaki bazı rüesayı Romadan istimdat rüşvet mukabilinde satmalmıştı. Bu vaziyet Romadaki vatani perverler üzerinde elim tesirler yaptı. Yugurta muhasamata devam etti. Roma ordusunu mağlûp ve Afrikayı tahliyeye icbar etti. Bu esnada Mariyüs Konsül oldu. Zeki muktedir [[s. 298]] 298 TARIH bir k u m a n d a n olan Mariyüs evvelâ orduyu ıslah etti. Yugurtayı mağlûp ve esir etti, Romaya getirdi. Romalılar Yugurtayı açlıktan öldürdüler. G. KIRIMLILAR VE TÖTONLAR TEHLİKESİ Roma bu harplerle meşgul iken başka bir tehlike karşısında kaldı. Kırımlılar ve TÖtonlar, şarktan gelen yeni muhaceme dalgaları üzerine, Garba ve Cenubî Avrupaya muhaceret etmişlerdi. Germenlerle karıştılar. Muharipler, kadınları, çocukları ve hayvan sürüleri, kağnı arabaları ile yavaş yavaş ilerliyorlardı. îtalyanın Şimalişarkî h u d u d u n d a Norik (Tirol) kıt'asında görüldüler. Bir roma o r d u s u n u mağlûp ettikten sora, Galya üzerine Narbona yürüdüler. Dört sene içinde(M. E. 109105) dört roma o r d u s u n u mağlûp ettiler Sonuncusunu imha ettiler; 100,000 Romalı m u h a r e b e meydanında katlolundu. Bu hezimet Kan muharebesindenberi ilk defa oluyordu. Bütün , İtalya dehşet içinde kaldı. Herkes bir halâskâr bekliyordu. Bu esnada idi ki Mariyüs Afrika harbinden muzafferiyetle avdet etmişti. Kanuna mugayir olduğu halde konsüllüğü altı sene temdit edildi. Kırımlılar ve Tötonlar, Galya ve İspanyada yayıldılar. Bu memleketler ve yağma kendilerini gevşetti. Bu, Romalılar için şükrana şayandı. Bununla beraber Mariyüs, bunlarla çarpışabilmek için iki sene hazırlanmağa mecbur oldu. Roma, her sene, bir inhizam bekliyordu. Kırımlılar ve Tötonlar göründüler. Fakat İtalyayı istilâ etmek için iki kola ayrıldılar. Kırımlılar şarka yürüdüler. Tötonlar vilâyetleri işgal ediyorlardı. Bu k o r k u n ç insan yığırlları, roma ordugâhının karşısından, Romalılara k ü f ü r ve hakaret ederek geçti ve bu geçiş altı g ü n devam etti. Mariyüs hatve hatve onları takip etti. Her gece ordugâhım tahkim ediyordu. Yalnız başlarına ilk taarruz edenler Tötonlar oldu {Aix civarında). Mariyüs galip geldi (M. E. 102). Mariyüs b u n d a n sora, Po vadisine geçti. Kırımlılar öfa^ smı istilâ etmişlerdi. Orada kardeşleri Tötonlan bekliyorlardı ve. onların galip geldiklerine emiri idiler. Mariyüs esir ettiği töton reisini zincirlerle bağlı olarak onlara gösterdi. Verseil (Verceil) ovasında, çetin bir m u h a r e b e oldu. Kırımlı [[s. 299]] ESKİ İTALYA VE ETRUSKLER 299 lar g ü n ü n sıcağından çok yoruldular. Mukavemetleri kırıldıBunun üzerine Kırımlıların kanları mücadeleye atıldılar. Arabalarının teşkil ettiği ordugâh çevresine kadar boğazlaşarak döğüştüler. Hepsi öldü veya esir oldular (M. E. 101)- Mariyüs bir Allah gibi herkes tarafından h ü r m e t ve tebcile mazhar oldu. H. YENİDEN İÇTİMAÎ İNKILÂP TEŞEBBÜSLERİ Bütün bu muharebeler bir müddet için dahilî mücadeleleri durdurmuştu. Fakat bunlar unutulunca Plepler tekrar birtakım iddialara başladılar. Bahusus o devrin kahramanı Mariyüsün Plep olması bunların cür'etini arthrıyordu. Mariyüs Romaya dönüşünde siyasî bir rol oynamak istedi. Halbuki buna muktedir bir devlet adamı değildi. Mariyüs Plepler ile aristokratlar arasında uzun müddet değişik vaziyetler aldı. Nihayet Plepler sokaklarda devam eden kanlı muharebelerden sora mağlûp oldular. 1. İÇTİMAÎ HARP Bu karışıklıklarda îtalyotlar vatandaş hakkını yani intihap etmek ve edilmek hakkını talebe başladılar. İsyan ettiler. îtalika adını verdikleri bir şehir yaparak onu merkez ittihaz ettiler. Bir senato ve iki konsül intihap ettiler. Romalılar gibi askerî teşkilât yaptılar. Her tarafta Romalıları öldürmeğe başladılar. S e n a t o bunlara Mariyüsü ve Silla (Res. 127)m.m\n6.di diğer bir k u m a n d a n ı gönderdi. Fakat bunlar muvaffak ola- t; • madı. Senato îtalyotlarm siyasî haklarını kabul etti (M. E. 98). Senatonun bu tedbiri asiler arasında ayrılıklar yaptı. Fakat bir kısmı hususile Samniler mücadeleye devam ettiler. Bunun üzerine Roma şiddetli bir surette askeri harekete karar verdi; üzerlerine Sillayı gönderdi. Silla Kampanyayı ezdikten sora dağlara girdi, orada asilerin en ey i jenerali olan Silo yn itlâf etmeğe muvaffak oldu. Gerçi isyan bir müddet daha devam etti; fakat ""içtimaî Harp» namını verdikleri m u h a r e b e bu suretle bitmiş oldu. [[s. 300]] 300 t a r i h 2. MARÎYÜS İLE SÎLLA ARASINDA REKABET VE MİTRİDAT İLE HARP (M. E. 88; MAu' ı"c-uc «'it A İtalyotlarla olan mücadeleler, Romaya karşı M A R I Y U S VE S I L L A ^y^içi^nan Pontus Kiralı Mitridat(ResJ26)a.\eyhine bir hareket yapmağa müsait değildi. İçtimaî harp biter bitmez bu şark harbi ile meşgul olmak lâzımgeldi. Silla başkumandan intihap olundu. Fakat bu kumandanlığı Mariyüs istiyordu. Bu arzusunu yaptırmak için ahaliyi teşvik ettirdi. Silla şarka götürmek üzere hazırladığı kıt'alarile henüz Kampanyada bulunuyordu. Bu kuvvetleri topladı, Romaya girdi. Mariyüsün taraftarlarını tardetti. Mariyüs güç hal ile Afrikaya kaçabildi. Silla Romada bir müddet kaldı ve asilzadelerin hakimiyetini temin etti. Romada Oktaviyüs ve S>mna namında iki konsül bıraktı. Küçükasyaya gitti. Bu konsüllerden ikincisi Plep idi. Pleplerin davasına taraftar idi. Mariyüs ile münasebet temin etti. Onu Romaya davet etti. Mariyüs geldi. Tekrar konsül oldu. Fakat birkaç gün sora öldü. Sinna daha bir müddet cebir ve şiddetle vaziyete hâkim oldu. . . Pontus Kiralı Mitridat çok zeki, muktedir bir mitridata^KARŞI Yirmi iki lisan görüşürdü. Maksadı için her zulmü, her hareketi mubah görürdü. İcabında her türlü cinayetleri yapardı. Bütün Anadoluyu Romalılar aleyhine kıyam ettirdi. Anadoludaki Romalıları katliam etti. Yunana bir ordu gönderdi. Silla evvelâ Yunana çıktı. Bu orduyu mağlûp etti. Atinayı istirdat etti. Mitridat sulhe razı oldu. Bütün aldığı yerleri iade etti. Romada Sillanm rakipleri bunu çekemedi. Anadoluya başka bir ordu gönderdiler. Sillayı kumandanlıktan ıskat etmek istediler. Silla gelen orduyu kendi tarafına kazandı ve iki ordunun başına geçti. Bir müddet daha Anadoluda kaldıktan sora îtalyaya döndü. S İ L L A N I N D Ö N Ü Ş Ü Senatoya tehdidamiz bir mektup gönderdi, intikam alacağını bildirdi. Silla, Brendiziye çıktı (M. E. 83). Yanında 40,000 kişilik, kendine çok bağlı bir ordu vardı; hiçbir mukavemete uğramadan Kam [[s. 301]] ESKI İTALYA VE ETRÜSKLER 301 panyaya geldi. Oralarda muavenet gördü. Silla aleyhine gönderilen ilk roma ordusu, Silla tarafına geçti. Fakat ondan sora çetin muharebeler başladı. Halk Fırkası Karbon isminde cür'etli bir reis buldular. Bu adam Sillaya karşı bütün Plepleri harekete getirdi ve onun yolunu kesmiye kalkıştı. Diğer taraftan, İtalyotlar da mukavemete teşebbüs ettiler. Hususile Samniler Silla ile Roma civarında müthiş bir muharebe yaptılar. Fakat bütün bu kuvvetler Silla tarafından mahvedildi. Silla vaziyete hâkim oldu. Romada merhametsizce intikam aldı. Binlerce kişiyi öldürttü. Taraftarları ayni vahşeti yaptılar. Çocuklar babalarını, babalar çocuklarını öldürdüler. Mariyüsün cenazesi yakıldı, külleri havaya serpildi. Mariyüsün akrabası ve Sinnanm damadı olan henüz on sekiz yaşındaki Jül Sezar güç hal ile kurtuldu. Silla kendini diktatör ilân etti. 3. KORNELYA KANUNLARI S İ L L A N I N ^^^^^ İmparator oldu. Çıkarttığı kaD İ K T A T Ö R L Ü Ğ Ü "ânlara Kornelya Kanunları dendi. Çünkü (M. E. 82-79) Sillaya Kornelyüs Silla denirdi. Kornelya namında bir adamın ailesine mensuptu. Bu kanunların bir kısmı Sillanm hakimiyetini temin ediyordu. Somniyom da. ve Etrüryada eski askerlerinden 120,000 kişiye arazi dağıttı. 10,000 esiri serbest bırakarak onlara kendi ismini verdi (Korneliyenler). Diğer kanunlar halkın haklarını azalttı; oligarşi teşkilâtını kuvvetlendirmek için de: 1 — Silla Senatoya 300 şövaliye sokarak Senatoyu kuvvetlendirdi. Her türlü hak ve salâhiyeti Senatoya verdi. 2 — Senatonun muvafakati olmadıkça halk hiçbir kanun hakkında rey veremezdi. Halk hakimiyeti kalmamıştı. 3 — Artık tribünler halka kanunlar teklif edemiyecek ve hükümetin tedbirlerine karşı duramıyacaktı. 4. SİLLANIN FERAĞATİ VE ÖLÜMÜ Silla yaptığı teşkilâtın kendi kendini idare etmeğe muktedir olacağına kani olarak diktatörlükten ferağat etti (M. E.. 79). Silla bu kararını, umuma verdiği bir diskurda bildirdi.. [[s. 302]] T A R İ H Bu diskurunda herhangi bir kimsenin kendi ^jeyh nde bir şikâyeti olup olmadığını da sormak cesareünde bulundu, Kum şehrindeki villasına çekildi, ertesi sene orada oldu. 5. i ç t i m a î v e d a h i l î K A R I Ş I K L I K L A R . P O M P E Sillanm plânı Roma Cümhuriyetinde askerî bi^ idar^ tesis etmek değildi. Fakat vücuda getırdıgı ° zik idi ki, onun muhafaza ve idamesi ıçın, daha Sillanm S L ü n d ; n evel Senato, bir askeri iş başına çaprmaya mecbur oWu. Bu asker 26 yaşında idi. Yaşı "^^jıstra olmağa mâni idi. F a k a t kumandan olabilirdi. Bu askerm adı Pom ^Adi. Ayni isimde bir kumandanın oğlu ıdı ve çoktan imparator unvanını taşıyordu. ^ Silla Anadoludan italyaya çıktığı zaman, Pompe etrafında bulunanlardan bir kuvvet teşkil etti. Onları kendi parasıle teçhiz eyledi ve besledi. Bu kuvvet bazı küçük muvaffaka vetlerden sora Pompeye İmparator (Büyük) unvanını verdi, r o m ' e Su unvanla Lndini ve kuvvetlerini Sillanm emrine takdim etti. Silla yarı ciddî yarı alay bu genç tartara ciddi bir imparator gibi muamele etti. Bir müddet so^a Silla bu gençte birtakım liyakatler gördü, onu evvela Sıcılyaya so ?a da Afrikaya vazife ile gönderdi. Bu konsüller tarafmdan görülebilirdi. Pompe avdetinde Sıllaya damat oldu. Fakat Pompe bu yakınlığı kendi menfaatine kullanmadı, mağrurdu. ^^eor^+if^ Sillayı velinimeti değil, muadili sayar ve cesaretle, Silla mazidir, ben, Pompe, istikbalim, derdi. Pompe az zamanda kendi istiklâlile harekeLEPİDÜSÜN 78 inci yıl için yapılan konISYANI intihabında Lepidüs namında şüpheli bir adam da konsül oldu- Pompe, Lepidüsün konsül olmasma yardım etmişti. Fakat Lepidüs işe baş ad ktan ^ Sillanm yaptıklarını bozacak işlere girişmek istedi. S İla he nüz yaşıyordu. Senato, Silla kanunlarmı bozn^ek istemedi, î e p i l ü s Etrüryaya gitti. Orada muhtelif sebeplerden gaynmemnun binlerce adama tesadüf etti ve kaç lejiyonluk kuvvet bulmakta güçlük çekmedi. Bu kuv. vetle R ^ a üzerine yürüdü. Bu vaziyet karşısında Senato M [[s. 303]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 303 diğer konsül olan Lütetyüse, devletin selâmetini temin etmesini emretti. Silladanberi elde harp adamı olarak 28 yaşı na girmiş olan Pompeden başka kimse bulunmadığından onu Lepidüse karşı memur ettiler. Pompe Roma civarında muvaffak oldu. Gol memleketlerine kadar ilerledi. Birtakım icraatta bulundu. Romaya dönerken kendisine ordusunu terhis etmesi emrolundu. Dinlemedi, Senato korktu. Onu uzaklaştırmak için gayrikanunî olduğu halde büyük salâhiyetle İspanyaya memur etti. Silla sağlığında, Pompeye it ^'Büyük,, unvanını vermişti. 6. S E R T O R Y Ü S ( M . E. 80-72) V E I S P A R T A K Ü S CM.E. 73-71) A L E Y H L E R İ N E H A R P L E R A SERTORYÜS ^^^^^ daha hayatta iken Mariyüsün adamlarından olan Sertoryüs İspanyaya iltica etTTiiş bulunuyordu. Sertoryüs adaleti ve cesareti sayesinde yerlileri kendisine bağladı. Onları tensik ve teşkil etti. Ken- İf di aleyhine Romadan gönderilen ordulara muzafferane karşı durdu. Silladan kaçan gayrimemnun Romalılar onun etrafına toplandı. Onlardan bir Sena yaptı. Onlara ordusunda rütbeler verdi. Kendi sadece Pretor unvanını taşıdı. Maksadı İspanyayı Roma İmparatorluğundan ayırmak değil, Sillanm Romaya zorla kabul ettirdiği aristokrat teşkilâtı yıkmak idi. POMPE Sena Sertoryüse karşı Pompeyi göndermişti. İl r: U İSPANYADA Pompe Sillanm teşkilâtı aleyhine isyan eden Konsül Lepidüsü Roma önünde mağlûp ettiğinden teferrüt etmişti. Pompe, Sertoryüsün de çarçabuk işini bitireceğini ümit ediyordu. Fakat öyle olmadı. Harp hiçbir kat'î netice alınmadan uzayıp gidiyordu. Fakat Sertoryüs ordusunda nifak ve ayrılıklar oldu. Sertoryüsün ^lıi h kendisi de bir ziyafette kendi zabitleri tarafmdan katledildi. Onun ölümünden sora ordusu dağıldı, bu sayede Pompe lâyık olmadığı halde muzaffer olmuş oldu. B. ISPARTAKÜSÜN ^^^ «ıralarda isyan eden esirler tarafından İSYANI açılan bir harp Italyanın her tarafında patlak verdi. Bu harp yeni değildi, memleke- l tin esirlerle meskûn her tarafında sık sık isyan oluyordu. [[s. 304]] 304 TARIH Fakat bu defa harp açanlar muharebeye ahşkın insanlar ve Trakyalı, Gollü Gladiyatörler idi. Asiler Is^partaküs ün emri altmda mükemmel bir ordu vücuda getirmişlerdi. Üzerlerine gönderilen roma ordularma karşı koyuyorlardı. Ispartaküs Trakyalıdır. Nadir bir cesareti ve müdebbirliği vardı. Ahlâkî ve askerî hassalar da göstermişti. Ispartaküs Kapu şehrinde ve Kampanya havalisinden başlayarak Şimalî İtalyaya doğru harekete geçti. Roma ordularma karşı bazı muvaffakiyetler kazandı. Ordusu çapulculuğu tercihe başladı. İtaatsiz oldu. Roma ordusile karşısında bulunan Konsül Krasüs, kendisini cenuba sürdü. îspartaküs Sicilyaya geçmeye teşebbüs etti. Muvaffak olamadı. Birkaç hezimetten sora Krasüse karşı bir muharebe verdi. Muharebeye girmeden evel atını getirtti: " Galip gelirsem başka çok at bulurum, mağlûp olursam artık ata ihtiyacım olmıyacakhr,, diyerek atını öldürttü. Mağlûp oldu. Krasüsün yanına gitmeye uğraşırken mahvedildi. Bu muharebeden kurtulup şimale kaçan ba^YADAN'DÖNÜSÜ" çeteleri, ordusuyla İspanyadan gelen Pompe üzerine düştüler. Pempe onları mahvetti. 7. SÎLLA TEŞKİLÂTININ KALDIRILMASI İki muzaffer jeneral, Krasüs ve Pompe, herKRASÜS İLE POM- orduları başında olduğu halde karşı ^'^.AÎİSSAÎİRI'^ karşıya geldiler. Biribirile muharebe edeVALI^JMALAKI g^nu yapmadılar. Cümhuriyete hâkim olmak için birleşmeyi tercih ettiler. Evvelâ Halk Fırkasile birleşerek her ikisi konsül intihap olundular. Fakat her ikisi ihtiyaten ordularını Roma kapılarında ordugâhlarda tuttular. Pleplerin ve şövaliyelerin Silla tarafından vîJ'fÂ^r^JiVME^TO^" kaldırılan eski hak ve iktidarları iade edildi. NIN L A Ğ V I (M.E. 70) yeniden konuldu. 621 Senatör liyakatsizliklerinden dolayı Senatodan çıkarıldılar. Senatonun vazifeleri tahdit olundu. [[s. 305]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 305 8. KORSANLAR HARBÎ - §ARK HARBİ (M. E. 67-62) Pompe konsüllükten ayrıldıktan sora hususî bir hayata girdi. Bütün fırkalar kendisini terkettiler. Pompe kendisini devletin en büyük adamı mertebesine çıkaracak büyük bir kumandanlığı hasretle bekliyordu. Korsanlar harbi ona beklediği fırsatı verdi. a) KORSANLAR HARBİ Bütün Sicilya ve Küçükasyanm bütün kayalıklı koylarında korsanlar yerleşmişti. Bunlar yavaş yavaş bir devlet teşkil ettiler. Limanları, tersaneleri ve bir harp filoları oldu. Şehirlere hücum ettiler. İtalya sahillerine de geldiler. Korsanlar Akdenizin kıralları oldular. Romalıları tahkir ediyorlardı. Pompe büyük salâhiyet ve kuvvetle korsanların tedibine memur edildi. Pompe altı hafta zarfında İtalya ve Sicilya denizlerini korsanlardan temizledi. İki aydan daha az bir zamanda korsanları Ege Denizinden kovdu. Onları Kilikya dahilinde takip etti ve itaat altına aldı. Teslim olanlara eyi muamele etti, onları şarkta müteaddit şehirlerde yerleştirdi. . Pompenin Romada şöhret ve nüfuzu nihayetsiz dereceyi buldu. b) ŞARK HARBİ Pompeye Mitridata karşı açılan harbin idaresine nezaret etmek, istediği gibi ittifak ve muahede yapmak salâhiyetleri verildi. Mitridata karşı gönderilmiş olan Lukullus Mitridatı mağlûp etti. Bütün Pontus memleketlerini istilâ etti. Ordusunun itaatsizliği hakkında yanlış raporlar alan Senato kendisini geriye çağırdı. Bunun üzerine Pompe şarka gitti ve Lukullusun zaferleri semeresini topladı. Mitridatı Kırımlılar nezdine kaçmıya mecbur etti. Mitridat Cenubî Rusyada Tuna havzasında bulunan bütün Türkleri Roma aleyhine teşvik ederek İtalyaya sürüklemek tasavvurunda idi. Fakat damadı ve oğullarından biri tarafından hıyanete uğradı ve intihar etti. Pompe Küçükasyayı Romaya tâbi vilâyetlere taksim etti. Bu harp neticesindedir ki Kudüsü ve Palestini aldı. 20 [[s. 306]] 306 TARIH 9. SENATO REJİMİNİN BOZULMASI (VERES) m - (KATİLİNA) İŞİ Pompe ve Krasüs malûm olduğu veçhile kendilerini konsül intihap ettirmişlerdi (M. E. 80). Ayni sene içinde bir ihtilâs davası oldu; bu davanm rezaleti, gürültüsü asırlarca sönmedi. Meseleye "Veres,, işi denir. Bu tarihten birkaç sene sora Pompe Asyaya gittiğinden "Katilina,, işi de patlak verdi (M. E. 63). Veres dahilî harplerde bir orduda kestör iken (M. E. 83) ordu kasasını çaldı. Bununla beraber o çaldığı para sayesinde ondan sora da birçok memuriyetler aldı. En nihayet kendini Sicilyaya vali tayin ettirdi. Orada birçok ihtilaslar yaptı. Dünyayı soydu. Nihayet Çiçero ile karşı karşıya geldi ve mahkûm oldu. Çiçero (Res.'l29) Lâtiyomludur. Büyük hatip ol ÇİÇERO ^^^ Sicilyada maliye memurluğu etti. Bu münasebetle Veresin bütün rezaletlerini biliyordu.Mazlûm ve müşteki halkın vekâletini aldı. Birçok vesikalarla dolu bir dosya ile Romaya geldi. Hatta satılmış birçok hâkimlerin karşısında Veresi mağlûp ve mahkûm ettirdi. ÇİÇERONUN Çiçero bu muvaffakıyetile herkesin muhabKONSÜLLÜĞÜ betini kazandı. Aristokrat Fırkasına yaklaştı. Pompenin teveccühünü kazanacak hareketlerde bulundu. Lâkin Halk Fırkasının terakkileri kendisini endişeye düşürmeğ j başladı. Kendisi mutedil bir fırka teşkilini düşündü. Fakat maatteessüf karakteri zayıf ve kanuna lüzumundan fazla bağh olduğu için etrafındaki entrikalara müessir bir surette mukavemet edecek bir halde değildi. Bununla beraber mutediller Çiçeroyu bir halâskâr telâkki ettiler ve konsül intihap olundu (M. E. 64). İntihapta bunun karşısına çıkan Katilina pek az rey noksanile muvaffak olamadı. Çiçero konsül olur olmaz aristokratlarla birleşerek demokratların teklif ettiği ziraat kanununa muhalif oldu. Bu kanun Pleplere arazi veren makul bir kanundu. Bu kanunu teklif edenlerin arkasında Krasüs ve SezsLV (Res.128) davardı. Bunlar kanunun tatbikatında onu tatbik edecek komisyona girerek rol yapacaklarını ümit ediyorlardı. Fakat kanun Çiçeronun belâgati sayesinde kabul olunmadı. [[s. 307]] i! 'i ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 307 KATİLİNANIN Katilina dahilî harplerde açgözlülüğü ve KOMPLOSU zulmile kendini tanıtmışü. Sillanın diktatör lüğü zamanında muhalifleri imha etmişti. Çok fena şöhreti vardı. Buna rağmen kendini Afrika valiliğine tayin ettirmeğe muvaffak olmuştu. îhtilâsla ittiham edilerek Romaya getirilmiş ise de orada beraet kazanmıştır. Katilina, faaliyetine, cesaretine, meharetine rağmen konsül'olamadı. İhtimal Sezar ve Krasüsün teşvikile, bir darbei hükümete teşebbüs etti (M. E. 66). Muvaffak olamadı. Çiçero ile çok uğraştı. Fakat daima mağlûp oldu. Nihayet kanunî yoldan iktidarı elde etmeye muvaffak olamayacağını anlayınca bir komplo tertip edip isyan etmeğe karar verdi. Romada ve İtalyanın diğer yerlerinde o zaman eksik olmıyan ihtilâlcileri etrafına topladı. Fakat hempalarının nasihatine rağmen esirlerin ve gladiyatörlerin yardımını istemekte tereddüt etti. Katilinanın ihtilâl plânından bilinen şunlardır: Romada muhtelif mahaller yakılacak. Rüesa katledilecek. Hasıl olacak karışıklıktan istifade olunarak şehre hâkim olunacak. Bunun için herkesin vazifesi dikkatle tayin olunmuştu. Şehrin haricinde bir ordu, ondan soraki harekâtı takip etmek üzere hazır bulunacaktı ve bütün memlekette birtakım adamlar vasıtasile ahali ayaklandınlacaktı. KOMPLONUN hükümet ve bizzat Çiçero hiç olBASTIRILMASI mazsa kısmen bu plândan haberdar idiler. Lâkin elde maddî vesikalar yoktu. Senato endişeye düştü. Konsüllere fevkalâde salâhiyetler verdi. Bununla beraber Çiçero Katilinayı birdenbire tevkif etmedi. İhtimal vaktinden evel onu kendi aleyhinde bir mazlûm mevkiine koymaktan korkuyordu. Ona Senato ortasında maskesini attırmayı tercih etti. Bu suretle onu kaçmaya mecbur etmek ve cinayetini itiraf ettirmek istiyordu. Filhakika bir celsede Katilinanın caniyane plânlarını şiddetle yüzüne vurdu ve onun Romadan çıkmasını talep etti. Katilina ayni günde Romadan hareket etti ve hempalarının Etrüryada bulunan ordusuna iltihak etti. O ay zarfında Çiçeronun eline kat'î vesikalar düştü. Senato, derhal bellibaşlı müttehimlerin tevkif v e idamına karar verdi. Bunları tevkif ettiler ve boğdular. Katilinaya gelince, o Etrüryada üzerine gelen hükümet kuvvetlerile ümitsizce mücadele etti ve nihayet muharebede intihar etti. [[s. 308]] 308 TARIH i. SEZAR Katilina ortadan kaldırıldı. Fakat, bununla bütün tehlikeler ortadan kaldırılmış olmadı. Mahir ve kuvvetli birtakım muhterisler, cümhuriyeti tehdit ediyordu. Bunlar, Pompe, Krasüs ve bunlardan ileri, Sezar idi. Jül Sezar,- aristokrat bir aileden olmakla beraber. Halk Fırkası reislerinden biri oldu. Hırs, kendisine Senato aleyhine vaziyet aldırdı. ^ , Sezar, zarif, ince, eğlenceyi sever, çok belıg bir adamdı. Şiirle de uğraşırdı. Fakat cazibeli görünüşte fevkalâde bir deha, nadir açıkhk ve incelikte bir zekâ gizleniyordu. Çok alicenap idi. . o Mukayese edilmez kumandan ve teşkilatçı ıdı. Sezar pretor sora da, İspanya valisi oldu; oradan Romaya döndü. Konsül olmak istiyordu. Pompe de Romaya döndü ve ordusunu terhis etti. Sezar Krasüsle beraber Pompenin de kendisine yardım etmesi lüzumunu anladı. Onları biribirine yaklaştırdı. Bunların her ikisi de muhtelif sebeplerle Senatodan memnun değil i d i l e r . Ü ç ü politika işlerinde biribirine yardım etmek üzere Lalarında gizli bir ittifak yaptılar. Buna I inci Triyomvıra derler. Bu anlaşmadan ilk istifade eden Sezar oldu. Kendim konsül intihap ettirdi (M. E. 59). Sezar ilk iş olmak üezre bir ziraat kanunu SEZARIN yaphrdı. Fakir vatandaşlara, üç çocuk babaKONSULLUGU ^^^^^^ Kampanyada bakımsız kalan araziden verdirdi. Bu, Sezara şöhret kazandırdı. Bundan başka şövahvelerin vergilerini azalttı. Sezar konsüllüğü esnasında, reyıâmla Gol valiliğini kendine temin etti. Dört lejyon emrine verildi. Sezar kendi şahsına bağlı orduyu Gol de teşkil eth (M. E. 50-58). 1. SEZARDAN EVEL GALYA Romalılar, Atlas Denizi, Ren ırmağı, Alp silsiVE AHALİSİ MEMLEKET lesi arasında bulunan bütün memleketlere Galya (Gol) derlerdi. Galya M. E. I inci asırda, hayetsiz ormanlarla örtülüydü; daha o zaman ahalisi çoktu. Muhtelif ırktan 6-10 milyon insan vardı: I L - [[s. 309]] ESKI ITALYA VE ETRUSKLER 309 1— Galyanın, ilk ahalisinin temelini, soradan Alp eteklerine sürülen Ligürler teşkil ediyordu. İspanya yolu ile gelmiş olan îberler, Ligürlerle az çok karışmış oldukları halde Pirene dağlarım işgal ediyorlardı. '' E 2 — M. E. VI ıncı asra doğru, Foçalılar Massalya (Mar i : I: 1silya) yı inşa ettiler. Bu şehirde kendi namlarına, Ake, Nis : Igibi müstemlekeler yaptılar. ' V Gollülere alfabeyi, parayı, bağ ve zeytin ekmeyi öğreten 1er bunlardı. 3 — M. E. VI ıncı asırda şarktan Ren ırmağını geçerek biribiri ardınca kümeler halinde gelen istilâcı Keltler hemen bütün Galya kıt'asını işgal ettiler. Bunlar, soraları Ren ve Sen ırmakları arasındaki araziyi Belçikalılara terkettiler. Belçikalılar, Keltlerle akraba idiler, onlar da Renin şarkından geliyorlardı. Romalılar Kelt ve Beljleri umumiyetle "Galli,, namı altında tanırlardı. Narbonda yerleşen Romalılar, Galyada, şimalde Belçika Galyası, merkezde Kelt Galyası, cenupta Aka (Aquitain) Galyası diye üç Galyayı biribirinden ayırt eder. Bu kıt'alarda oturan ahali Ligürler, İberler ve Keltlerle karışık idi. Bunlardan herbiri birçok müstakil devletlere veyahut sitelere ayrılıyordu. Gollüler, çok bira ve şarap içerlerdi. Avı, muharebeyi, köpekleri ve atları çok severlerdi. Büyük ateşler etrafında toplanır, yemek yerlerdi. Ecnebileri isticvap etmeyi çok severlerdi. İrmaklarda ve Atlas Denizinde ticaret yaparlardı. Maden ocakları işletirlerdi, silâhlar ve mücevherat yaparlardı. Altın ve gümüşten para basarlardı. Gollüler aristokrat idi. Büyükler gençleri ağızdan tedris ederlerdi. Onlara dinlerini ve ırklarının efsanevî tarihini ve kahraman bir muharibin vazifelerini öğretirlerdi. Hükümetleri, reisleri ve senatoları vardı. Muhtelif siteler arasında münazaalar eksik GOLLÜLER ARASIN- , DA GEÇİMSİZLİK <-- Soraları siteler ı -i ı dahilinde de siyası ^ u-ı- ^ j entrika ve mücadeleler başladı. Bunun neticesi olarak muhtelif fırkalar. Germenler, veya Romalılar gibi ecnebileri memleketlerine davete başladılar. BİRLİK Gollülerin beyinlerindeki bütün mücadeleler TEMAYÜLLERİ aralarında birlik yapmak hırsından ileri geliyordu. Çünkü muhtelif siteler hususî allahlarma tapmakla beraber bütün Gollülerin birlikte hürmet ettikleri müşterek allahlan vardı. [[s. 310]] 310 TARIH Bir sınıf halk vardı ki Druitler ırklarının eski menşe birliği hatırasını ebedileştirmeye çalışıyorlardı. Fakat bu sınıf halkın gayret ve salâhiyetleri cenuptan Romalıların, şarktan Germenlerin tehdidine maruz bulunan Galyada birliğin vücut bulmasına kâfi gelmedi. Mesele, Galyanın zaptolunacağını bilmekte değil, fakat kimin tarafından zap+olunacağında idi. Ecnebi hırslar: Daimî geçimsizlik içinde yüzen bu koca Gol memleketi hakikaten zengin bir avdı. Ren ırmağının sağ sahihnde oturanlar bu memlekete göz dikmişlerdi. Romalılar da buraya bir nevi altın memleketi gibi bakıyorlardı. - cıvA^FTİ Sezardan evel Roma, Galyayı zaptetmeyi düROMA MYA&1.II Yalnız Narbon vilâyetini tesis ederek İtalya ile İspanya yolunu temin ve marsilyayı himaye etmekl eiktifa ediyordu. Bir de roma aristokratları Gollülerle samimî münasebetle idiler. Onlarla muharebe is.emiyorlardı. GERMENLER Germenlerin tehdidi bilâkis Golü korkutuyordu. M.E. î inci asırda Germenler Ren sağ sahilini zaptettiler. Irmağın sol sahilinde bulunan siteleri haraca bağladılar. Nihayet Gollüler Romadan imdat istediler. SEZARIN İDARESİ davetini şüphesiz tahrik ve teşvik etmişti. Çünkü bu davet kendisi ıçın Gol kıt'asına girmeye vesile olacaktı. Gollülerle Sezar arasında kuvvetçe müsavat yoktu. Sezarın ordusu azdı. En çok 70,000 kişi idi. Fakat bu ordunun, kıymeti çoktu. Hususile başında da askerleri tarafından taassup derecesinde sevilen Sezar vardı. Sezar, Gollülere kendini sevdirmesini bildi. Gollüler gerçi çokluk idiler, fakat silâhlan dun idi. Reisleri de geçimsizlik ve hıyanetler yüzünden uyuşuk bir hale gelmişlerdi. Gollüler toplanıp hep beraber taarruz edemediler. Bazı siteler, Sezara daima sadık kaldı. Gerçi çok geç mukavemetlerini birleştirdiler, fakat artık, zaman geçmişti. 2. GOLLÜLER HARBİ I İNCİ DEVİR Sezar, iki sene zarfında (M.E. 58-57) gol memleketlerini baştan başa hakimiyeti altına aldı. Sezar evvelâ Gollülerin müdafii gibi kendini tanıttı. Bu [[s. 311]] ESKI ITALYA VE ETRUSKLER 311 sıfatla Helvetler i mağlûp etti. Helvetler, Alp dağları şimalindeki memleketlerini bırakarak Galya içinde yerleşmek üzere gelen 400,000 kişilik bir insan kütlesi idi. Sezar, ayni sene içinde Süevleri mağlûp etti. Her taraftan Gollüler Sezara teşekkürlerini gönderdiler. Fakat,Sezar, ordusu ile Galyada kaldığı. Gollülerden vergi tarhettiği görülünce hoşnutsuzluk başladı. Evvelâ Belçikalılar baş kaldırdı. Bunlar biribiri ardınca mağlûp ve pek zalimane cezalara çarptırıldı. Bu suretle hemen bütün Belj Galyası fetholundu. Sezar ayni zamanda başka kuvvetlerile; Sen ırmağı ile Loir ırmağı arasındaki mmtakayı elde ediyordu. Ertesi sene Galyanın diğer kısımları da itaat altına girdiler. Sezar,Fransa garbında yerleşmiş olan Venetlerin kuvvetli bir filosunu da mağlûp etti. Sezar fetihlerini kuvvetlendirmek için Germenleri ezmek istedi. Çünkü bunlar daima Ren ırmağını geçmeğe teşebbüs ediyorlardı. Sezar, Ren sol sahilinde yerleşmek istiyen Germen kabilelerini katliam ettikten sora birkaç günde Ren üzerinde kıtaatına yaptırdığı bir ahşap köprüden geçti. Irmağın sağ sahilinde bulunan Germenlere dehşet saldı (M. E. 55). Ondan sora Sezar Britanyaya çıktı. Çetin muharebelerden sora galip geldi. Rehinler istedi ve senevi haraç koydu. Fakat bu haraç hiçbir zaman ödenmedi. II İNCİ DEVİR Sezarın bütün bu muvaffakiyetlerine rağmen gol memleketleri henüz istiklâllerinden geçmiş değillerdi. Yer yer ayaklanmalar başladı. Bunlarla çok uğraşıldı. Fakat, nihayet bütün Gollüler bir reis etrafında toplandılar. Sezar, ordusunu toplamakta ve onun başına geçmekte fevkalâdelikler gösterdi. Fakat Narbjn vilâyetine doğru cenuba ricate mecbur oldu. Gollüler takip ettiler. Vilâyet sınırlarında devam eden müthiş bir muharebe oldu. Sezar bizzat elinde kılıç muharebe etti ve hatta kılıcını kaybetti. Bir germen süvari kolunun Sezar lehine harbe müdahalesi Romalıları kurtardı. Gol ordusuna Versengetoriks namını alan genç birisi kumanda ediyordu. Versengetoriks[l] [1] Fransızlar bu ismin (Grand Chef des braves) yahut (Oeneralisme) ifade eder gibi olduğunu ve o zaman verildiğini yazarlar. Cenk ve Toriks kelimelerini ihtiva eden bu isim, türkçe noktai nazarmdan tetkike şayandır; Veroe er olabilir; Bu takdirde (Er — Ceng—Türk) cenk eri türk demek olur. [[s. 312]] 312 TARIH Alezya üzerine çekilmeye mecbur oldu ve oraya kapandı. Sezar bu mevkii sardı ve imdada gelecek gol kuvvetlerine karşı da müdafaa tertibatı aldı. Hakikaten Versengetoriksin emrile 250.000 kişilik bir gol ordusu Alezya önünde göründü. Muharebe üç gün devam etti, muhasırlarm şiddetli huruç hareketleri püskürtüldü, imdat ordusu parça parça taarruz ettiği için, bu taarruz da kırılıyordu. Bu vaziyet karşısında Versengetoriks şahsını feda ederek hemşerilerinin hayatını kurtaracağına hüküm verdi ve Sezara gidip teslim oldu. Romaya götürüldü, 6 sene hapiste kaldı, Sezarın zafer alayı günü idam olundu. Bundan sora Galya Romanın bir vilâyeti oldu (M. E. 51). Gollüler, bundan sora Sezara para ve sadık asker membaı oldular. 3. SEZARIN DİKTATÖRLÜĞÜ SEZAR ÎLE POMPENIN BOZUŞMASI ROMADA ANARŞİ Sezar, Galyaya hareket eder etmez Komada işitilm.edık derecede intizamsızlıklar başladı. Klodyüs, etrafına topladığı çetelerle Romada katiller, yangınlar, soygunculuklarla şehri tethiş ediyordu. Bu adam, Pompeyi hiçe sayıyor ve onun katlini de hazırlıyordu. Pompe Senatoya yanaştı ve onun hoşuna gitmek için menfada bulunan Çiçeronu da getirtti. Çiçeronun hitabeti sayesinde kendi salâhiyetini tevsi ettirdi. Fakat, Sansör Katonun torunlarından genç Katon son derecede fazilet nümayişlerile Senatoya hâkim oldu. Bu sebeple Senato, Pompeye istediği kadar müsaadeli davranmadı, bundan memnun olmıyan Pompe, bu defa Sezara yanaştı. Sezar, Galya fetihlerini ikmal etmek için kumandanlığını uzatmak ihtiyacında idi. Diğer taraftan Krasüs te, askerî zaferlere teşne olduğundan şark ordusunun başına geçmek istiyordu. Bu üç adamın herbiri, diğerine henüz muhtaç olduklarından bir yerde buluşarak yaptıkları konferansta ittifaklarını kuvvetlendirdiler (M. E. 56). Şu noktalar üzerinde de anlaştılar: A— Sezarın Galyadaki kumandanlığı beş sene uzatıldı. B — Pompe ve Krasüs konsül intihap olundu. C — Bir reyiamla, Senatoya rağmen Pompeye, İspanya ve Afrika valiliği ve Krasüse Suriye valiliği verildi. [[s. 313]] ESKİ İ T A L Y A VE ETRÜSKLER 313 TRİYOMVİRANIN ^^yin olunduğu valiliğe gidecek BOZULMASI yerde, onu kendi adamlarile idare ettirdi. Kendisi İtalyada kaldı. Sezarın kızı olup, Pompenin karısı bulunan Jüli, bu iki adam arasındaki birliğin idaresine çalışıyordu, öldü. Krasüs Suriyeye gitti, Partlar aleyhine yürüdü. Fakat, Fıratı geçtikten sora, part süvarileri tarafından sarılarak ordusunun dörtte üçü ve kendisi öldürüldü. Bu sıralarda, Sezar dahi, Gollülerin müteakip isyanlarını bastırmakla uğraşıyordu. Nihayet, Klodyüs, yine kendi gibi birtakım çeteler reisi tarafından öldürüldü! Bunun taraftarları, Romada büyük karışıklıklar -yaptılar. Senatörlere hücum ettiler. Senato, yegâne konsül kalan Pompeye fevkalâde salâhiyetler vererek ona iltica ettiler. Pompe, istediğine nail olmuştu. Artık Sezarla müttefik kalmakta faydası yoktu. Çünkü vaziyete hâkim olmuştu. SEZARIN AZLİ Pompe, Romada hâkim olmuştu. Fakat, Sezarın da o zamana kadar görülmemiş gayet güzel ve kuvvetli bir ordusu vardı. Bundan başka, Romada da Pleplere dayanıyordu. Plepler sayesinde, kendi gaybubetinde yaptırdığı bir reyiamla Galya harbini bitirdikten sora, konsül olmak salâhiyetini kazanmıştı. Sezarın plânı şu idi: Hiçbir halde, sade bir adam gibi Romaya dönmek istemiyordu. Çünkü, hasımlarının kendini ittiham edeceklerinden korkuyordu. Bunun için ikinci defa Konsül intihap olunacağı zamana kadar Galya valiliğini ve ordusunu muhafaza etmeyi düşünüyordu. Konsül olduktan sora da, yeniden bir vilâyet valiliğini almak ve elinde bir ordu bulundurmak istiyordu. Aleyhinde yapılacak ittihamlara ancak bu suretle mâni olabilirdi. Pompe dahi hâkim kalmak için Sezan mahvetmeyi düşünüyordu. Bu maksatla müstacel bir kanun çıkardı. Bu kanuna göre, konsül namzetleri, intihapta şahsan hazır bulunmaya mecbur olacaktı. Bir de, konsül olanlar, konsüllüğünden sora, beş sene geçmedikçe bir vilâyet valiliğini alamıyacaktı. Pompe, bu kanunla. Sezan ordusuz ve zayıf bir vaziyete düşürmeyi düşünüyordu. M. E. 50 senesinde Senato, Sezarın azli hakkında müzakerelere başladı. Sezar; Pompe, ordusunu bırakmadıkça kendiside ordusunu bırakmıyacağmı bildirdi. Bir taraftan da ordusu ile Roma üzerine yürüdü. Buna karşı durmaya Pompe memur edildi. [[s. 314]] 314 TARIH 4. DAHİLÎ H A R P a) SEZARIN GARPTA HAKİMİYETİ Sezar, süratle düşmanlarını hazırlıksız yaITALYA HARBI kaladı. Pompe, demişti ki: Sezan ordusundan attırmak için ayağını yere vurmak kâfidir. Fakat, etrafındakilerin anlaşamamaları yüzünden, hasta, meflûç bir hale gelen Pompe, hazineyi almıya bile vakit bulmaksızın Komadan kaçmaya, Epire kadar çekilmeye mecbur oldu. Sezar, îtalyaya hâkim olduktan sora, İspanISPANYA HARBI yaya döndü. Orada da Pompenin adamları ve askerleri bulunuyordu. Onları kâmilen esir etti. İspanyadan avdetinde Marsilyayı da zaptetti. Sezar, Romaya döndü ve konsül intihap FARSALAMUHARE-^J^^^^ ^^^^ ordusu ile Epire geçti ve Pompe ordusunun karşısında ordugâhını kurdu. Fakat, Adriyatik Denizini geçerken anî bir fırtınadan filosunu ve depolarını kaybetmişti. Noksanını ikmal için Tesalyaya çekilmeye mecbur oldu. Pompe takip etti. Sezarm ordusu, Pompe ordusunun (50,000 kişi) yarısı kadardı. Fakat, muharebede pişmiş ve fedakâr idi. Farsala da kat'î bir muharebe oldu. Pompe ordusu, tam bir inhizama uğradı. Pompe, askerlerini toplamıya bile teşebbüs etmiyerek Mısıra kaçtı. Fakat, Mısır Kiralı Ptolerne (Batlamyos) ona melce vererek, kendim işe karıştırmak istemediğinden Pompeyi öldürdü ve başım Sezara gönderdi. b) SEZARIN Ş A R K T A H A K İ M İ Y E T İ Pompenin ölümü. Sezan rakipsiz bıraktı. Düşmanlarının cesareti kırıldı. M. E. 81 denberi Romanın himayesinde SEZAR MıSıRDA j^^ı^^an Mısır, medeniyet ve zenginliğile Sezarm hayalini teshir ediyordu. Sezar, Pompeyi takiben Mısıra kadar gitmişti. Orada İskenderiyede yerleşti. Kleopatrayı kıralıça yaptı. [[s. 315]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 315 Pontus kiralı Mitridatm oğullarından Famas, AASYA HARBI nadoluyu istilâ etmişti. Sezar, bunun üzerine yürümek için Mısırdan ayrıldı. Açtığı harp beş günde bitti. Sezar, bu harp hakkında bir dostuna şöyle yazıyordu: "veni,, yidi, vici,, geldim, gördüm, galebe çaldım.. Bundan sora İtalyaya döndü. c) SON M U K A V E M E T L E R Sezar, şarkta bulunurken, Pompe taraftarları Tunusta kuvvetli bir ordu topladılar. Sezar, bu orduyu tamamen bütün reislerile beraber mahvetti. Bu muharebeden kurtulanlar İspanyaya kaçtılar. Orada bir ordu toplamaya muvaffak oldular. Sezar yetişti, bu orduyu da kanlı bir muharebe ile mağlûp etti. 5. SEZARIN S A L A H İ Y E T L E R İ KAYDI HAYAT SAR- ^^^^^ devletin reisi oldu. Halk, kenTILE DIKTATÖR ^isini bütün hayatmca diktatör yaptı. Bütün intihaplara yalnız olarak riyaset hakkını aldı. Her türlü salâhiyetleı i nefsinde topladı. Bundan sora,_, artık Senatonun toplanması bir şekilden ibaret kaldı. Sezar, Senato namına emirler dahi neşretti. Senatoyu, kendi yetiştirdiği adamlarla doldurdu. Hatta bunlar arasında İspanyalı1ar ve Goller de vardı. 6. SEZARIN İ D A R E S İ Sezar, teşkilât ve icraatında muvaffak olmak TESKIN SIYASETI için bütün hüsnüniyet sahiplerinin yardımını istiyordu. Ağır tedbirlerden çekindi. Kendine itaat eden düşmanlarını affetti. Cümhuriyetçileri zaman zaman iş başına getirtti. Sezar tarafından, alınan tedbirler fevkalâde INTIZAM idi. Silla zamanındanberi görülmeyen bir intizam hasıl oldu. Valilerin salâhiyetlerini tahdit etti, her tarafta şiddeti kaldırdı. [[s. 316]] 316 TARIH AHALİ SINIFLARI Sezar Halk Fırkası reisi idi. Dahilî harp esnasında halk lehine bazı tedbirler aldı. Sora kazandığı zaferlerde her vatandaşa ve askere buğday ve saire dağıttı. Fakat sora, devlet tarafından bakılan vatandaşların adedi azaldı. Onlara sadaka yerine iş vermeyi tercih etti. Eski askerlerine vilâyetlerde arazi verdi ve onları, işsiz kalanları kullanmaya mecbur etti. Birçok nafia işlerine, kütüphaneler inşasına teşebbüs etmek istiyordu. Hatta Narbon vilâyetinde ve İspanyada mümbit arazide 80,000 kişi yerleştirmek istiyordu. Bu suretle uzaklarda yerleştirilecek olan işçi ve askerlerin politika cereyanlarından uzak kalarak mütevassıt bir halk teşkil edeceklerini düşünüyordu. Bu suretle müstamereler teşkili garpta Romüesseselerini ve lisan,n, neşre de hizmet edecekti. Sezar, bu müstamerelere vatandaş hakkı vermeyi de düşünüyordu, ve bunu kısmen de yaptı. Umumî bir kanun yapmayı da düşünüyordu. Sezarın bu gidişi büyük bir İmparatorluk tesisi idi (Harita. 21). Bu imparator lukta İtalya ile vilâyetler ve galipler ile mağlûplar arasında fark olmıyacaktı. 7. SEZARIN KATLI ifioaıiTK- P-İKİÎT Roma İmparatorluğu henüz bir sitenin, Ro manın hakimiyeti altında idi. Sezar, kendine en muvafık tarzın kırallık olocağını kabul ediyordu. Romada Sezarın kıral olacağından korkulmıya başlandı. Sezar çoktan kıralhğm haricî alâmetlerini takınmıştı. Paralarının üzerine resmini bastırmak hakkı vardı. Fildişinden heykeli, oyun meydanlarında allahların heykelile beraber gezdiriliyordu. Doğduğu ayı ı ismi, kendi ismi olan Yüliyüs (temmuz) kondu. Nihayet, bir düğünde, dostlarından biri Sezara, bütün halkın önünde bir taç takdim etti. Halk sakit kaldı. Sezar bu kırallık alâmetini reddetti. O zaman, Romalılar kendisini alkışladılar. Fakat, halk, Sezarda bir tereddüt hissetmişti. SUİKAST Pompe taraftarlarından Kassiyüs ve Brütüs taraftarlarından idare olunan gizli bir fesat cemiyeti teşekkül etti. [[s. 317]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 317 M. E. 44 te Sezar kendine edilen nasihatlere rağmen evinden çıkıp Senatoya gitti. Suikastçılar bir ricada bulunmak behanesile etrafını sardılar, derakap hançerle hücum ettiler. 23 yerinden yaraladılar. Kendi yetiştirdiği ve çok sevdiği Brütüsü hançerini kaldırmış olduğu halde karşısında gördüğü :.aman "sm de mi oğlum!„ diye haykırarak yüzünü örttü ve kendini hiçbir inilti çıkarmıyarak öldürülmiye bıraktı. 57 yaşında idi. Bütün Senatörler, korkularından kaçtılar. Sezarın taraftarları bir müddet saklandı, hatta Sezara çok sadık olan Konsül Antuvan bir müddet evinden çıkmadı. K. CUMHURİYETİN SUKUTU 1. SENATONUN İKTİDARSIZLIĞI Suikastçıların, iktidarı almak için esaslı bir ANTUVAN VE SENATO hazırlık yapmadıkları anlaşıldı. Bunun üzerine kendini ilk toplıyan ve azimle hareket: eden Antuvan oldu. Hazineye ve Sezarın evrakına ve parasına vazıyet etti, süvari kumandanı Lepidüs ile anlaştı. Diğer taraftan da Çiçero Senatoya benliğini iade etmek, ve fırka kavgalarını bertaraf etmek istediğinden katillerinin affini tasdik etmek lüzumuna karar verdirdi. Fakat, bu uzlaştırıcı siyaset Sezarın varisi olmak hırsında bulunan Antuvanm işine gelemezdi. Sezarın cenaze alayında Antuvan, Sezarın vasiyetnamesini okuyarak, onun eyiliklerini sayarak, kanlar içindeki cesedini teşhir ederek, derece derece halkı heyecana getirdi, o kadar ki, halk, kaçmış olan suikastçıların evlerine hücum ederek yaktılar. Bundan sora, Romaya hâkim kalan Antuvan, para ve asker sayesinde Sezarın evrakından bulduğu bütün tedbirleri ve fikirleri tatbik sevdasına düştü. Halbuki, Antuvan, Sezarın istikbale ait projelerini anlayacak kadar onun yakın hususiyetinde bulunmuş değildi. Bu sırada, Sezarın küçük yeğeni olan OkOKTAV tav, Romaya geldi. 19 yaşında idi. Z.2Ly\i, ince,, mahcup ve fakat haris, inatçı, müdahenede mahir bir çocuktu. Sezar, bu çocuğu evlât ve varisi yapmıştı. Epirde Apollo [[s. 318]] 318 TARIH nide tahsilini bitiriyordu. Diktatörün mirasına konmak için Antuvandan haber gelmesini beklemeksizin her şeyini satarak ve biraz da borç alarak Sezar isminin şöhreti sayesinde 10,000 asker topladı. Antuvan, Romadan kaçtı. Antuvan, Narbon valisi olmuş olan Lepidüse MODEN HARBİ (M. E. 43 ) yaklaşmak ve Roma üzerine yürümek için onunla anlaşmak istiyordu. Fakat, Antuvan evvelâ Sizalbin vilâyetine vazıyet etti. Oranın valisini Moden de muhasara etti. Senatonun kuvveti yoktu. Bu sırada resmî bir unvanı olmıyan, fakat, belâgati ve mazisi ile devletin birinci şahsiyeti bulunan Çiçero, Oktava istinat etmekten başka çare olmadığını düşündü. Ona göre. Oktav, çok genç olduğundan henüz kendisinden korkulacak vaziyette değildi. Onu şimdilik, Antuvana karşı kullanmak, o iş bittikten sora. Oktavı da mahvetmek mümkün görünüyordu. Nihayet, Oktavı daha evel Modene gitmiş olan Antuvan aleyhine gönderdiler. Moden civarında cereyan eden muharebelerde Antuvan, çok kuvvet kaybetti ve Alplerin ötesine çekildi. Oktav ordunun başında yegâne amil kalmıştı. Senato, bu genç harisin göz diktiği konsüllüğü reddetmek tedbirsizliğinde bulundu. Oktav, ordusu ile Komaya yanaştı ve 20 yaşında olduğu halde kendisini halka konsül intihap ettirdi. . . . Fakat, Antuvan durmadı, refakatinde Lepidüs nİNClTRlYOMVIRA^j^^g^ ^^^^^ mühim bir kuvvetle îtalyaya . girdi. Senatonun muzaheretine malik olmıyan Oktav, bunlarla anlaşmayı daha muvafık buldu. Aralarında bir Triyom vira yaptılar. Sicilya, Afrika, Sardinya Oktava, Galya kıt'ası, Antuvana ve İspanya Lepidüse bırakıldı. Bir de Sezann katilleri aleyhine bir harp açmak hususunda birleştiler. Birçok kişiyi mahkûm ve katlettiler. Oktavın hamisi olan Çiçero bile bu akıbetten kurtulamadı. Bir zabit tarafından boğazlandı. Bu zabit, Çiçeronun kafasını ve nutuklar yazan ellerini kesti ve Romaya getirdi. 2. BRÜTÜ S VE KASSİYÜS ALEYHİNE HARP Triyomvirler, Romada ve garpta hâkim oldular. Fakaf, bütün şark Brütüs ile Kassiyüsü tanıyordu. [[s. 319]] ESKI ITALYA VE ETRUSKLER 319 Büyük Pompenin oğlu Sekstüs, Sicilyaya FILIP HARBİ yerleşmişti; çok kuvvetli bir de d nanması vardı. Brütüs, Makedonyada ve Yunanda, Pompe ordularının bakiyelerini topladı. Kassiyüs Suriye valisi idi, o da para ve asker topladı. İki tarafın karşılaşması, Makedonya şarkında Filip şehri yanında bir ovada oldu. Her iki taraf, hemen müsavi kuvvette idi (100,000 kişi kadar). Lâkin Sekstüsün donanması, Triyomvirlerin noksanlarının ikmalini güçleştiriyordu. Yirmi gün aralıkla iki muharebe verildi (M.E. 42). Birinci muharebede, Kassiyüs Antuvan tarafından mağlûp edildi ve intihar etti. İkinci muharebede, Brütüs te mağlûp oldu; o da intihar etti. Oktav hasta idi. Muharebelere iştirak etmedi; fakat galibiyetten sora, en merhametsiz o oldu. Oktav ve Antuvan artık birinci derecede D^^OK^RILMASÎ hâkim olmuşlardı. Yalnız iki adam SEKSTÜSÜN MAĞ- Lepidüs ile Sekstüs onları rahatsız edebiLÜBİYETİ lirdi. Lepidüs daima Triyomvira azasından idi, fakat bu mevkii kabiliyetinden ziyade hadiselere borçlu idi. Triyomviranm yapıldığı zamanlar Lepidüse Narbon vilâyeti ve İspanya verilmişti. Fakat az zamanda arkadaşları kendisinin Sekstüs ile münasebette bulunduğundan şüphe ettiler. Filip şehri muzafferiyetinden sora, yavaş yavaş onu işten çekerek nihayet aralarından çıkardılar. Sekstüs te Oktavın mahir kumandanlarından Agripa tarafından mağlûp edildi (M. E. 36). Asya\'a kaçtı. Orada muharebeye devam etmeye teşebbüs etti. Fakat Antuvanm zabitlerinden biri tarafından öldürüldü. Filip şehri muharebesinden sora Antuvan MUHAREBESİ askerlere para verebilmek ıçın orada birçok servet toplamakla meşgul oldu. Orada Mısır Kıralıçası Kleopatraya tesadüf etti. Kleopatra Kassiyüse yardım ettiği için af talebine gelmişti. Antuvan bu kadına âşık oldu. Kleopatra altı lisan konuşur, münevver ve güzel bir kadındı. Antuvanı aldı. Payitahtı olan İskenderiyeye götürdü. [[s. 320]] 320 TARIH Antuvan orada çok memnun kaldı. îtalyaya dönmeyi düşündü. Fakat, Antuvanm Romada Konsül olan kardeşi. Oktav aleyhine bir harp açtı ve büyük bir hezimete uğradı. Bunun üzerine Antuvan İtalyaya geldi, Brendiziye çıktı, fakat askerleri Antuvanı Oktav ile anlaşmağa mecbur ettiler. Bu suretle, Brendizi muahedesi imza olundu. Bu muahede mucibince Antuvan Adriyatik Denizine kadar bütün şarkı. Oktav da garbı muhafaza edecekti. Antuvan şarka avdet etti. Tekrar Kleopatra ile buluştu. Orada sefahete ve eğlenceye daldı. Asyanm vilâyetlerini Kleopatranm çocuklarına kırallık unvanile birlikte vermeye başladı. Zevcesi olan. Oktavın hemşiresi Oktavyayı reddetti. Oktavın tarzı hareketi ise tamamen aksi idi. Halkın teveccühünü celbetti. Sükûn ve asayişi iade etti. Hemşiresine vaki olan hakareti vesile ittihaz ederek Antuvana karşı hareket yapmaya başladı. Antuvanm bir vasiyetnamesini elde etti ve neşretti. Bu vasiyete göre şarktaki Roma vilâyetleri Mısır kıralıçasına hediye ediliyordu. Bu suretle efkârı umumiyeyi kendi lehine celbe muvaffak oldu. Antuvan, ordusunu Epir sahiline çıkardı ve MU^REB^İ Ambraki körfezinin şimalinde topladı. Oktavın ordusu körfezin cenup sahilinde Aksiyomda bulunuyordu. Antuvanm ordusu, 100,000 piyade, 12,000 süvari kuvvetinde idi. Oktavın ordusu bundan daha azdı. Antuvanm donanması, Kleopatranm donanmasile birleşmişti. Hepsi 500 harp gemisi idi. Agripa tarafından kumanda edilen Oktavın donanması ise 200 harp gemisinden ibaretti. Bu gemiler, Antuvanm gemilerinden daha küçüktü, fakat daha seri idi. Antuvan, haris Kleopatraya itaaten dostlarının nasihatlerine rağmen evvelâ bir deniz muharebesi vermek istedi. Deniz üzerinde muharebe başladı. Muvaffakiyet henüz belli olmadığı bir sırada 60 mısır gemisi birdenbire muharebe meydanını terkederek kıralıça ile beraber olanca süratlerile kaçtılar. Antuvan donanmasını terkederek Kleopatraya mülâki oldu. Antuvanm donanması daha birçok zaman muharebeye devam etti; fakat kumandanlarının kaçmasından cesareti kırılan donanma ve karadaki ordu muharebesiz teslim oldu. İ L . [[s. 321]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 321 ANTUVAN VE Oktav, Antuvanm eski , dostlarına âlicenapKLEOPATRANIN hareket etti. Onları affetti. Oktav, AntuÖLÜMÜ vanı nerede arıyacağım bilmediği için malûmat almak üzere Samoşta (Sisam) durdu. Fakat bu sırada îtalyada karışıklıklar çıktığından Romaya döndü. Antuvan ise Kleopatranm refakatinde olarak îskenderiyeye dönmüştü. Ümitsizliğin ilk anları geçer geçmez yine zevk ve sefahet başladı. Antuvan, Oktavdan Atinada sade bir adam gibi yaşamak için müsaade istedi, bunu alamadı. Diğer taraftan ölünciye kadar biribirinden ayrılmamak için yemin ettikleri halde Kleopatra kendisine hıyanet etmeyi düşünüyordu. Oktav, Nil munsabmda Pelüş civarlarında görüldü. Antuvan mukavemete teşebbüs etti. Süvarisi ile ümitsiz muharebe etti. Fakat, herkes kendisini terkediyordu. Bu esnada Kleopatranm öldüğüne dair kendisine yanlış bir haber verilerek aldatıldı (M. E. 30). Kıralıçaya gelince; o, Oktav ile bir mülâkatında Sezar ve Antuvana yaptığı gibi onun da affini ve muhabbetini kazanmıya yeltendi. Oktav, kendisini müphem sözlerle cesaretlendirerek zaman kazanmak istiyordu. Maksadı, Kleopatrayı zafer alayında göstermek için hayatta tutmak istiyordu. Fakat Kleopatra intihar ederek onun elinden kurtuldu. İddia olunduğuna göre kolunu bir yılana sokturmuştur. Oktav, sükûneti tesis için kışı şarkta geçirdi. Ve Mısırı Romanın bir vilâyeti ilân etti. L. IMPARATORLUK h OGÜST VE YENI REJİM OKTAV TEK BASI Oktavın galebesini Romalılar millî bir zafer NA HÂKİM " olarak telâkki ettiler. Avdetinde kendisine büyük bir zafer alayı yapıldı. Mahir bir politikacı olan Oktav, bu haleti ruhiyeden istifade etti. Gayet mütevazı ve demokrat bir hal takındı. Halk ile temas eder, hususî davetleri kabul ederdi. Muhasımlarma karşı müsamahakâr hareket etti. Basit bir hayat yaşamıya başladı. Etrafına kıymetli adamlar topladı. Evelce muhasım olduğu halde meşhur müverrih "Tit-Liv„ i izaz etti. Agripa gibi mahir bir 21 [[s. 322]] 322 TARİH kumandan, arkadaşı idi. Meşen gibi muktedir bir idareci ve diplomat, daima yanmda idi. Halk onun vaziyetinden memnun idi. Zaten Halk mütemadi harplerden ve ihtilâllerden bıkmış usanmıştı. 500 senedenberi devam eden aristokrat cümhunyet Oktavın elinde hiçbir çarpışma olmadan, yavaş yavaş, hemen mutlak bir hükümdarlığa döndü. Oktav, askerî ve sivil iktidar (imperium) CÜMHURIYETIN Z ^ ^^ salâhiyetleri yavaş yavaş nefsinde topVAHıRıNE HURMET^^^^^^ başladı. Fakat, daima Senatoya dikkat ve hürmet eder, zevahiri kurtarmıya çalışırdı. Hürriyet taraftarlarını hoşnutsuzluğa sevketmek istemezdi. Oktav, hayat kaydı şartile Konsüllüğü reddetti. Diktatörlüğü de kabul etmedi. Bütün bunlarla beraber Oktav, mutlak bir MUTLAK HÜKÜM- idare tatbikine muktedir oldu. Oktav eskiDARLıĞıN HAKIKATI denberi taşıdığı imparator unvanile bütün askerî kuvvetlerin kumandasını elinde tutuyordu. Ayni zamanda Senato prensi idi; yani ismi Senatörler listesinin başında idi. Bu sebeple ilk reyini bildiren o idi. Onun salâhiyeti, kolaylıkla diğerlerini kendi noktai nazarına sürüklerdi. Dinî sıfat ta almıştı. Senato, kendisine Ogust (Res. 130,İSİ) unvanını da verdi. Bu unvan o zamana kadar yalnız mabutlara verildi; ulvî, namdar demektir. Bu isim,onun Oktav ismini unutturdu. Bir nevi kutsiyet iktisap etti. Bütün bu tevcihler, Ogüstün eline hakikî olarak mutlak bir idareyi veriyordu. İIMTİ/AM Efkârı umumiye Ogüstle beraberdi. Ogüst, IDAREDE INTIZAM eyiliğini isterdi; bunu hissettirebilmişti. Hernevakit iktidardan çekilmek istese. Senato, rica ile kendisine iktidarı muhafaza ettiriyordu. 44 sene devam eden Ogüst devri, dahilî harplerin bıraktığı intizamsızlıkların ve fenalıkların giderilmesile geçti. Ogüst, idareyi, maliyeyi ıslah etti. Heryerde asayişi temin etti. Orduyu yeniden tesis ve tanzim etti. Her türlü suiistimallere nihayet verdi. Vilâyetlerden gelen şikâyetlerle bizzat meşgul olur ve derakap cevabını verirdi. Bu umumî asayiş, ticareti inkişaf ettirdi. Servet arttı. Birçok nafıa işleri yapıldı. Yollar açtı. Kanallar açtı, bataklıklar' kuruttu. Bir harp siya.ili.. [[s. 323]] ESKI İTALYA VE ETRÜSKLER 323 seti takibind en içtinap etti. Hudutlarda, yalnız emniyeti temin noktai nazarından bazı küçük harpler yaptı. Ahlâksızlıkla mücadele etti. Fazla lüks yemek yemeyi meneden kanunlar yapacak kadar ileriye gitti. Sefahet ile yaşıyan aile erkânından bazılarını nefiy ve mahkûm etti. Bu umumî refah, sükûnet, bütün imparatorluğu Romaya ve şahsına bağladı. HUDUTLAR Umumî refahın şartlarından biri, sulh idi. Ogüst, yalnız tedafüi tedbirler aldı; şahsan harbi sevmezdi; bizzat az sefer yaptı; fakat kıymetli kumandanları vardı. Cümhuriyet zamanında, pek çabuk zaptolunmuş geniş memleketler hudutlarında henüz tamamen itaat altına alınamamış milletler vardı. Ogüst, bunların itaat altına alınmalarını tamamladı. İskitler ve Hint ile münasebete girdi. Ogüst, bütün hudutlarda kat'î bir sulh tesis edebileceğini umuyordu. Fakat Ren ırmağının ve Tunanm ötesinde oturan muharip ırklar daha o devirde Roma için ciddî bir tehlike teşkil ediyorlardı. GERMENLER Ogüst, bütün sulh arzusuna rağmen imparatorluğunun son zamanlarına doğru Germenler tarafından iz'aç edildi. Sezar, Ren ırmağı sahillerine geldiği gündenberi Germenler Romalılarla temasa başlamışlardı. Bunlarda roma memleketine taarruz arzusu hasıl oldu. Ren ve Tuna ırmaklarını geçmek teşebbüslerinde bulunmaya başladılar. Roma orduları bunları Elbe ırmağına kadar kovaladı. Ogüst acele etti. Bunları bir vilâyet halinde idare etmek istedi. Germenler Roma tahakkümüne tahammül edemediler. Arminyüs namında bir germen kahramanı çıktı. Bütün milletini isyana teşvik etti. Bu genç reis, Romada terbiye görmüştü. Romalıları yakından tanımıştı. Kendilerine karşı müthiş bir gayz ve kin duyardı. Roma ordusunu Tötoburg ormanlarında pusuya düşürdü, mahvetti. Roma ordusunun kumandanı Varüs kılıcı üzerine kendisini atarak intihar etti. Ogüst bu haberden çok müteessir oldu. Ümitsizliğe düştü. O zaman 70 yaşında idi. Kendisinin bizzat intikam almasına yaşı müsait değildi. Ogüstün idare tarzı malûm şekillerden hiçbirine benzemiyordu. Ogüst, saltanat sürmüyordu. O bir nevi reislik yapıyordu. Ogüst, Kampanyada bir seyahat esnasında 76 yaşında öldü (M. E. 14). [[s. 324]] 324 TARIH 2. OGÜST ASRINDA iÇTlMAÎ HAYAT VE GÜZEL SAN'ATLER Ogüst zamanında Romalıların içtimaî hayatı yükselmişti. Dahilî muharebelerin bitmesi herkese okumak ve yetişmek için zaman bırakmıştı. Dünyanın her tarafından birçok muharrirler, filozoflar Romaya gelmeye başladılar. Kütüphaneler,, umumî halk kıraat salonları açıldı. Daha Çiçero zamanında çok incelmiş olan roma lisanı müverrih Tit - Liv, Virgil, Horasın sayesinde en mütekâmil halini almıştı. Tit - Livin 124 ciltten ibaret olan Roma Tarihi ve neşrettiği nutukları ilim ve edebiyat noktai nazarından çok kıymetli idi. Bu âlim ve edip cümhuriyetçi olan fikir ve temayüllerine rağmen imparatordan çok iltifat görmüştü. Virgil, Ogüst tarafından muavenet ve himaye görmüştü. Ziraat hayatının eyiliklerini anlatan Georgiqueler nammdaki eseri meşhurdur. Virgil, bu eserile imparatorun yaptığı ihyakâr hareketlere yardım etmek istemiştir. O devirde, edebiyat âleminde hizmet ve şöhretleri olan daha birçok kimseler yetişti. Bu devirde, Romada hukuk âlimleri de yetişmişti. Evelce yalnız devletin menfaatine istinat eden Roma hukuk telâkkisine yavaş yavaş insanî ve hakkaniyet esasları da girmeye başladı. Hukuk âlimleri, kanunları bu suretle tefsire başladılar. Ogüst bazı mütehassısları bu vazife için tayin etmişti. "Kaoiton,, — ki Ogüstün şahsî dostu idi — bunlardan biri idi ve kuvvetli bir hukuk âlimi idi. Diğer ilimler ve hekimlik Romada ilerliyememişti. Hekimlerin hemen cümlesi Yunanlı idi. Fizik ve riyaziye gibi ilimlerle de en çok Yunanlılar iştigal ederdi. Heykeltraşhk ve resim de ayni vaziyette idi. Romada birçok güzel heykeller rekzedilmişti. Fakat, yapanlar, Yunanlılar idi. Güzel eserlere karşı umumî bir incizap vardı. Birçok zenginler yunan eserlerinden mürekkep kolleksiyonlar yapardı. 3. OGÜSTTEN SORAKİ DEVİR TİBER Ogüstün ölümünden sora Tiber imparator oldu. îlk zamanlarda gayet demokrat ve mütevazı idi. Senatoya fevkalâde hürmet ederdi. Fakat [[s. 325]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 325 ahlâkını değiştirdi, zalim oldu. Çok kan döktü. Nihayet Tiber, Romada kendisini emniyette görmedi. Napoli karşısındaki Kapri adasına çekildi. Orada 78 yaşında iken öldü (M. S. 37). KALİGULA Tiberin ölümünden sora, yerine geçen Kali(M. s. 37-41) g^ı^^ bidayette umumî bir teveccüh ve muhabbet celbetti. Menfileri affetti. Mahkûmların hürriyetini iade etti. Fakat sora bir hastalığa yakalandı, aklî muvazenesini kaybetti. Birçok ahlâksızlıklar ve sefahet içinde, devlet hazinesini iflâs ettirdi. Birçok cinayetler yaptı. "Ne eyi olurdu, bütün roma halkının bir başı olsaydı, bir kılıç darbesile bu başı alsaydım,, sözü, hunharlığına bir delildir. Atlarından birini konsül yapmak istedi. Hemşiresine ülûhiyet sıfatı verdirtti. Nihayet, kendi zabitlerinden Avereas m hançerile öldürüldü. Bunun ölümünden sora Senato, idareyi eliKLOT ne almak istedi. Fakat, ordu müdahale etti. Kaligulanın amcası Klotu imparator ilân etti. Gayet zayıf ve beceriksiz bir adamdı. Askerler bunu Kaligulanın katlinde, bir hah altında saklanmış titrek bir halde bulmuşlar ve kolundan yakalıyarak imparator olduğunu tebliğ etmişlerdir. İnsanî fikirlerle idareye başladı. Yalnız, seciyesinin ve iradesinin zayıf olması, kendisini esirlerinin elinde oyuncak yaptı. Bunlar, zenginleşmek için her türlü cinayetleri yaparlardı. Ahlâksızlığı ve sefahetile meşhur karısı Mesalina nın ise yapmadığı cinayet ve rezalet kalmamıştı. Nihayet imparator bu kadını öldürttü. Klot, Jermaniküs ün kızı Agrıpina ile evlendi. Bunun Neron namında bir oğlu vardı. Yeni imparatoriçanm bütün maksadı bu oğlunu, üvey babasına halef yaptırmaktı. Birçok entrikalarla buna muvaffak oldu, Klot, sora asıl evlâdı aleyhine olan bu karardan nadim oldu. Bunun üzerine Agripina imparatoru zehirledi (M.S. 54). SenPiyer, bunun zamanında Romada yerleşmiştir. NERON Neron, imparator olduğu zaman 17 yaşında idi. Gayet adi bir tahsil görmüştü. İlk hocası bir dansör idi. İlk zamanlarda anasının idaresi altında ve bunun kendisine yardım etmiye memur ettiği filozof Seneka ve zabit Bürrüsün nezaretinde beş sene devam eden imparatorluğu az çok memnuniyeti mucip oldu. îlk zaman [[s. 326]] 326 TARİH larda bir mahkûmiyeti imza ederken, nefret ve korku duyardı. Fakat yavaş yavaş asıl seciyesi meydana çıkmıya başladı. Evvelâ üvey kardeşini öldürttü. Anasının salâhiyetlerine nihayet verdi. Mutlak bir zulüm ve salâhiyetle idareye başladı. Yaptırdığı yeni şatosu için lâzımgelen parayı bulmak üzere binlerce aileyi imha etti. Servetlerini gaspetti. Anasını ve karısını öldürttü. Sesi gayet çirkin olduğu halde tiyatrolarda, umumî halk muvacehesinde şarkılar söyler ve kendisini zorla alkışlatırdı. Yarışlara iştirak eder ve yere yuvarlanırdı. Fakat kimse gülmeye bile cesaret edemezdi. O esnada Romada hâdis olan bir yangını, hıristiyanlann uğursuzluğuna atfetti. Binlerce hıristiyanı imha etti. Hıristiyanları reçine ile yağlar, ateş verirdi. Geceleri penceresinde, bunları aydınlık yapmak üzere diri diri yanarken koşturturdu. Bu adi vahşetler, bilhassa eyaletlerde fena tesir yapıyordu. Goldeki ordunun kumandanı Vindeks, isyan işaretini verdi. İspanyayı idare eden Galba yi imparator ilân etti. Vindeks mağlûp oldu ve intihar etti. Bununla beraber Roma şehri, bu defa yeni imparatoru alkışlamıya ve beklemiye başladı. Neron, korktu. Şehirden kaçarken boğazına bir mızrak saphyarak kendisini öldürdü. Son sözleri şu idi: "Benim ile ne büyük bir san'atkâr kayboluyor!,, (M. S. 68). Bununla beraber bu devirde haricî muvaffakiyetler oldu. Şarkta Partlar mağlûp edildi. Ermeni tacının Romalılara aidiyeti kabul ettirildi. İngiltere kıt'ası zaptedildi ve Britanya,, Romanın otuzuncu vilâyeti oldu. 4. ORDULAR TARAFINDAN İNTİHAP OLUNAN İMPARATORLAR İtalyanlardan mürekkep ordunun hizmeti, M. s. 68 DE ROMA ORDULARI daha hafif olmakla beraber, fazla para alıyorlardı. Bu hal, vilâyet ordularını kıskandırıyordu. Başlıca 3 vilâyet ordusu vardı; Ren ırmağı üzerinde bir; Tunada bir ve bir de şarkta. Ren ordusu en kuvvetlisidi. Keltlerden teşkil olunmuştu. Şark ordusunda, bilhassa çok Türk vardı. Tuna ordusunun da çoğu Türklerdendi. [[s. 327]] ESKİ İTALYA VE ETRUSKLER 327 Neronun ölümünden sora imparator intihabına ordu müessir plmıya başladı. İspanya valisi Galba, Goldeki ordunun ısrarile hemen imparator olmuştu. Fakat Neronun dostlarından Oton bunun aleyhine bir isyan tertip etti. Birçok askerleri kandırdı. Galbayı öldürdüler. Oton, Senatoya kendisini cebren imparator kabul ettirdi. Bu defa Germanya daki ordu isyan etti. Kendi kumandanları Vitelliyüs ü imparator ilân ettiler. Vitelliyüsün orduları Gol kıt'asmı ve Alpleri geçerek Romaya yürümeye başladı. Dissiplinden mahrum olan bu ordular, yolda geçtikleri bütün yerleri yağma ediyorlardı. Oton mağlûp oldu ve kendisini öldürdü. Vitelliyüs Romaya girdi. Birçok vahşetler ikama başladı. Birçok rezaletler yaptı. Bu defa, şark ordusu isyan etti. Kendi kumandam Vespasiyen i imparator ilân etti. Tuna ordusu da buna iltihak etti ve Roma üzerine yürüdü. Vitelliyüs korkarak saklandı. Bununla beraber taraftarları Roma sokaklarında kanlı muharebeler L ; yaptılar. Nihayet Vitelliyüs taraftarları mağlûp oldu. Kendisi i:-; f i' yakalandı ve öldürüldü. 1' i- i; 5. FLAVİLER SALTANATI VESPASİYEN Vespasiyene, Flaviyüs ve Pasıyanüs denirdi. Teşkil ettiği ' hanedana da Flavüer denirdi. Flavi Vespasiyen Sabinli idi; eyi bir asker ve idare adamı idi. Asayişi iade etti. Seleflerinin israfile harap olan hazineyi zengin yaptı, adaleti temin etti. Basit, mütevazı ve namuslu bir hayat yaşardı. Bunun zamanında Palestin ve Yahudiler tamamen Romanın hakimiyeti altına girdi. TİTÜS Vespasiyen öldü (M.S. 79). Oğlu Tüüs imoldu. Kendisi için beslenilen ilk endişeleri bertaraf etti. Eyi, temiz ve namuslu bir idare takip etti. Fakat az yaşadı. Bu devirde Romanın mühim birçok mebanisi, heykelleri yangınlarla yandı. Veba hastalığı Romalıları mahvediyordu. DOMİSİYEN Titüsten sora imparator olan kardeşi Domisiyen, gayet şeni bir zalimdi. Yapmadığı vahşet kalmamıştı. Nihayet bizzat sarayının içinde adamları tarafından öldürüldü. Merkezdeki bu şenaatlere rağ [[s. 328]] 328 TARIH men Romanın namuskâr orduları, hudutlarda, memleketin müdafaasına ve itilâsına çalışırlardı. Meselâ Agrikola bu devirde idi ki bütün Britanya kıt'asmın fethini temin etmişti. 6. ANTONENLER Domisiyenin katlinden sora, bir asır kadar, (M. S. 96-192) Roma İmparatorluğunu idare eden 6 prens, Antonenlev namı altında tanınmıştır. Hakikatte, bunlardan son üçü bu namı taşımışlardır. (Bunların isimleri şunlardır: Nerva, Trajan, Hadriyen, Antonen, Mark-Orel, Kommot. Bu devirde imparator olmakta evlâtlık kaide olmuştu. NERVA Domisiyenin ölümünden sora, Senato, kendi azasından Nerva yi imparator ilân etti. Bu, âlim bir adam idi. İki defa konsül olmuştu. İdare etmesini bilirdi. Senato ile beraber birtakım fenalıkları izaleye çalıştı. Fakat seciye ve irade itibarile zayıftı. Ölümünden üç ay evel devleti daha kuvvetli bir adama teslim etmek istedi. Ordu rüesasmdan "Trajan„ ı evlâtlığa intihap etti. TRAJAN Trajan askerdi. Şarkta on sene bulundu. Sora, pretör ve tribün konsül olmuştu. Selim akıllı, ahlâklı ve fikirli idi. Bu sayede Romayı sulhe ve refaha kavuşturdu. İmparator olup Romaya geldiği zaman yaya olarak şehre girdi. Çok demokrat idi. Maliyeyi ıslah etti. Tasarruf ettiği paraları umuru nafıaya tahsis ediyordu. Taşradaki valileri çok kontrol eder, devletin işleri üzerinde onlarla daima görüşürdü. HARPLER Trajan, her şeyden evel askerdi. Daclar ve Partlar aleyhine iki mühim harp idare etti. Tuna şimalinde, Karpat dağlarının iki tarafında, Karadenize kadar olan sahada Türkler milâdın ilk asrında büyük bir devlet kurmuş bulunuyorlardı. Başbuğlarının adı, Decebal idi. Kendileri Daclar ve memleketleri de Dacya diye tanınmıştır. Daclar Domisiyeni mağlûp etmişler ve haraca bağlamışlardı. Kendilerine bir müddettenberi vadolunan para verilmediğinden Tunanın sağ sahiline akma başladılar. Trajan, bunlar aleyhine sefer yaptı. Tuna üzerinde köprüler kurdu; ileri yollar açtı; Daclarm istihkâmlarını birer [[s. 329]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 329 birer almaya mecbur oldu; nihayet, Daclarm payitahtları olan Sarmizegetusa (Transilvanyada Varhely) ye kadar ilerledi. İşte bu tarihtedir ki, Dacyaya Roma muhacirleri yerleştirildi; bugünkü Romanyadaki Romenlerin esasını bunlar kurdu'. (M. S. 105). Bu seferin hatırası olmak üzere Trajan sütunu rekzolundu. Bundan sora Partlar aleyhine harp açtı. Büyük İskenderi taklit etmek istedi. Ermenistan ı itaati altına aldıktan sora, Partlara kendi memleketlerinde taarruz etti. Mezopotamyadan geçereK Susa kadar girdi. Donanmasını Acem körfezine soktu; fakat Partların isyanı üzerine, ricate mecbur oldu. Çok adam kaybetti, ordusunu Suriyede, Hadriyen kumandasında bıraktıktan sora, Sicilyaya geldi, orada öldü. HADRİYEN Trajandan sora Hadriyen imparator oldu. Ayni usulü idareyi takip etti. Hudutların ve dahilde sükûn ve asayişin mutlak bir surette temini, siyasetinin esasları idi. Bunda muvaffak oldu. Zamanında, Roma sükûnet, refah ve servete mazhar oldu. Bu imparator Romada oturmazdı. Vilâyetleri dolaşır, halkla temas ederdi. Herkesin işlerine bakardı. Vilâyetlerde birçok naha işleri yaptırmıştı (Res. 135). Edirne yi (Hadriyanopolis) yaptıran budur. SOFU ANTONEN VE imparator olan Sofu Antonen HALEFLERİ sakin bir adamdı. Bilhassa hıristiyanlara yapılan tecavüzleri menetmekle ve esirlere fena muamele etmek usulünü kaldırmakla umumî bir muhabbet celbetmişti. Halefi filozof Mark-Orel de adilâne bir idare takip etti. Yalnız, hıristiyanlara karşı ağır kanunların tatbikine müsaade etti. Bundan sora gelen oğlu Kommot zalim bir adamdı. Şahsî kuvvetine çok mağrur idi. Bizzat gladiyatör oyunlarına iştirak ederdi. Arkadaşları olan gladiyatörler vasıtasile birçok cinayetler yapardı. Nihayet arkadaşları tarafmdan boğduruldu. Antonenler denilen bu altı imparatorun —sonuncusu müstesna— devirleri, Roma İmparatorluğunun adalet, şevket ve refah devridir. Hep vilâyet halkından olan bu imparatorlar, vâsi olan nüfuz ve salâhiyetlerini suiistimal etmediler. Adaleti tatbik ettiler. Bunun içindir ki, devirlerine Hür İmparatorluk uuy anı verildi. [[s. 330]] 330 TARIH 7. İMPARATORLUK DEVRİNİN REJİMİ VE MEDENİYETİ İmparatorlar, mutlak bir salâhiyeti haizdi. İDARE USULÜ Arzularmı ve emirlerini bildiren yazılar, kanun kuvvetini haizdi. Ordunun başkumandanı idi. Harp ve sulh kararını o verirdi. Hazine emrinde idi. Doğrudan doğruya emrinde vilâyetler vardı. İdaresi Senatoya tâbi olan vilâyetleri de kontrol ederdi. Dine ve ayinlere hâkimdi. İdare, mutlak hükümdarlık idi. İmparator taç taşırdı. Ölümden sora Allah diye ilân edilirdi. Senato, zâhirde bütün bu kudret ve salâhiyetlere iştirak ederdi. Fakat hakikatte imparatorun müsaadesi olmadan hiçbir karar veremezdi. Terrör senatörleri tamamen yıldırmıştı. İmparatorlar daha ziyade, yanlarında itimat ettikleri adamlarla istişare ederlerdi. Hadriyen devrinde bu müşavirlerin teşkil ettikleri heyet birtakım şubelere ayrılırdı. Bugünkü nezaretler gibi. Bütün memurlar ve idare makinesi bunlara ve dolayisile İmparatora tâbi idi. Vilâyetler merkezden emir alırdı. Şu muhakkak ki imparatorluk devrinde, bütün imparatorluğun idaresi merkezleştirilmişti. Eski fütuhat devrinde Romalılar vergi vermezlerdi. Alınan ganimetler, ecnebi memleketlerinde müsadere edilen servetler, masarifi umumiyeyi temine kâfi idi. Fakat, fütuhatın arkası kesilince vergileri ziyadeleştirmek mecburiyeti hasıl oldu. Emlâk, temettü vergileri kondu. Gümrük resmi alınmaya başlandı. Bu hasılat, ya Senatonun hazinesinde veyahut imparatorun hazinesinde toplanırdı. Maamafih, bilâhare yalnız ikincisi kalmıştı. Bütün bu devlet parasının sarfı, imparatorun elinde idi. Halk imparatorun sarfiyatile ve hazineyi tarzı istimalile hiç alâkadar olmuyordu. Para basmak hak ve imtiyazı imparatorun idi. Roma hukuku, uzun bir müddet çok sert olan " On iki levha kanunu „ ndan mülhem idi. Hadriyen tarafından sora neşredilen kanunlar biraz tadil ve tahfif edildi. Bilhassa, babanın aile üzerindeki vâsi salâtıiyeti biraz tahdit edildi. Vatandaşlar arasında müsavat fikir ve telâkkisi gittikçe ilerliyordu. Kanuna biraz daha yumşaklık vermek için büyük hukuk âlimlerinin şerh ve tefsirleri muta oluyordu. Yüksek salâhiyet, imparatorun elinde idi. İmparator bu vazifeyi, ken [[s. 331]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 331 di müşavir heyeti vasıtasile ve bir tahkikat heyeti vasıtasile yapardı. Af hakkı daima imparatorun olmuştur. Diğer adliye memurları, imparator namına vazife görürlerdi. İdam, nefiy ve tağrip, boğma, emlâkin müsaderesi ağır cezalar idi. Son zamanlarda, bilhassa hıristiyanlara ve esirlere tatbik edilen, madenlerde hidematı şakka ve vahşi hayvanlara parçalatmak gibi cezalar da icat edilmişti. Bir zaman oldu ki mahkûmların biribirini gladiyatör oyunlarında öldürmesi veyahut vahşi hayvanlar tarafından parçalanmaları, halkın en büyük zevk ve temaşası olmuştu. Klot, bu tarzda 19,000 mahkûm öldürtmüştü. Vilâyetler artık doğrudan doğruya imparatorluğun eczayı asliyesinden telâkki ediliyordu. Zaptedilmiş bir memleket halinden çıkmışlardı. Vatandaşlık umumî olmuştu. O zamana kadar daima mümtaz bir mevkide kalan Romayı bile bir vilâyet halinde idare ederlerdi. Valiler eskisi gibi sık sık değiştirilmezdi. Merkezin daimî teftişi altında idiler. Vilâyetlerde ileri gelenlerden mürekkep ve müntehap meclisler vardı. Vali bunlarla istişare ederdi. ROMA MEDENİYETİ medeniyeti, bütün vilâyetlere nüfuz etmişti. Bütün vilâyet halkı artık vatandaş olmuştu. Fakat lâtinceyi öğrenmeleri kendilerinden talep ediliyordu. Lâtince her tarafta intişar etti. Bir zamanlar Romaya karşı şiddetli mukavemetler yapan İspanya, lâtin medeniyetinin bir yeri oldu. ORDU VE İmparatorluk orduyu eyi tensik etmişti. DaHUDUTLAR ^^^^ haricî emniyeti temin için hudutlarda birçok tahkimat yapmıştı. İmparatorluk zamanında ordunun hazarî mevcudu 400,000 ni tecavüz ediyordu. Bu tarzda teessüs eden imparatorluk, iki asır Romalılara ve bütün dünyaya sulh temin etti. Bütün dünya roma muvazenesi altında devamlı bir sulha kavuşmuştu. Herkes Romayı hayırkâr olarak görmeğe başladı. Bu sulh ve emniyet,, dahilî mücadelelerin nihayet bulması, umumî refah ve büyük bir iktisadî ve ticarî faaliyet meydana getirdi. Halk her türlü siyasî faaliyetten vazgeçmişti. Mukadderatını imparatora tevdi etmişti. Bunların en zalimlerini bile [[s. 332]] 332 TARIH alkışlamıştı. N er onun ölümü umumî matemleri tevlit etmişti. Hariçten birçok yabancılar, bilhassa Yahudiler ve Yunanlılar kütleler halinde Romada ve imparatorluğun muhtelif yerlerinde yerleşmişlerdi. Azat edilen esirler ayrı bir sınıf olarak çoğalmıştı. Bunların içinde büyük iktidar mevkiine geçenler bile oldu. Sezarın ve Neronun müşavir heyetleri içinde birçok esirler vardı. Aile eski esaslara istinat ediyordu. Çocuklar, küçük iken satılabilirdi. Azası nakıs veya cılız doğanlar öldürülürdü. Talâk vardı. Bekârlar vergi vermiye mecburdu. İmparatorluk yollara çok ehemmiyet vermiştir. Memleketin her tarafında eyi yapılmış ve muhafaza edilmiş yollar vardı. Kanallar açılmış, köprüler yapılmıştır. Denizlerdeki emniyet, dünyanın her tarafından gelen ticaret cereyanlarının inkişafını temin ediyordu. Çin, Suriye, Hint, Afrika ve bütün Avrupa arasında gayet geniş ticaret münasebetleri başladı. Roma tacirleri Çinin ipeğini ve vazolarını İspanyanın kalaylarını taşırlardı. Roma, ihracatta yapardı. Bilhassa Germanyaya çok şarap ve kumaş gönderirdi. Roma ticaret kafileleri Nil vadisile daima Afrika çöllerine kadar gitmişlerdi. Roma imparatorları bu vâsi ticareti teshil için birçok limanlar inşa etmişlerdir. Büyük servet Roma halkını israfa, sefahete soktu. Herkes içmeye başladı. Dansözler ve kadınlar musiki dinliyerek sabaha kadar sarhoş oluyorlardı. Romalılar gayet güzel saraylar, köşkler yapmaya başladılar. Neronun inşa ettirdiği '"Altın Ev„ in tavanları müteharrik idi. Açıldığı zaman davetliler üzerine kokular ve çiçekler dökülürdü. Halk bilhassa tiyatrolara, sirklere çok rağbet ederdi. Sirklerde gladiyatörlerin kanlı oyunları, yahut mahkûmların vahşi hayvanlar tarafından parçalanması gibi manzaralar halkın sürür ve alkışlarını celbederdi. İmparatorlar da bu oyunlara daima gehrlerdi. İçlerinde, bazıları bizzat oyunlara iştirak ederdi. Neron ve Kommot gibi. Bütün bu ihtişam içinde edebiyat ve şiir Ogüst zamanındaki tekâmülün derecesini bulamamıştı. Bu devrin en mühim muharrirleri Seneka ile meşhur müverrih Tasitüs idi. Bu devirde birçok heykeltraşlar yetişmiştir. Bunların en meşhuru Zenadordur. Yaptığı heykellerde zarafetten ziyade büyüklük vardır. Neron için yapüğı heykelin tulü 3 3 met [[s. 333]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 333 re idi. Romalılar mimarlıkta çok muvaffak olmuşlardır (Res. 136). Bu devii- esnasında Romada yapılan asarın büyük mimarî kıymeti vardır. Romalılar müspet ilimlere heves edemediler. Bir istidat ta göstermediler. Bu noktai nazardan, bu devirde de yetişmiş kıymetli âlimleri yoktu. Meşhur riyazî Ptoleme ve Dr. Galiyen bu devrin âlimleri idi. Romada otururlardı. Fakat Yunanlı idiler. ROMA ŞEHİRLERİ sora iki asır müddetçe Roma, in.- ROMA POMPEİ paratorlugun hakiki merkezi oldu. Cıvarıle beraber iki milyon ahalisi vardı. Çok katlı yüksek evleri, muhteşem abideleri azametini gösteriyordu (Res. 134). Sokakları dardı, ancak piyade olarak geçilebilirdi. Ahalinin büyük kısmı kiracı idiler. Bugün eski Romadan bazı abidelerin harabelerinden başka bir şey kalmadı. Fakat Pompei şehri Fe^itv yanardağının feveranında (M. S. 7 9 ) kül yağmurları altına gömüldü. Şehir, bütün eserlerile, olduğu gibi kaldı. Roma evlerinin ve eserlerinin debdebesi orada görülür. M. HIRİSTİYANLIK VE ROMA Roma dini, merasimden ibaret idi. Ruhlar ve derunî hayat üzerinde müessir olmamıştı: Fütuhattan sora, bütün diğer milletlerin din ve ayinleri Romaya verilmişti. Bunlar memnu değildi. Bilhassa roma ve yunan ilâhları çok karışmıştı. Yunandaki "Zeüs,, Romada Jüpiter, "Afrodit,, Venüs olmuştu. Şark kavimlerinin din ve mabutları Romaya nüfuz etmişti. Bilhassa şark dinlerinin Mistisismi Romalıların hoşuna giderdi. İsis ve Serapis için Romada mabetler yapılmıştı. Acemlerin mabudu Mitra, Suriyelilerin mabudu Adonis Romada da mabut olmuştu. Bütün bu muhtelif dinler ruhlarda bir anarşi yapmıştı. Stoyiklerin felsefesinin kabul ettiği vahdet esası Romalılar üzerinde tesir yapmıya başladı. Münevverler ve ileri gelenler, bu felsefeye çok taraftar idiler. İtikat noktai nazarından ruhlardaki bu boşluk ve teşevvüşten hıristiyanlık çok istifade etti ve süratle nüfuz etti. İsa, Oktav devrinde Nazarette doğdu. İSA Umumî hayatına 2 6 yaşında başladı. Ve ancak üç buçuk sene devam etti. Yahudiler bunu tevkif ettiler. [[s. 334]] 334 TARIH Mesih unvanı altında halkı iğfal ve tehyiç ettiği töhmetile mahkemeye sevkedildi. Yahudileri tatmin için bunu haça gerilmeğe mahkûm ettiler; mahkûm eden hâkimin adı Ponspüatiıv. İsa, yahudi dininin mukaddes an'anelerini muhafaza etmekle beraber haricî ibadetlerini terkediyordu. Umumî olan bir Allaha itikadı emrediyordu. İsa, dinde, ibadetten ziyade ruhları yükseltmek ve birleştirmek gayesini esas tutmuştu. Zulüm, işkence, tehdit sefalet içinde inliyen Roma halkının aşağı tabakalarında İsa dininin hususiyeti çok müessir oldu. İsa, hayatında müritlerinden' 12 kişiyi intiAPOTRLAR KUDÜS VE ROMA etmiş ve onlara, noktai nazarlarmı daha hususî öğretmişti. Bu adamlar İsanm sözlerini ""Eyi haber-incil,, i yaymağa memurdular; şehirleri ve köyleri dolaşıyorlardı. Bu memurlar, Kudüste, bir cemaat teşkil etmişlerdi. Bunlar, mukavemete tesadüf ettiler ve kovuldular. Bundan sora, Antakyada bir cemaat yaptılar. Hıristiyan (Chretien) ismi, ilk defa burada meydana çıktı; ondan sora da Kıbrıs adasında. Bir yahudi Sen - Pol ismi altında İncilin en faal propagandacısı oldu. Bu adam, her türlü tehlikelere göğüs gererek, Anadoluyu, Yunanı dolaştı. Bunun faaliyeti sayesinde, Efes, Selânik ve Korent gibi büyük merkezlerde hıristiyanhk başladı. Sen-Piyer namını alan, bir Apotr da Romada ve İtalyada ayni vazifeyi yapıyordu. Milâdın daha 4 0 mcı senelerine doğru hıristiyanhk dini Romada birçok taraftarlar buldu. Bu iki Apotr, Neron tarafından yapılan hıristiyan katliamlarında öldürülmüşlerdir. İmparatorluk devrindeki kavimlerle olan münasebetin çoğalması, lâtin ve yunan lisanlarının cihanşümul olması, bu dinin çabuk intişarına sebep olan amillerdir. Müteaddit allahlara tapma, ruhlara hiçbir şey vermediği için nüfuzunu kaybediyordu. İlk propagandacılarının gayur, fedakâr ve cesur olmaları insan ruhlarını kuvvetle hıristiyanlığa doğru çekmiye muvaffak oldu. Bununla beraber ilk zamanlarda bu dinin salik ve naşirleri büyük müşkülât ve tehlikelere maruz kaldılar. Romalılar, bütün dinlere karşı müsamahakâr idiler. Fakat, hıristiyan dininin diğer hiçbir dini kabul etmemesi Roma rüesasmı [[s. 335]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 335 kızdırıyordu, Hıristiyanların gizli yaptıkları içtimaları imparatorlar emniyeti muhil hareketler gibi telâkki etmeye başladılar. Hıristiyanların mabutlarının heykellerine günlük serpmekte itinaları umumî gayzı celbediyordu. Aleyhtarlar hıristiyanların insan eti yediklerini, içtimalarmda birçok sefahetler yaptıklarını iddia ve bu suretle halkı büsbütün tehyiç ederlerdi. ILK KILISE İlk hıristiyanlarm teşkilâtlanmak için, RoTEŞKILÂTı malılardan istifade ettikleri zannolunur. Hıristiyanların toplanma halleri ise bazı yahudi âdetlerinin tesiri altında olmuştur. Hıristiyanlar din meselelerini konuşmak, dinî kitaplar okumak, dua etmek için toplanırlardı. İşte bu toplanmalar ve karşılıklı yardım, uzak cemaatler arasındaki münasebetler, hasım muhitlerde yaşamaya mahkûm edilmiş bulunan yahudilerin âdetlerini andırır. Fakat, başlangıcındanberi hıristiyan kiliselerinin kuruluşu başkadır. Kilise reisleri daimî değildi, lâyık olan bu vazifeyi yapardı. Kâfi adette hıristiyan bulunmıya başlıyan her şehirde bir cemaat teşekkül etti; bunların toplandıkları yere kilise (Eglise) dendi. Muhtelif yerlerdeki kiliseler arasında irtibatlar tesis olundu. En mühim kilise, Roma kilisesi oldu. İlk kiliseler yeraltı mezarları idi, bunlar yeraltında kazılmış birtakım galeriler idi, bunlara katakomp derlerdi. Hıristiyanlar, ilk zamanlarda, çok feci zulümlere uğradılar ; katliam edildiler, yakıldılar, vahşi hayvanlara parçalattırıldılar. Bu siyaset aksi tesir yaptı: Her tarafta, hıristiyan cemaatleri çoğaldı. Hıristiyanlık ilk iki asırda, nispeten meçhul kaldı; üçüncü asırda çok yayıldı. Hıristiyanlığı resmen ilk tanıyan İmparator Konstantin olmuştur. (Res. 132} 1. III ÜNCÜ ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU Son İmparator Kommot öldürüldükten sora. Roma karıştı, vaziyete hâkim olan hassa askerleri, Pretoriyenler idi; artık imparatoru bunlar nasp veya azle başladılar; en çok para [[s. 336]] 336 TARIH vereni intihap ediyorlar, vadettiği parayı vermiyenleri azlediyorlardı. Muhtelif mıntakalarda bulunan ordular, bu suretle tayin olunan imparatorları tanımadılar. Üç büyük ordu kendi kumandanlarını imparator ilân etti; bu ordular: Britanya, Suriye ve Tuna orduları idi; bu sonuncu ordu kumandanının adı Septîm Sever (Res. 133) idi; en kuvvetli ordu bunun ordusu idi. Septim Sever en evel Romaya geldi ve imparator oldu. AFRİKiMl Afrikalı olan İmparator Septim Seİ M P A R A t Ö r l a r y®'" vilâyetlere ehemmiyet verir, Roma ve İtalyayı tamamen ihmal ederdi. Romalı senatörleri kovdu. Mısırdan ve Afrikadan senatörler getirtti. Septim Sever öldükten sora Karakalla ve Geta namındaki iki oğlu ordu tarafından ayni zamanda imparator ilân edildiler. Romaya gelir gelmez biribirine düşman kesildiler. Karakalla, kardeşini anasının kollan arasında hançerledi. Nihayet kendisi de şarkta bir asker tarafından hançerlendi. SURİYELİ Ordu Septim Severin küçük yeğeni olan İMPARATORLAR S ^ n ç bir Suriyeliyi imparatorluk makamına getirdi. Heliyogabal yahut Elagabal denilen bu maskara, ekseriya kadın elbisesi giyer, daima kokular sürünürdü. Saraya her türlü ahlâksızlıkları ve rezaletleri soktu. Nihayet tahammülü kalmıyan muhafız askerler, bu adamı öldürdüler ve onun yeğeni olan Aleksandr Sever i yerine getirdiler. Bu da Suriyeli idi. Bu yeni prens ile saraya intizam ve ahlâk tekrar girdi. Fakat artık her tarafta inhilâl başlamıştı. İmparator Germenlere karşı Rene gitmek üzere iken Mayans ia. katlolundu. ASKERÎ İĞTİSAS- ^^^ ^^^ ® kadar 33 sene devam eden LAR askerî iğtişaşlar devri yalnız askerler tarafından çıkarılmış olanlardan ibaret değildir. Romada ve bütün vilâyetlerde dahilî ihtilâf ve mücadeleler de çoktu. Aleksandr Severin ölümünden sora ren ordusu Maksimin namında bir zati imparator ilân etti. Bu adam, anası cihetinden Alan Türklerine mensuptur. Trakyalı bir çoban iken roma ordusunda jeneral olmuştu. Tarih, bunu dev gibi bir adam olarak tavsif eder. Bir yumrukta bir hayvanın dişlerini sökermiş. Maksimin Senatodan kendisini [[s. [224v]]] F g O I V l A i m ı > . - L i - . - t t m ı [[s. 337]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 337 tanımalarını istemiye lüzum görmedi. Muhalefeti kırmak için birçok senatörler öldürttü ve mallarını, paralarını askerlerine dağıttı. Bu adam, Germenleri kendi memleketlerine kadar surmıye muvaffak oldu. Diğer taraftan Afrika vilâyeti de isyan ederek kendi Valisi Gordiyen namında birini imparator ilan etti. Maksimine çok kızmış olan Senato, bu adamı, hatta oğlunu imparator tanıdı. Afrikada dahilî bir muharebe başladıGordiyen I. ve oğlu Gordiyen II. daha orada iken mahvoldular. îtalyayı istilâ etmiş olan Maksimin de kendi askerleri tarafından öldürüldü. Gordiyenin küçük oğlu Gordiyen III. Senato ve hassa askerleri tarafından imparator tanındı. Bu adam, Rende ve şarkta muhtelif muvaffakiyetler kazandı. Fakat Perslerle olan bir muharebede öldü. Bundan sora Arap Filip namında bin imparator oldu. O da öldürüldü. Ondan sora Deç namı verilen biri imparator oldu. Bu da Tuna hududunda Gotlarla muharebede öldü. Deçin ölümünden sora açılan devir, roma tarihinin en karanlık devirlerinden biridir imparatorluk tahtına, biribirinden sora birtakım adamlar geçiyor, hepsi bir türlü ölüyor. Meselâ bunlardan Valeriyen, pers kiralına esir oluyor; Pers Kiralı Sapor, onun sırtına basarak atına biniyor ve sora öldürüyor. Vilâyetler isyan ediyorlar, kendi reislerini hükümdar tanıyorlar. Persler Antakyaya kadar geliyorlar. Suriyede ve Galyada müstakil devletler teşekkül ediyor. Roma İmparatorluk birliğinin kırılmıya ve parçalanmıya başladığı görülüyor. İLLİRYALI Menşeleri İllirya veya ona muttasıl Tuna İMPARATORLAR havalisi olan imparatorlarla vaziyet eyiliğe _ yüz tutuyor. Artık bu imparatorlar Romalı değildiler. Bu imparatorların meşhurları şunlardır- II inci Klot Illiryalıdır. Prohüs, Oreliyen, Diyokletiyen ve Maksimîyen-, bunlar da Tunalıdır. Klot II, çok ilerlemiş olan Germenleri ezdi ve NİŞİQ (Naisüs) Gotları mağlûp etti. Kendisinden sora Oreliyen imparatorluğun birliğini iadeye çalıştı. Suriyedeki Palmir Kırallığına taarruz etti. Hâkimesi Zenohi yi esir etti. Gol 22 [[s. 338]] â36 TARIM itaate girdi. Roma etrafına bir sur çevrildi. Pers üzerine yürümiye hazırlandığı sırada katlolundu. Probüs, askerleri tarafından öldürüldü. Nihayet Diyokletiyen imparatorluğa geçti. DİYOKLETİYEN. ^^ki ve DÖRTLÜ İDARE müteşebbis ıdı. Bırıbırınden çok uzak olan hudutlarda ve memleketlerde asayiş ve intizamı, bir hükümdarın temin edemiyeceği kanaatinde idi, ayni zamanda birçok harislerin de ihtiras yollarını kapamayı muvafık görüyordu. Diyokletiyen dört imparatorlardan mürekkep bir idare tesisini düşündü (Tetrarşi). İmparatorluğun idaresini, emniyet ettiği dört arkadaşına kısım kısım olarak verdi. Bunlardan birincisi, hemşerisi Maksimiyen idi. Diğer ikisi Galer ile Konstans oldu. Galer Diyokletiyenin, Konstans ta Maksimiyenin muavini oldular. Diyokletiyen şarkı, Galer Trakya ve Tuna vilâyetlerini, Maksimiyen İtalya ve Afrikayı, Konstans İspanya, Galya ve Britanyayı üzerlerine aldılar (Harita. 22). Diyokletiyen, imparatorluğun birliğini muhafaza eden en yüksek salâhiyeti kendisinde muhafaza etti. Bu teşkilât, muvaffak oldu. Her tarafta hakimiyet tesis olundu. İmparatorluk yeniden sarsılmaz bir kuvvet halinde göründü. Diyokletiyen Galerin teşvikile hıristiyanlığı mahvetmiye kalkıştı. Şiddetli ve devamlı bir isyan başladı. Diyokletiyenin koyduğu bir kaideye göre, kendisi ve Maksimiyen, imparatorluklarının 20 inci senesinde çekilmiye mecbur idiler ve o sene gelince çekildiler (M. S. 305). İmparatorluk, Konstans ile Galer arasında taksim edildi. 2. IV ÜNCÜ ASIRDA ROMA İMPARATORLUĞU ıV üncü asrın başlıca vak'aları, hıristiyanlıI İNCİ KONSTANTİN ğm zaferi ve Bizansın Kostantaniye olmasıdır. Konstans ve Galer, yalnız kaldıktan sora kendilerine Maksimin Dayya (Daia) ve Severi birleştirdiler. Konstans bir sene sora Britanyada öldü. Ordusu, oğlu Konstantini imparator ilân etti. Fakat Romada rakipleri çıktı, kabul etmediler. Konstantin, Roma üze^ KtOt [[s. 339]] ESKI ITALYA VE E T R Ü S K L E R 339 rine yürüdü. Muhasımlarını mağlûp etti (M.S.312). Bu zaferde askerlerine hıristiyan dininin işaretlerini muhtevi nişanlar verdi. Maamafih kendisini resmen hıristiyan ilân etmedi. Fakat neşrettiği irade ile, hıristiyan ayininin alenen icrasına müsaade etti. Konstantin, Romayı sevmezdi. Burada oturmak istemedi. Diğer taraftan o zaman imparatorluğu en çok tehdit edenler Tuna ırmağı şimalinde içtima etmişlerdi. Bunlara Roma uzaktı. Bunun üzerine şimdiki İstanbul şehrinin bulunduğu Bizans şehrini merkez ittihaz etti. Mevkiin güzelliği ve askerlik itibarile müdafaasının kolay olması, Konstantini bu karara sevketmişti. Bu şehri, tevsi ve imar etti. JÜLİYEN Konstantinin ölümünden sora evlâtları, yeğenleri arasında birçok kanlı mücadeleler oldu. Nihayet Germen tecavüzlerini defetmekle askerî büyük bir şöhret kazanan, fakat esasta filozof olan Jüliyen imparator oldu. Bu, hıristiyanlık dini aleyhinde idi, dinsizlik taraftarı idi. Fakat cebir istimal etmedi. JÜLİYENİN HALEF- haleflerinden Teodos, sadık bir LERİ hıristiyan idi. Bunun zamanında hıristiyanlık dini, yine kuvvet ve nüfuz peyda etti. Selefleri zamanında, Vizigotlar, ta Edirneye kadar ilerlemişlerdi. İstanbulu tehdit ediyorlardı. Teodos bunları geri attı. Sora da, onları, imparatorluğun muhtelif yerlerinde yerleştirdi. Bir zaman için, imparatorluğunun en sadık müdafileri haline getirdi. Teodos, her tarafta muvaffak oldu, sükûnet ve intizamı tesis etti. Fakat, bu kadar büyük bir imparatorluğun bir kişi tarafından idaresi, mümkün olmıyacağına kani oldu ve ölümünden evel, imparatorluğu ikiye ayırdı. Garp İmparatorluğu ve Şark İmparatorluğu. İki oğlundan Honoriyûse Os^r^p ve Arkadyüs e Şark İmparatorluğunu verdi. Garp İmparatorluğu, şu memleketleri ihtiva ediyordu: İtalya, İspanya, Galya, Britanya, Afrika, Garbı İllirya. Şark İmparatorluğu da şu memleketleri ihtiva ediyordu : Yunan, Makedonya, Şarkî İllirya, Trakya, Asya ve Mısır eyaletleri. Teodos, sağlığında, oğullarının imparatorluklarını ilân etti. M. S. 395 te öldü. [[s. 340]] 340 TARIH 3. HIRİSTİYANLIĞIN ZAFERİ Teodosun devrinden sora, Hıristiyanlık, tamamen galip ve hâkim oldu. Artık devletin resmî dini olmuştu. III üncü asırda muazzam bir kilise teşkilâtı meydana çıkmıştı. Şehirlerdeki reisi ruhanilere evek, vilâyetlerdekine metropoliten^ V « veyahut arşevek denilirdi. Apotrular tarafından tesis edilen büyük kiliselerin reislerine patriyrak (Antakya, Kudüs, İskenderiye kiliseleri gibi), imparatorluğun merkezi olan Romadaki en büyük reise Senpiyer^ halefine Papa denildi. Hıristiyanlar, yavaş yavaş aralarındaki küçük ihtilâfların hallini kiliseye tevdie başladılar. İmparatorlar, bunu teşvik etti. Bu suretle, kilise kararları, hükümet kuvvet ve vasıtasile kabili tenfiz ve icra bir hale geldi, nüfuzu arttı. Maamafih, zamanla, bu dinin salikleri arasında da ihtilâflar ve mücadeleler çıktı. III üncü, IVüncü asırda bilhassa teslis ve İsanm ülûhiyeti hakkında ve V inci asırda, tabiat fevkinde olduğu hakkında münakaşalar açıldı. Bu münakaşalar, tehlikeli karışıklıklara sebep oldu. Bazıları, pers esaslarını da alarak bir nevi yeni din "Ariyanism,, telkin ediyorlardı. Bu mezhebi ortaya çıkaran, İskenderiye rahiplerinden Ariyüs, İsanın Allah olmadığını iddia etti. Bu meslek, süratle birçok taraftarlar buldu. Nihayet hıristiyan rüesası, İznikie (Nicee) de büyük bir içtima yaptılar (M.S. 325). Ariyüsü mahkûm ettiler. Bütün eserlerinin yakılmasını emrettiler. Konstantin, bu içtimaa muzaheret etti. İskenderiye patriği Sen - Atanas, bilhassa bu yeni mezhebe karşı ilmî mücadelelerile iştihar etti. İznik içtimaında, İsanın hakikî Allah olduğu ilân edildi. İstanbulda 381 de yapılan ikinci bir içtimada "Sain-EspHt„ mukaddes ruhun ülûhiyeti tarif olundu. M.S. 451 de Kadıköyde yapılan bir içtimada, İsa, (Allah ve Adam) diye ilân olundu. Bu mücadeleler ve münakaşalar birçok kıymetli ve âlim kilise reisleri "per,, yetiştirdi. Sen-Jan, gibi perler, ilmî kıymetlerile, ahlâk ve hasletlerile, belâgatlerile, eserlerile bu dinin süratle intişarına ve nüfuz ve ehemmiyet kespetmesine saik olmuştur. [[s. 341]] ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 341 N. ROMA VE YABANCILAR I. III ÜNCÜ ASRIN NİHAYETİNE KADAR HUDUTLARDA İmparatorluğunun Ogüst zamanında YABANCILAR Çİzümiş olan hudutları milâdî ikinci asrın nihayetine kadar ehemmiyetli bir surette değişmedi. III üncü asır başlangıcında bu geniş imparatorluk, Galya, İspanya ve Afrika eyaletlerini ve Önasyayı ihtiva ediyordu. Bütün bu mıntakalar tehdit altında kaldı. Afrikada, hudutlar o kadar tehdit altında değildi. Suriye ve Arabistanda ahali müstakil aşiretler halinde idi. Başlıca tehlike şimalde. Ren ve Tuna hudutlarında idi. Romalıların, barbar âlemi dedikleri, bu hudutlardaki kavimler idi. TUNA VE REN ÖTE- Kırımlıların İtalyayı istilâlarmdanberi (M. SİNDEKİ IRKLAR E. 113-101) Romalılar, şimal hudutlarından endişeye düşmüşlerdi. Anlaşılmıştı ki, bu hudutların gerisinde çabuk çoğalan ve daima başka topraklar aramıya hazır kavimler yaşıyordu. Bu kavimler şunlardı: 1 — Germen ırkı; bunun iki kolu vardır. Töton, Got. 2 — islav ırkı 3 — Türk ırkı. Tötonlar, I inci asrın nihayetinde müteaddit, müstakil kabileler halinde görülürler. Bu kabileler, biribirine karışmış veya konfederasyon halinde birleşmiş olarak, III üncü asırda yeni birtakım isimlerle tekrar görünürler. Bu asırda, Renin sağ sahilinde Franklar; Ren, Elbe ırmaklarile Şimal Denizi arasında Saksonlar ve bunların komşuları, Angıller bulunur. Renin yukarı kısmı boyunca bir kavim yerleşmiş görünür ki, bu kavim, muhtelif ataman kavimlerinin menşei olmuştur. Alamanlarla Franklar arasında Burguntlular bulunur. Onlardan sora şarka doğru, Langobartlar (Lombard) görülür. Baltık Denizi sahilinde, Herüllere tesadüf olunur. Bütün bu saydığımız isimler, Germenlerin Töton kolundan çıkıyor. Germen ırkının ikinci kolunu teşkil eden Gotlar, Baltık Denizinin adalarında ve yarımadalarında görünür; bunlara Tuna ve daha şarkta garp Gotları (Vizigot), şark Gotlan (Ostrogot) namile tesadüf olunur. [[s. 342]] 342 TARIH Ostrogotlarla Vizigotlar arasında, Gebitlerle meşhur Vandallar sıralanır. islav ırkı, çok az tanınmıştır. Pek ehemmiyetsiz bir rol oynar. Şarktan garba olan istilâlarla alâkasız gibidir. Fakat Don ve Dinyeper ırmakları arasında görülen Sarmallar m istilâları, daima mevzuubahstir. Sarmatlar, atları veya arabaları üzerinde yaşıyan ve Alan Türklerine mensup olan kabilelerdir. İskitler, Alanlar, Hunlar, Macar (Magyar) ve Türkler de ayni ırktandılar. Roma İmparatorluğunun inkırazını hazırlıyan hâdiselerde saydığımız bütün kavimlerin tesiri olmuştur. Fakat asıl tesir, bütün bu kavimler üzerine müessir ve hâkim olan Türklerindir. Romalılar Hazar Denizinden, Tuna ve Rene kadar bütün Avrupanm şimalini içine alan geniş ülkelere Germanya derlerdi. Bu büyük mmtaka ikiye ayrılabilir: Ha^ar Denizinden Şimal Denizine kadar olan kısım, gayet geniş istepler, ormanlar, bataklıklardan terekküp ediyordu. Cenubugarbide bulunan diğer kısım; Karpat dağlarından Rene kadar uzayordu. Bu mıntaka, daha çok dağlıktı. Germanyanın Tuna ve Ren taraflarında hudutları tesbit olunmuştu; fakat şarka doğru uzayan geniş ovaları, "Kavimler Kapısı,, ile şarktan gelen türk göçlerine ve muhacemelerine karşı tamamile açıktı; Kavimler Kapısı, Ural dağlarının son cenup eteklerile, Hazar Denizi arasıdır. AVRUPA İÇİNDE içinde, muhaceretlerin sebepleri MUHACERETLER başında sayılmak lâzımgelen, Ortaasyadan gelen insan dalgalarının biribirini tazyikidir. Romada, zabitler ve askerler, Orta ve Şarkî Avrupadaki insanları çok eyi tanırlardı; çünkü onlarla muharebe etmişlerdi. Bu insanlar, Romada esir yahut gladiyatör, rehine olarak veya roma ordularında asker olarak ta bulunuyorlardı. Milâdî III üncü asrın ortasına kadar Roma, şimale karşı itimatla kendini -müdafaa etti; fakat, bu tarihten itibaren vaziyet değişti. Avrupa sahnesinde yeni canlı insanlar, yeni hareket ve umumî faaliyetler vücuda getirdi. Hudutları muhafaza etmesi behanesi altında Roma, yeni gelenlere haraç vermiye çoktan başlamışh. [[s. 343]] 1 ESKİ İTALYA VE ETRÜSKLER 343 İmparatorlukta hakikati takdir eden kalmamıştı. Herkesin hatta, imparatorların dikkatlerini din kavgaları boğuyordu. Her tarafta, merkezin iktidarına hürmet lüzumu hissolunmuyordu. Artık bizzat Roma dahi tehdit ediliyordu. Milâdî IVüncü asırda Romanın en eyi jeneralleri Hunlardı. Meşhur J Aetiyüs bir Hundu. Bunlar, ekseriya kendi isimlerini taşır- lardı. Stilikon, ki Teodosun oğulları zamanında imparatorluğun î son siperi olmuştur, bir Vandal idi. IV üncü asırda artık Roma İmparatorluğunun içinde büyük Türk Hun İmparatorluğunun temelleri kurulmuştu. 2. M. V İNCİ ASIR GARBI ROMA İMPARATORLUĞUNUN İNKIRAZI i Yukarda bahsettiğimiz gibi Teodos Roma XvrS ^ma*'^ İmparatorluğunu iki oğlu arasında taksim İMPARATORLUĞU etmişti. 18 yaşında olan Arkadiyüs şarkı, on bir yaşında olan Honoriyüs garbı almıştı (M. S. 395). Garp ve şark imparatorluklarını biribirine bağlıyan bağlar hakikî olmaktan ziyade zahirî idi. Şarkî Roma İmparatorluğu, Osmanlı Türklerinin gelecekleri güne kadar (M. S. 1453) yerinde durabilecektir. Fakat, Garbî Roma İmparatorluğu Teodosun vefatından seksen sene sora yıkılacaktır (M. S. 476). Son Garp İmparatorluğu İmparatorları Honoriyüs (M. 395-423) Valanüniyen III. (M. S. 425455) ve bunların karanlık halefleri, hadiselerin cereyanında hiçbir tesir yapmamış gibidirler. Birinci sırada bulunan şahsiyetler hem devlet adamı, hem de askerî reisler olan jenerallerdir. Bunların bellibaşlıları Honoriyüs zamanında Stilikon ve Valantiniyen III. zamanında Aetiyüstür. Fakat, bunlar da muvaffakiyetleri yüzünden hasetlerini celbettikleri efendileri tarafından kurban edildiler. V inci asırda Romanın akıbetini çizen şahsiyetler : Vizigotlardan Alarik, Vandallar'dan Genserik, ve Türklerden bilhassa Attilâ dır. [[s. 344]] 344 TARIH ALARİK İTALYA YA ırmağı boyunca yerleşmiş olan ViziGELİYOR gotlar, çoktanberi Roma İmparatorluğunun hizmetine girmişlerdi. Onlara, senevî bir miktar para veriliyordu, ki bu hakikî bir haraçtan başka bir şey değildi. Arkadiyüs, mükellefiyetten kurtulmak istediğinden Vizigotlar Makedonya, Tesalyaya ve Yunana kadar girdiler. Başlarmda Alarik nammda genç bir reis bulunuyordu. Alarik, Balt Kıral ailesinden idi. Baltık ismi buradan geliyor. Alarik, Peloponez içlerine kadar bütün şehirleri yağma ve tahrip ettikten sora Stilikon tarafmdan durduruldu; fakat (M. S.402) de tekrar daha kuvvetli bir ordunun başmda olduğu halde, Alpları geçerek îtalyaya girdi; ve İmparator Honoriyüs ü Müam terkederek Raven e gitmeğe mecbur etti. Yine Stilikon Vizigotları mağlûp ederek bir defa daha vaziyeti kurtardı. ALARİK ROMAYI İHiryaya dönmeye mecbur oldu. OZAPTEDİYOR radan Stilikonla müzakereye girişti. Bu esnada Honoriyüsün sarayı mensupları Stilikonu, hıyanetle itham ederek mükâlemeyi bozdular. Stilikon, imparatorun emrile idam olundu (M. S. 408). Alarik, tekrar îtalyaya girdi ve Roma üzerine yürüdü. Öreliyen tarafından yapılmış olan surlar, Alarik ordusunu yıldırdı; bu defalık bir tazminat almakla iktifa olundu. Fakat Honoriyüs, Alarikle musalâha etmemekte inat ettiğinden Alarik, Romaya yaklaştı; şehre girdi. Vizigotlar, Roma âleminin eski payitahtlarında yığılmış olan servetlerini aldılar (M. S. 410). Bundan sora Alarik, cenuba doğru yürüyüşüne devam etti; Afrikaya geçmek niyetinde olduğu zannolunur; fakat, birkaç ay sora da öldü. Afrika valisi Vandalları vilâyetine celbetmişGENESERİK ti. Vandalların başında bulunan Genserik nammda biri, orada hâkim oldu. Kartaca, yeni bir kırallığın payitahtı yapıldı. Genserik, oradan imparatorluk işlerine karışıyor, donanması İtialyayı tehdit ediyordu; hatta îtalyaya çıktı ve Romayı yağma etti (M.S. 455). ATTİL YE HUN ^ asırda birçok sergüzeştçiler, birtakım TÜRKLERİ kuvvetlerin başmda olarak Roma İmparatorluğunun bir başından öbür başına kadar dolaştıkları sıralarda, yeni bir istilâ, diğer bütün istilâlardan [[s. 345]] ESKI ITALYA VE ETRÜSKLER 345 daha müthiş bir hatıra bıraktı. IV üncü asırda Asyadan gelen Hunlar, Don ırmağı kıyılarında yerleşmişlerdi; az zamanda Gotları sürerek Tunaya kadar geldiler. Bunların imparatorlukla ilk temasları muslihane oldu. Maamafih, Roma Şark İmparatoru Teodos II. kendilerine haraç veriyordu. M. S. 437 de, Attilâ, hun imparatoru oldu. Bütün Germanya, Hun İmparatorluğunun hakimiyeti altında idi. Attilâ, babasının sağlığında Romada bulunuyordu. Romalıları içinden tanımıştı. Kendisini çok korkunç tanıtırlar, bununla beraber mutedil, akıllı, müdebbir olduğunu da tasdik ederler. Tebaası tarafından çok sevilirdi; emri altında yalnız Hunları değil Ostrogotlar, HerüUer, Gebitler gibi bütün seferlerinde kendisini takip eden diğer bütün germen kavimlerini, etrafında toplamasını bildi. Payitahtı Macaristanda bugünkü Takai şehri yakininde bulunuyordu. Attilânm yaptığı seferler asla yağma ve tahrip hevesile değildi. Attilâda, o devre mahsus canlı bir fatih arzusu hâkimdi. Attilâ, evvelâ şarka teveccüh etti; pers hudutlarına kadar hakimiyetini temin etti; sora Trakya ve Makedonyayı istilâ etti (M. S. 441). Ve şarkî Roma İmparatoru Teodos 11. yi senevî büyük bir para vermiye mecbur etti. Attilâ, bütün Avrupaya hâkim bir vaziyet aldı; maksadı Atlas Denizine kadar olan bütün Avrupayı fethetmekti. 700,000 kişilik bir süvari ordusu ile Ren ırmağını geçti. Attilâ, Orlean üzerine yürüdü; Farisi sağında bıraktı. Orleanı zaptetti. Şehre dahil olan askerleri orada mebzulen buldukları şarapları içmeye koyularak sarhoş oldular. Bir taraftan da yağmaya daldılar. Müttefiklerile birleşmiş olan Aetiyüs, bu vaziyetten istifade ederek hücum etti. Attilâ, askerlerini Şalon civarında toplamaktan başka bir çare bulamadı. Orada toplandı. Aetiyüs kuvvetleri de geldi. Karşı karşıya vaziyet alındı. İki üç gün devam eden meydan muharebesi esnasında Attilâ bizzat kuvvetlerinin başında olarak birçok şedit ve kanlı taarruz ve hücumlar yaptı. Aetiyüs orduları Şalon ovasına hâkim dağlar üzerinde yerleşmiş ve tahkimat ta yapmıştı. Attilâ kuvvetleri çok zayiat verdi. Taarruzu bıraktı. Düşman taarruzunu bekledi. Verdiği emir: "Düşmana mağlûp olunduğu takdirde herşey yakılacak, bire kadar ölünecek, düşman tarafmdan öldürülmiyen kadınlar, kendi kendilerini öldürecekler, teslim olmıyacaklar.,, Sabaha kadar tertibatla meşgul olundu. Sabah [[s. 346]] 346 TARIH oldu. Fakat, düşman taarruza cesaret edemiyordu. Aetiyüsün müttefik orduları, Attilânın taarruz etmemesini kâfi ve muvaffakiyet addettiler. Bu durgunluk, aralarında neticesi neye varacağı belli olmıyan birtakım hissiyat tevlit etti. Aetiyüs, bunların vaziyetinden şüphelendi. Birer suretle kuvvetlerini alıp memleketlerine gitmelerini temin etti. Attilâya gelince, o, bu muharebeden bir netice almak imkânı olmadığına kani oldu, ve tekrar hazırlanmak üzere çekildi (M. S. 451). Attilâ bir sene sora tekrar müthiş bir ordu ile îtalyaya girdi. Bu defa Aetiyüs, Attilânın karşısına çıkmıya cesaret edemedi. Attilâ, Şimalî İtalyayı zaptettikten sora ordusunda hastalık çıktı. Bu sırada idi ki Germenlerden olan tebaasının da isyanı anlaşıldı. Dehşet içinde kalmış olan Roma, Attilâya yalvarmaktan başka bir çare düşünemiyordu. Valantiniyen III. Papa Leonu ricacı gönderdi. Attilâ tek başına papa heyetile kısa bir mükâlemeden sora ordusuna avdet emri verdi. Bu mükâlemenin ne olduğu malûm olamamıştır. Valantiniyen III. kendi elile Aetiyüsü öldürdü (M. S. 454). Bir sene sora da Valantiniyeni katlettiler. Garbî Roma İmparatorluğunda Teodosun son hafidi bu oldu. Bundan sora îtalyayı, Vizigotlardan Teodorik in gelip yeni bir kırallık teşkil ettiği tarihe kadar germen ve hun reisleri idare etti (M. S. 476-493). Attilânın eski kâtiplerinden, Orest altı yaşındaki oğlu Romülüsü imparator ilân etti. Romülüs Ogüstül (Küçük Ogüst) lâkabını da almıştı. Umumî anarşi içinde Vizigotlar, hakimiyetlerini Galya ve Vandal memleketlerinde genişletiyorlar; Sicilya, İtalya ve Yunana kadar akınlar yapıyorlardı. Vizigotların kendilerine kıral intihap ettikleri Odoakır, Romülüsü hal'etti; imparatorluk alâmetlerini Konstantiniyeye gönderdi. [[s. 347]] KRONOLOJİ CETVELİ BAŞLICA M Ü H Î M H A D İ S E L E R İ N V U K U U T A R İ H L E R İ M. E. 4 0 - 8 0 milyon sene İlk hayatın başlangıcı. 4 - 4 0 milyon sene İlk memeli hayvanlann zuhûru. 50 bin sene İnsanlann aletler yapmağa başlamaları. 20 bin sene Anayurttan muhaceretlerin başlaması. 12 bin sene Anayurtta Yontmataş Devrinin sonu. 9000. Anayuratta medenî hayatın başlaması. 7000. Avrupada Yontmataş Devrinin sonu. 7000. Türklerin Şimalî Çine ilk girişleri. 5000. Asyadan gelen beyaz insanlann Mısıra yerleşmesi. 5000. Sümer medeniyetinin inkişafı. 5000 - 3315. Mısırda kıral - Allahlar devri. 5000-4000. Türklerin Çinde Kansu vilâyetine yerleşmeleri. 4000. Anadoluda Eti medeniyetinin başlaması. 3500. IV. sülâle zamanmda üç büyük ehramm inşası. 3000. Akdeniz medeniyetinin başlaması. 3000. Adalar havzasmda ve bütün şarkta kavimler hareketi. 3000. Traklann Turova şehrini ilk defa tesis etmeleri ve orada hükümet kurmaları. 3000. Çinde Beş İmparatorlar Devri. 3000. Brakisefal kavimlerin Akdeniz adalarmı kaplamaları. 2850. Sargon'un Kaide'de imparatorluk kurması. 2800. Fenikelilerin Ortaasyadan gelmesi. 2648 - 2623. Sumerlerin isyanı ve Sargon hanedanmm yerine geçmeleri. 2500. Mısır İmparatorluğu hudutlarmm Sina Yarımadasma ve Habeşistan dağlarma kadar genişlemesi. [[s. 348]] 3 4 8 t a r i h M. E. 2500. Küçük Asur hükümetlerinin kurulması. 2500. Türklerin Aras boyuna uzanmaları. 2300. Elamlılar fütuhatının genişlemesi. 2202. Çinde üç sülâle devri. 2088. Hamurabi. 2000. Avrupada bakır devrinin başlangıcı. 2000. Zincirli Sarayının yapılması. 1925. Babilin Etiler tarafından zaptı. 1900. Hamurabi Kanunlarmm tedvini. 1800. îtalyada Küçükasya medeniyetinin tesiri altında Tunç Devrinin başlaması. 1788. Mısırda 13 üncü sülâlenin başlaması. 1700. Giritte medeniyetin en parlak zamanı. 1680 - 1580. Mısırda İkesusların hakimiyeti. 1600. Balkanlardan Epir ve Pent yolu ile birtakım kabilelerin Yunan içerilerine sokulmalan. 1550. Frikyalılarm Küçükasyayı tamamen işgalleri. 1500. Mısırda Üçüncü Tutmes. 1500. Şarktan Alpları geçerek gelen ilk Italyanlarm îtalyada yerleşmeleri. 1500. Hindin şimalden gelen Türkler tarafından istilâsı. 1500- 1200. Saydamn ikbal ve refah zamanı. Kıbrısta, Giritte, Rodosta ve diğer adalarda Fenikelilerin müstemleke kurmaları. 1400. Ciridin Akalar tarafmdan zaptı. 1400. Beniisrailin Mısırdan kaçışı. 1320. Babilonyanm Asur Kırallığma ilhakı. 1300. Yahudilerin Kenaneline yerleşmeleri. 1300. İkinci Ramses. 1300. Asur Kiralı I inci Salmanasar. Tefevvukun Babilden Asura geçmesi ve her iki metıileketin bir idare altında birleşmesi. 1295. Etilerle Mısırlılar arasmda Kadeş muharebesi. 1270. Etilerle Mısırlılar arasında ittifak muahedesi. 1300 - 1200. Mısırın Türka ve Türsenler tarafından istilâsı. 1300. Tyrsenlerin îtalyaya gidişi. 1200. Torlarm Yunanı, Giridi ve diğer adaları istilâsı. 1200. Eti İmparatorluğunun ortadan kalkması ve Hatusa^ şehrinin yağma edilmesi. [[s. 349]] KRONOLOJİ CETVELİ 3 4 9 M. E. 1200 - 1000. İlk amelî alfabenin Fenikeliler tarafmdan vücuda getirilmesi. 1200. Asur ordularının İranı istilâsı. 1193. Palesatilerin Palestinde yerleşmeleri. 1100. Torlar tarafmdan Lakonyanm zaptı ve Akalarm itaat akma aimması. 1100. Lidyanm Heraklitler tarafmdan idaresi. 1000. Îtalyada Demir Devrinin başlaması. 1000. Şahinlerin ve Ombrilerin Îtalyaya gelmesi. 1000. İbranilerin Kudüsü payitaht yaparak kırallık kurmaları. 1000 - 900. Etrüsk medeniyetinin îtalyaya girmesi ve îtalyada tarihî devrin başlaması. 925. Mısırllar tarafından Yahudanm tehdit ve Kudüsün yağma edilmesi. 850. Üçüncü Salmanasar tarafından Suriyenin fethi. 837. Salmanasarın Metler üzerine seferi. 800. Kartacanm kurulması. 800. İyon medeniyetinin başlangıcı. 800. Ege Denizi şark ve şimaline giden muhacirler tarafından Akdeniz ve Karadeniz sahillerinde müstemlekelr tesisi. 800 - 700 Ispartalılarm Mesanya kıt'asmı almaları. 800 - 700 Turşalarm Îtalyaya, Sartlılarm Sardenyaya muhaceretleri. 788. Arbakm Asurlulara isyanı ve Ninovayı muvakkaten işgali. 776. İlk Olimpiyat oyunları. 753. Romanm bina edilmesi ( .'). 745. Tiglat-Palasar III. ün Babili zaptı ve yeni Babil İmparatorluğunu kurması. 735. Yunanhlarm Sicilyada ilk müstemlekeyi tesisleri. 708. Medyanm teşekkülü. 700. Lidyalılar tarafmdan ilk sikkenin basılması. 672. Asurlular tarafmdan Mısırm istilâsı. 660. Gigesin Kimrileri mağlûp etmesi. 625. Asurun Metler tarafmdan istilâsı ve Ninovanm muhasarası. 607. Kiyaksarm Iskitlerle muharebesi. [[s. 350]] 3 5 0 t a r i h M. E. 606. Met ve Babil ordularının Ninovayı zaptetmeleri ve Keldanî İmparatorluğunun tesisi. 604. Marsilyanm Foçalılar tarafından tesisi. 600. Kızıldenizden kalkan Fenikelilerin üç senede Afrikayı dolaşmaları. 600 - 500. Buda ve caina dinlerinin doğuşu. 586. Babil Hükümdarı Nabukodonosorun Yahudileri esir ederek Babile götürmesi. 551. Kurusun Met Kiralı olması. 551. Konfiçyüsün doğması. 546. Krezüs ve Kuruş arasmda muharebe. Sartm zaptı. Lidyanm Pers İmparatorluğuna ilhakı. 538. Kurusun Babili zaptı. 530. Aristoden tarafından Etrüsklerin mağlûp vc tardedilmesi. 529. Kurusun vefatı. 525. Kambis tarafından Mısırın zaptı. 517 - 509. Daryüs tarafından İndüs vadisinin zaptı. 515. Daryüsün Karadeniz şimaline İskitler üzerine akını. 509. Romada Etrüsk hakimiyetinin sonu. 508. Daryüsün Avrupayı geçerek İskitler üzerine sefer yapması ve Pers İmparatorluğunun hudutlarının en çok genişlemesi. 508. Klisten tarafından Solon Kanunlarının tadili ve demokratik bir hükümetin kurulması. 500 - 549. Yunanlılarm Daryüse karşı isyanı. Saydanm Palestinliler tarafmdan zabıt ve tahribi. Galya kıt'asının Kekler tarafından istilâsı. 499. Pleplerin toplanmalarmın resmî meclis olarak kabulü. 493. Yunanlılarm Şarta tecavüzleri. 490. Maraton muharebesi. 480. Termopil ve Salamin muharebeleri. 479. Plate muharebesi ve Perslerin Yunandan tardı. 466. Perikles devri. 445. Romada Patricyenlerle Plepler arasmda izdivaca müsaade eden bir kanunun kabulü. 431. Peleponez harplerinin başlaması. 421. Nikyas sulhu. [[s. 351]] KRONOLOJI CETVELI 2 5 1 M. E. 401. Onbinlerin kaçışı. 390. Gollülerin Brennin idaresinde Roma üstüne yürümeleri. 380. Kartacalılarm Sicilya sahillerindeki müstemlekelerini tevsi etmeleri. 359. Filipin Makedonya kiralı olması, 338. ikinci mukaddes harp. Şerone. 336. Büyük İskenderin kıral olması. 335. Yunanistanın zaptı. 334. Metlerle muharebe, Anadoluda granik harbi. 333. Isos Muharebesi. 332. İskenderin- Mısın zaptı. 331. Erbil muzafferiyeti. 330. İskenderin Pers İmparatorluğunu zaptı. 327. İskenderin Hint seferi. 323. İskenderin Babilde vefatı. 323. Ptoleme tarafından Mısır Kıralhğınm kurulması. 321. Magadha devletinin Morya sülâlesine geçmesi. 306. Selefküs devletinin kurulması. 301. İskender İmparatorluğunun parçalanması. İpsos. 287. Tribün kararlarının senato tasdikinden istisnası. 281. Pirüsün İtalyayı istilâsı. 279. Roma ile Kartaca arasında Pirus aleyhine ittifak misakı akti. 276. Anadoluda Galat Kırallığının kurulması. 264. Birinci Pön muharebesi. 257. Plepler meclisinin Senato gibi kanun vazetmek hakkını alması. 249. Çinde imparatorluk devri (Tisin sülâlesi). 241. Birinci Pön harbinin sonu. 219. İkinci Pön harbi. Anibalin Sagontu zaptı ve Alpleri geçmesi. 216. Romalıların Konsül Pol Emilin kumandasında Anibale karşı bir ordu çıkarmaları. Kan muharebesi. 210. Sicilyanm Romalılar tarafından kâmilen zaptı. 209. Metenin imparatorluk tahtına geçmesi. 209. Hun İmparatorluğu ordularının Çin şeddini aşmaları ve Çin dahilinde isyanlar çıkması. Hasdrubalin mağlûp ve maktul olması, Anibalin firarı. [[s. 352]] 352 TARIH M. E. 204. Sipyonun ordusu ile Afrika sahiline çıkışı. 202. Çinde Han sülâlesi devrinin başlaması. 201. Karcaca ile ağır şartlarla sulh muahedesi akri. İkinci Pön harbinin sonu. 199. Çin İmparatorluğunun Hunlarm tabiiyetine girmesi. 192. Suriye Kiralı Antiyoküs ile Romalılar arasmda harp. Termopilde Antiyoküsün mağlûp olması. 186. Anibalin Antiyaküs tarafından kovulması ve Prünasa ilticası. 183. Anibalin intihan. 170. Grek prenslerinin Pencabı işgalleri. 170. Yueçi Türklerinin garba hicretleri. 168. Antigonitlerin ortadan kalkması. 163. Türklerin Soğttaki grek hakimiyetine nihayet vermeleri. 155. Grek prenslerinin Ganj vadisine kadar ilerlemeleri. 151. Üçüncü Pön harbi. 146. Sipyon tarafmdan Kartacanm zabıt ve tahribi. 146. Makedonyanm bir Roma vilâyeti haline gelmesi. 125. Yueçilerin Baktriyandan Sakaları çıkarmaları. 107. Mariyüsün konsül intihabı. 102. Mariyüs tarafmdan Aix civarında Tötonların mağlûp edilmesi. 101. Mariyüsün Kırımlıları mağlûp etmesi. 89. Bütün İtalyanlarm Roma vatandaşı hakkını almaları. 87. Maryüs ile Silla arasmda dahilî muharebeler. 83. Sillanın Brendiziye çıkması. 82. Sillamn diktatörlüğü. 81. Mısırın Romahlar eline geçmesi. 80. Pompe ve Krasüsün konsül olması. 79. Sillanın diktatörlükten feragati ve vefatı. 75. Sakaların Pencaptaki grek prenslerine taarruzları. 73. Ispartaküs isyanı. 70. Silla Kanunlarının lâğvi. 70. Palestinin Romalılar eline geçmesi. Yahudilerin Romalılara isyanı ve katliamı. 58. Gol memleketlerinin Sezar tarafından zaptı. 56. Sezarın Germenler üzerine seferi. 51. Versengetoriksin Sezara teslim olması. [[s. 353]] KRONOLOJI CETVELI 353 M. E. 50. Kuşhan sülâlesinin Gandara ve Pencabı Sakalardan alması. 49. Sezar ile Pompe arasmda dahilî harp. 48. Hun İmparatorluğunun Şimalî ve Cenubî Hun Devletlerine ayrılması. 44. Sezarm öldürülmesi. 31. Aksiyom muharebesi. 27. Bütün Yunanm Akaeli unvanile bir Roma vilâyeti olması. Ogüstün imparator unvanını alması. M. S. 14. Ogüsrün vefatı. 54. Neronun imparator olması. Sen Piyerin Romaya yerleşmesi. Neronun ölümü. 79. Pompei şehrinin Vezüv indifamda küller altında kalması. 93. Şimalî Hun Devletinin yıkılması. 100. Yueçiler tarafmdan Ganj vadisinin zaptı. 105. Daçyaya Roma muhacirleri yerleştirilmesi. 216. Cenubî Hun Devletinin nihayeti. 270. Topaiarın Şanşi şimalinde yerleşmeleri. 304. Hunlarm Şansi, Şensi, Peçili ve Honan eyaletlerinde hükümet kurmaları. 305. İmparatorluğun Konstans ile Galer arasmda taksimi. 306. Konstantinin imparator olması. 318. Gupta Devletinin teessüsü. 325. İznikte hıristiyan ulemasının büyük içtimai. 326. Konstantin tarafmdan İstanbul (Kostantaniye) şehrinin tesisi. 336. Topaiarın bütün Şansi ve Peçiliyi zaptları. 337. Konstantinin hıristiyanlığı kabulü ve vefatı. 395. Roma İmparatorluğunun Arkadyüs ve Honoryüs arasında ikiye taksimi. 402. Alarikin İtalyaya gelmesi. 410. Romanın Alarik tarafmdan zaptı. 425. Kuşhanlarm Gandaraya çekilmeleri. [[s. 354]] 354 TARIH M. S. 437. Attilânın Hun imparatoru olması. 441. Attilânın Trakya ve Makedonyayı istilâsı. Topalarm Turfan, Karaşar, Kuça, Kaşgar kıralları üzerinde hakimiyet tesis etmeleri. 453. Attilânm vefan. 455. Geneserikin İtalyaya çıkıp Vandallarm Romayı yağma etmesi. 476. Garbî Roma İmparatorluğunun sonu. 581. Topalarm Çindeki hakimiyetlerinin sonu. Kitabın metninde 2 7 3 ü n c ü sahifede Gollülerin Brenn'in kumandasında R o m a üzerine yürümelerinin tarihi yanlışlıkla (M. E. 9 3 0 ) ve 281 inci sahifede birinci Pön harbinin başlangıç tarihi (M. E. 2 7 4 ) olarak basılmıştır. Talebeye, birincisinin { 3 9 0 ) ve ikincisinin ( 2 6 4 ) olarak tashih ettirilmesi rica olunur. [[s. 355]] İ N D E K S Agripa, 319, 320, 321 Aa, 109 Agripina, 325 Abakan, 37 Agriyant, 204 Abide, 12 Ahdi Atik, 156 Abidos, 201 Ahret, 124 Abiniyüs, 297 Aile, 13, 234 Acarnanie, 185 Aile hayatı, 135 Acemce, 84 Aix, 298 Acemistan, 92 A. Jarde, 184 Acem körfezi, 86, 92, 95, 329 Ajezilas, 241, 242 Acemler, 333 Aka, 262, 268, 185, 188, 203, 309 Achaens = Akaen, 188 Akabe, 161 Achaie = Akai, 185 Akaeli (Achaie = Akaiya), 188, 190, Adalar, 29, 106, 118, 136, 192 256, 291 Adalar Denizi, 184, 185, 188, 191, 195 Aka Birliği, 255, 256 Adalar (Kiklat), 192 Akalar (Acheens), 184, 192, 193, 195, Adap, 91 200, 201, 205, 206, 209, 255, 267, 289 Adonis, 153, 333 Akamanış, 171, 175 Adriyatik, 255, 260, 268, 279, 286, 314, Akamanışlar, 178, 179, 181 320 Akamamşlar (Kiyaniyan) Devri, 166 Aer, 165 Akarnanya, 195 Aetaüa, 268 Akat, 93, 96, 126 Aetiyüs, 343, 346 Akatlar, 88, 89, 90, 94, 103 Afganistan, 77, 78, 252 Akçay, 54 Afganlı, 183 Akdeniz, 25, 31, 32, 34, 92, 94, 101, 102, Afrika, 16, 19, 40, 101, 104, 105, 149, 127, 128, 148, 149, 150, 152, 153, 155, 150, 152, 190, 201, 202, 260, 263, 279, 174, 186, 193, 199, 201, 202, 204, 249, 293, 298, 302, 307, 312, 318, 332, 336, 251, 257, 260, 268, 279, 280, 288, 289, 337, 338, 339, 341, 344 291, 305 Afriken Sipyon, 291, 292 Ake, 309 Afrodir, 333 Akhunlar, 40 Agade, 92 Akkat, 86 Agamemnon, 206 Akko (Akâ), 147 Agata, 202 Aknil, 101 Agis, 211 Akropol, 199, 200, 213, 215, 216, 222, Agrikola, 328 231, 233, 240 [[s. 356]] 356 TARIH Aksak, 91 189, 190, 193, 195, 196, 200, 201, Aksiyom, 320 202, 203, 216, 220, 221, 228, 240, Aksiyos, 243 241, 242, 243, 253, 254, 255, 264, Aksu, 243 265, 267, 290, 300, 302, 315, 334 Alaman, 34 i Anadolulular, 121 Alamanya, 263 Anadolu-Eti medeniyeti, 30 Alan Dağlan (Kafkaslar), 164, 169 Anaksimander, 203 Alan-Türkleri, 336, 342 Anaksimenes, 203 Alanlar, 342 Anan Hamazi, 91 Alarik, 343, 344 An'ane, 23 Alburz, 164 Ana Türk Yurdu, 31, 34 Alfabe, 153 Angara, 67 Altın ev, 332 Angarya, 121 Aleksandr Sever, 336 Angıller, 34 i Alezya, 312 Anglosaksonca, 165 Alişar, 30, 136 Alkibiyat, 239, 240 Anibal, 277, 284, 285, 286, 287, 288, Allah, 24, 76, 82, 83, 116, 123, 180 289, 290, 292 Allah Enlil, 91 Animizm, 49, 50 Allah-Kıral, 108 Ankara, 4l Allah osiris, 123 Annon, 99 Almalık, 39 Ano, 35 Alp (dağlan), 260, 262, 264, 285, 308, Anşan, 171 309, 311, 318, 327, 344 Ant, 47 Altay, 15, 25, 26, 31, 38, 75, 90 Antakya, 257, 258, 334, 337, 340 Altaylılar, 53 Antalkidas, 241 Altm, 14 Antalya, 130 Altın Dağlan, 26 Antigon, 254, 255 Alyat, 170 Antipolis, 202 Amanos, 92 Antigonitler, 255, 256 Amasis, 119, 120, 175 Anti Toroslar, 139 Amazonlar, 144 Antiyoküs, 289, 290, 292 Ambraki, 320 Antonenler, 328, 329 Ambrakya, 186 Antropoloji, 31 Amelino, 105 Antuvan, 317, 319, 320, 321 Amenofis, 130 Anzan, 171, 178 Amerika, 16 Anzan dili, 178, 179 Amerikalılar, 32 Anzan Kırallığı, 172, 177, 178 Amorgez, 173 Apel, 233 Amphipolis, 205, 238 Apenin 260, 262, 267, 279, 283, 287 Amu, 113, 114, 115 Apis, 122 Derya, 251 Apofis (Apophis), 116 Amurru, 132, 133 Apollon, 207, 246, 247, 294 Ana (îsis), 122 Apolloni, 317 Anadolu, 25, 29, 30, 40, 59, 71, 86, 87, Apotr, 334, 340 92, 94, 95, 106, 115, 117, 118, 127, Appius, 272 128, 129, 131, 133, 138, 139, 140, Apuli, 272 144, 170, 172, 184, 185, 186, 187, Aquitain, 309 [[s. 357]] INDEKS 357 Arabistan, 19, 94, 114, 127, 152, 160, Artemis, 203, 212 341 Artemisyon, 219 Arabistan çölleri, 86 Arthur Evans, 116 Aral gölü, 26, 40, 64 Aruna, 134 Aramî yazısı, 84 Arvat, 147 Arap alfabesi, 46 Arya, 165 Arapça, 84 Aryana, 165 Arap Filip, 337 Aryane, 165 Arap harfleri, 46, 84 Arz, 1, 2 Arap Yarımadası, 25, 177 Aralar, 9, 19, 102, 120, 173, 183 Aras ırmağı, 166 Arat, 134 Arbak, 168 Ardişir, 182 Arzaova, 130 Arz Tanrısı, 60 Asi Irmağı, 257 Aslan, 11 Aslanlar Kapısı, 199 Asoka, 77, 83, 84, 85 Asova, 142 Ardişir (Artaxerces - Artakhchathraı), Assuva, 127 178 Astarte, 153 Aeropaj, 214 Areopoj mahkemesi, 223 Astiyağ, 145, 169, 170, 171, 172, 174 Arezzo Aretiyum, 285 Asur, 86, 87, 94, 95, 132, 143, 169, 170, Argit (Arkadi), 185, 195 181 Argitta, 242 Asur-Banipal, 95, 171 Argolit, 187, 193, 195, 199, 200, 201, Asur devleti, 130 212 Asur Kiralı, 167 Argos, 24 ı Asurlular, 88, 94, 97, 117, 119, 133, Arhont, 214, 215, 223, 225, 226 137, 141, 144, 162, 167, 168 Aristit, 219, 220, 221, 223 Asya, 1, 16, 18, 19, 25, 40, 41, 55, 64, Aristo, 210, 230, 263 67, 73, 101, 104, 105, 106, 113, 116, Aristodem, 271 118, 127, 138, 142, 143, 152, 179, Aristofan, 228, 229 190, 191, 193, 194, 204, 289, 290, Aristokrasi, 224 291, 306, 319, 339, 345 Aristokrat, 240 Asyalı, 105, 109, 114, 115, 158, 253 Ari indien, 106 Aşağı Mezopotamya, 30 Ariyanism, 340 Aşağı Mısır, 102, 111, 119, 158 Ariyüs, 340 Aşkabat, 35 Arka dağlan, 26 At, 11, 12 Arkadi, 185, 212 Ata, 21, 185, 259 Arkadya, 187 Ata (Atyat), 139 Arkadyüs, 339, 343, 344 Atal (Atalar), 267 Arkeoloji, 33, 35, 37, 100 Atalar, 142 Arminyüs, 323 Atalara ibadet, 50 Arnandas, 133 Ataliyat (Attaliate), 69 Arretiyon, 267 Atbaş, 39 ) ! Arsak, 182 Arşimet, 287 Arşevek, 340 Arta, 186 Ateş yakma, 12 Ati, 140 Atena, 232, 233, 259 Ateş, 7 [[s. 358]] 358 TARIH Atina, 34, 184, 185, 214, 216, 217, 219, Ay hicrî senesi, 9 120, 221, 223, 225, 226, 227, 228, Ayinler, 124 229, 230, 231, 232, 233, 234, 237, Aynoros, 218 238, 240, 241, 242, 243, 245, 247, Ay senesi, 9 248, 250, 255, 257, 259, 269, 289, Azerbaycan, 169, 180, 183 294, 300, 321 Azerice, 185 Atinada Cenaze Merasimi, 236 Azzi (Erzurum), 130 Atina demokrasisi, 233, 224 Âli Boye, 183 Atinada Hususi Hayat, 234 Ar, 165 Atinada Sanayi, 236 Atinalı, 215 B Atinalı esir, 225 Baal (Bel), 153 Atinalılar, 177, 211, 218, 222, 246, 247 Baba (Osiris), 122 Atina müstemlekeleri, 205 Baba ata, 50 Atina Vatandaşı, 224 Babil, 88, 89, 93, 94, 95, 99, 113, 114, Atique, 185 119, 129, 162, 168, 171, 174, 175, 181 Atı - Aa, 109 241, 251 Atık, 187, 195, 200, 201, 203, 213, 214, Babiice, 179 222, 224, 238, 24l Babil Devleti, 170 Atık kıt'ası, 184 Babil Kırallığı, 95 Atı Oğullan, 142 Babil Kulesi, 97, 100 Atîak, 39 Babilliler, 89, 97 Atlas Denizi, 150, 202, 291, 308, 309, Babil medeniyeti, 98 345 Babilonya, 93, 129, 253, 254 Atlas Okyanusu, 32 Babür, 40 Atmeydanı, 124 Baçığ, 47 Atom = Atoum=Ammon, 123 Bağdat, 35, 86, 87, 116, 183 Atte, 140 Bahri Gazal, 102 Attilâ, 76, 343, 344, 345, 346 Bakır, 14, 32 Atum-Ra = Ammon-Ra, 123 Bakır çay (Kayik), 128 Atys, 264 Bakır Devri, 10, 14, 75, 190, 191, 192 Avan, 91 Baktriyan, 77, 78, 79, 172, 174, 180, Avar İmparatorluğu, 40 251, 257 Avaris, 112, 113, 114, 116, 118 Baktriyan satrabı, 182 Avcı, 14 Bakû, 183 Aventin, Tl (i Bakus, 140 Avereas, 325 Bala, 131 Avesta, 178, 180 Balasagun, 39 Avrupa, 10, 11, 12, 14, 16, 18, 19, 25, Balear (Baleares), 149, 284 27, 32, 33, 37, 40, 56, 64, 71, 75, Balık, 5, 11 106, 117, 117, 153, 165, 186, 190, Balıkçı, 14 193, 194, 217, 257, 260, 261, 263, Balkaç gölü, 26 290, 298, 332, 342, 345 Balkanlar, 188, 195, 266, 279 Avrupa İskitleri, 176 Balkan Yarmıadası, 186 Avrupalılar, 16, 189, 269 Balkaş, 39 Avşar, 183 Baltalar, 13 Ay, 1, 21, 22, 23, 99, 121, 122, 180 Baltazar, 95 Ayaz-ln, 141 Baltik, 269, 344 [[s. 359]] INDEKS 359 Baltık Denizi, 151, 263, 34l Birinci Pepi, 111 Bak kıral, 344 Birinci Petro, 36 Barbar Âlemi, 341 Birinci Pön harbi, 282 Barkanlar, 174 Birinci Ptoleme, 258 Barshan, 39 Birinci şelale, 112, 116 Barthold, 116 Bisütun, 180 Basra, 3 Bitinya, 130, 145, 290 Basra körfezi, 152, 164, 165 Bitinyeliler, 139 Başkırtlar, 18 Bizans, 48, 201, 247, 338, 339 Bataklık, 4 Bizans müverrihleri, 69 Bataklık nebatları, 3 Bıçaklar, 6 Batlamyos, 114 Bıçgas, 47 Baykal Gölü, 15, 25, 26 Bhaşa, 84 Bayülken, 53 Bleda, 76 Bedenî tekemmüller, 49 Boğa dögüşleri, 197 Bedros Efendi Keresteciyan, 184 Boğaziçi, 139 Bel, 99, 116 Boğazköy, 30, 132, 134, 136, 137 Belçika, 309 Bolonya (Bologne), 269 Belçikalılar, 311 Borneo, 25, 79 Belj Galyası, 311 Boy, 49 Beljler, 309 Boyacılık, 121 Bengalî, 84 Bozayı, 11 Beni Hasan, 113, 114 Bozkurt, 50 Beniisrail, 157, 173 Brahma, 82, 83 Beotya, 149, 186, 187, 189, 201, 213, Brahman, 76, 80, 82, 83 220, 233, 241, 242, 247 Brahmanlık, 82 Berberi, 19 Brahmaputra, 28 Bergama, 128, 233, 257, 258, 259, 289, Brakisefal, 31, 107, 263 290, 291, 293, 294 Brenn, 273 Bergama Kırallığı, 254, 258 Brendizi, 300, 320 Berut, 111, 147 Britanya, 150, 311, 326, 328, 336, 338, Besüs, 251 339 Beşinci Filip, 256, 286 British Museum, 37 Beş İmparatorlar, 56 Brütüs, 271, 274, 316, 318, 319 Beşsu, 73 Buda, 60, 76, 77, 78, 81 Beşyüzler Heyeti, 226 Budalık, 82, 83 Bey, 114 Budin, 76 Beyaz Irk, 16 Budist, 81 Beyaz İnsanlar, 16 Budistler, 78 Beynennehreyn, 87 Budizm, 53 Biblos, 111, 147, 153 Budohiya, 135 Biharî, 84 Bugünkü beşeriyet, 7 Bijasilis, 130 Bugünkü hayvanlara ve nebatlara benziBilge Hatun, 46 yen hayvanlann ve nebatların görülBin, 99 mesi, 4 Bingazi, 201 Buğday ziraatı, 12 Bir Atinalının Gündüz İşleri, 236 Buğ ırmağı, 201 Birinci Daryüs, 175 Buhara, 35 [[s. 360]] 360 TARIH Bulaşıcı hastalıklar, 22 Cize, 111 Burdur (Askaniyos), 139 Cnossos, 116 Burguntiular, 341 Coğrafya, 9 Buyruk, 47 Coğrafî tahavvüller, 15 Büdün, 47 Cortona, 266 Büiücistan, 75, 252 Cümudiyeler Devri, 26 Bünyamin, 161 Bürrüs, 325 ç Büyük ana, 50 Çağatayca, 185 Büyükasya, 127 Çağatay lehçesi, 188 Büyük ata, 50 Çakmak taşları, 6 Büyük Atlas Denizi, 279 Çanakkale, 29, 134, 138, 250 Büyük Britanya, 32 Çanakkale boğazı, 201, 219, 247, 249 Büyült deniz, 25 Çay, 55 Büyük İskender, 178, 181 Çenk, 58 Büyük Mendires, 34 Çentiyo, 278 Büyük Pompa, 319 Çentüri, 275 Büyük Set, 54 Çeular, 57 Büyük Türk Denizi, 26 Çiçero, 306, 307, 312, 317, 318, 324 Büyük Zap, 86 Çiftçi, 12, 15 Çin, 16, 25, 26, 28, 29, 34, 35, 36, 38, C 48, 53, 54, 56, 58, 60, 63, 65, 66, 78, Caina, 80, 83 79, 82, 127, 332 Cainizm, 80 Çin denizleri, 54, 68 Camcılık, 121 Çin devleti, 64 Camiülâksa, 161 Çin dili, 62 Carthagen (Yeni Kartaca), 284 Çin edebiyatı, 62 Cava, 25, 79 Çin-Hindi, 16, 79, 82 Cebelitarık, 149, 150 Çin-Hindi Yarımadası, 25 Cemiyet, 20, 24 Çinicilik, 63 Cemiyet hayatı, 24 Çin İmparatoru, 51, 59 Cengiz, 183 Çinliler, 59, 67 Cengiz oğullan, 58 Çin Şeddi, 58, 64, 65, 67 Cenin hayatı, 5 Çin Türkeli, 26, 54, 55, 56, 182 Cennet, 3 Çivi yazısı, 89, 90, 100, 137, 178, 179 Cent, 39 Çıkık çene, 17 Cenubî Çin, 54, 55 Çoban, 12, 15 Cenubî Hun Devleti, 66, 67 Çocukların Terbiyesi, 234 Cenubî Rusya, 169 Çota-Nagapur, 74 Cenubî Suriye, 258 Çömlek, 12 Cermen, 19 Çu, 39 Ceyhan, 128 Ceyıhpk (Tcheichpik), 171 D Ceza, 47 Daclar, 328, 329 Cezer, 116 Dacya, 328 Chretien, 334 Daja, 338 Cilâhtaş, 32, 105 Danimarka, 33, 106 Cilâhtaş Devri, 10, 12, 13, 15, 190, 192, Dardanija (Dardenizce-Çanakkale), 134 261 Dardanlar (Dardanien), 195 [[s. 361]] INDEKS 361 Daryüs, 71, 76, 176, 177, 178, 181, 182, Din fikri, 24 217, 218 251, 253 Dinî ayinler, 49 Davut, 148, 159, 160 Dinî devirler, 49 Dayak, 121 Dinî efsane, 99 Dayakko, 168, 169 Dinî fikir, 21 Dayya, 338 Dinî idare, 76 Decebal, 328 Din kitapları, 3 Deç, 337 Dinyeper, 342 Dekkan, 73, 74, 75 Dissiplin, 47 Delf, 230, 246, 247, 256 Diyakletiyen, 337, 338 Delf mabedi, 207, 210, 232 Diyala, 86, 167, 171 Delos, 220, 222, 239 Diyalog, 230 Delos ittihadı, 221 Diyarıbekir, 129, 194 Delta, 102, 103, 104, 105, 108, 111, 112, Diyonisos, 140, 228, 229, 231 113, 114, 116, 119, 120, 148, 251 Diyonizi, 228, 229 Demagok, 227 Dobruca, 70 Demeter, 207 Doğankuşu, 120 Demir, 12, 14, 32 Dokumacılık, 121, 141 Demirci, 106 Dolikosefal, 107, 263 Demirden aletler, 7 Dolmen, 12, 14, 166 Demir Devri, 10, 14, 37 Domisiyen, 327, 328 Demir madeni, 13 Don, 176, 201, 342, 345 Demokrasi, 216 Dori, 139 Demokrasi idaresi, 241 Doriler, 184 Demosten, 245, 246, 247, 248, 255 Dorit, 204 Deni, 268 Dram, 84 Deniz, 3, 207, 241 Drapamum, 282 Denysd Halikarnasse, 268 Dravit, 29, 75, 76, 85 Derbent, 169, 183 Dravitler, 84 Derbikler, 174 Druitler, 310 Derbisler, 174 Dudhaliyas, 132, 133 Derebeylik, 57, 58 Dungi, 98 Deseli, 239 Dünya, 3, 4 Destanlar, 99 Dünya ve Hayat hakkmda yanlış fikirler, Deva, 80 3 Devanagari, 84 Düzgün çene, 17 Devlet, 20, 47, 48 Devlet Hizmeti, 126 Dicle, 30, 34, 41, 79, 86, 87, 91, 94, 105, Ebediyet, 123 128, 129, 164, 257 Ebr ırmağı, 284 Diespater, 278 Ebül-ghazi (Şecerei türkî), 185 Digle, 86 Edebiyat, 84 Diktatör, 275, 277, 278, 315, 318, 322 Edirne, 329, 339 Diklat, 86 Educa, 278 Dikle, 86 Efes, 128, 143, 144, 201, 290 334 Dimağ, 19 Efor, 210 Din, 23, 49, 126, 136, 140 Eforlar, 211 Dingir, 98 Efganistan, 40 [[s. 362]] 362 T A R I H Ege, 53, 107, 136, 154, 189, 220, 241, 242 Erbil, 181, 251 Ege (Eke), 188, 203 Erekteon, 232 Egee, 185 Ermeni, 326 Ege Adaları, 267 Ermenistan, 329 Ege Denizi, 16, 25, 127, 128, 139, 145, Ermitaj, 38 148, 184, 186, 187, 188, 190, 201, Esaret, 15 205, 219, 220, 221, 243, 258, 289- Esatir, 207 305 Esir, 225 Ege havzası, 31, 189, 190, 228, 253, 280 Esirler, 121 Eğeler, 150, 154, 191 Eski Avrupalılar, 129 Ege medeniyeti (Adalar Denizi), 192 Eski İtalya, 268 Egyon (Ege şehri), 256 Eski pers dili, 179 Ehram, 107, 111, 123, 125 Eskitaş Devri, 7 Ehrimen, 180, 181 Eski Türkler, 38, 48 Ekbatan, 146, 181 Esthetique, 126 Eke, 185, 243 Eşil (Eschyle), 70, 229 Ekeler (Eques), 267, 272 Eşkâniyan, 182 El, 47 Eşkiyalık, 48 Elagabal, 336 Eti, 32, 33, 53, 85, 132, 136, 143, 154, Elam, 39, 85, 86, 87, 88, 89, 91, 96, 112, 181, 185 114, 126, 136, 168, 171 Eti Devleti, 133 Elamca, 178 Eti (Hata) medeniyeti, 30, 31 Elamlar, 90, 92, 93, 103 Eti hiyeroglifi, 137 Elamhca, 129 Eti İmparatorluğu, 131, 137, 186 Elamlılar, 166 Elat, 217 Elate, 247 Elbe, 323, 341 Elbise, 11, 12 Elcezire, 97, 117 Elçilik, 48 Etiler, 51, 94, 113, 115, 118, Etilikler, 128 Eti Türkleri, 109 Etna tepesi, 281 130, 132, 133, 134, 135, 142, 187, 195, 196, 264, 138, 141, 266, 267 127, 129, Elen (El), 200 Etoliler, 255, 256 Etolya, 187, 195 Elenler, 188, 206, 208, 219, 257 Elit, 187, 195 Etrüya, 261, 264, 269, 273, 283, 301, Ellipi (Kirmanşah), 168 302, 307 Emlâk vergisi, 330 Etolyahlar 289 Endülüs, 149 Etrüsk, 261, 262 297 Enlil, 98 Etrüskler, 32, 136, 142, 150, 153, 188, Enniyüs, 295 202, 262, 263, 264, 265, 266, 267, Eol, 281 268, 269, 270, 271, 272, 274, 280 Eoliler, 201 Eubee (Öbe), 185 Eolya, 145, 186 Ev, 234 Epaminondas, 242, 244 Ev Eşyası, 234 Epikürcüler, 295 Evek, 340 Epir, 118, 195, 246, 279, 291, 314, 317, Eyilik ilâhı, 53 320 Eziot (Hesiode), 70 Eran, 165 Eziyongaber, 161 [[s. 363]] INDEKS 363 Fraurt, 169 Falanj, 244 Frikler, 127, 139, 187 Fakir halk, 121 Frikya, 32, 131, 138, 139, 140, l4l, 142, Farmas, 315 144, 145, 186, 250, 254 Fars, 171 Frikyalılar, 141 Farsala, 314 Fosil, 3 Febüs, 207 Fu-Hi, 56, 57 Felsefe, 84 Furs, 171 Fena ruh, 87 G Fenike, 134, 147, 148, 151, 152, 250 Galat, 255 Fenikeliler, 51, 95, 140, 148, 150, 152, Galat Kıralhğı, 255 153, 154, 161, 173, 199, 268 280 Galba, 291, 326, 327 Fergana, 78 Galer, 338 Fetih Alişah, 183 Galiyen, 333 Feza, 2 Galya (Gol), 262, 298, 308, 309, 310, Fidyas, 232 311, 312, 313, 318, 337, 338, 339, 341, Fikrî tekâmüller, 49 346 Fil, 11 Gandara, 78, 79 Fil dişi, 13 Ganj, 28, 34, 73, 74, 75, 76, 77, 79, 83, Filibe, 245 252 Filip, 244, 245, 246, 247, 248, 289, 292 Garbî Asya, 181 Filipin adaları, 25 Garbi Hun, 40 Filipopoli, 245 Garbî İllirya, 339 Filip şehri, 319 Garbî Roma imparatorluğu, 343, 346 Filozof Aristo, 224, 248 Garbî Türkistan, 38 Fin, 18 Garp İmparatorluğu, 339 Fir'avun, 114, 115, 117, 118, 120, 125, Gaşga, 134 130, 131, 132, 133, 157, 158, 160, 174 Gaşgalar, 130 Fir'avunlar, 92, 105, 110, 111, 116, 119, Gazne, 177 121, 124, 126, 251, 257 Gazneli, 183 Fir'avunlar devri, 110, 112 Gazneliler, 40 Firikler, 266 Gazneli Mahmut, 83 Fırat, 3, 30, 34, 41, 86, 87, 93, 94, 105, Gebitler, 342, 345 113, 117, 128, 129, 130, 139, 164 251, Genç Sipyon, 292 313 Gediz, 128, 142 Flâbernas, 129 Genişkafalı (brakisefal), 17 Flaminyüs, 285 Geo, 207 Flaviler, 327 «.Geldim, Gördüm, Galebe çaldım», 315 Flaviyüs, 327 Genserik, 343, 344 Flüt, 126 Georgiqueler, 324 Foça, 189, 201, 202, 268 Gerdanlık, 11 Fophlar, 154, 293, 309 Gergedan, 11 Foinikes (Phoinikes), 279 Germal, 270 Forum, 278 Germanya, 327, 332, 342, 345 Fosit, 195, 246 Germen, 19, 311, 339 Franklar, 34 i Germen ırkı, 341 Fransa, 33, 263 Germenler, 298, 309, 310, 323, 336, 337, Fransa İmparatoru, 183 346 [[s. 364]] 364 TARIH Gessen, 158 Grek Ressamları, 233 Geta, 336 Grek siteleri, 257, 286 Giges, 144, 145 Gudea, 93, 97 Gine körfezi, 150 Gupta, 77 Girit, 31, 112, 116, 118, 136, 137, 185, Gutyum, 91 187, 189, 190, 192, 193, 194, 196, 197, Gutyumlular, 92 204, 206, 210, 290 Gücarat, 78, 79 Giritliler, 141, 195 Güceratî, 84 Girit san'ati, 198 Gümrük resmi, 330 Girit sarayları, 200 Günah, 99 Girit Toreadorları, 197 Güneş, 1, 2, 3, 21, 23, 28, 99, 120, 121, •i; , Gladiyatör, 296, 304, 307, 342 122, 180 GIyptik eserler, 198 Güneş (Horüs), 122 'Gobi, 26, 55, 66 Güneş âlemi, 2 Godavari, 73 Güneş hicrî senesi, 9 Gol, 149, 202, 255, 262, 287, 293, 303, 308, 326, 327 H Goller, 33, 279, 284, 315 Habeşistan, 101, 102, 111, 152 Gollü, 304 Habeşler, 19 Gollüler, 262, 271, 272, 273, 284, 285, Haceri Esvet, 140 288, 309, 311, 312, 313 Hâdes, 207 Gol Narbon, 293 Hadriyen, 328, 329, 330 : Golya, 269 Hadriyanopolis, 329 Gomata (Gaumâta), 175 Halep, 129, 130 Gordiyen, 337 Halife Ömer, 182 Gordiyos, 140 Halikarnas, 204, 228 Gordiyom (Kördüğüm), 139, 250 Halk, 122 Gotama, 81 Halkçılık, 48 Göçebe hayatı, 13 Halki, 201 Gök, 100, 207 Halkidikya, 201, 243, 246 Gök Irmak (Yan-Çe-Kiyan), 54 Halk Mahkemeleri, 240 Gök mabutları, 52 Halk Meclisi, 226, 240 Gök natürizmi, 51 Hâmi, 19, 107 Göknil, 101 Hamilkar Barka, 282 Gökoğlu, 60 Hamî Mısırlılar, 120, 122 Gök Tanrısı, 60, 72, 180 Hammer, 69 Göl, 4 Hamurabi, 93, 94 Göl evleri, 13 Hamurabi Kanunu, 94, 98 Göl beldeleri, 13 Han, 47 58 79 Göl kasabaları, 14 Hannon, 282 Grafunder, 270 Hanbalık (Pekin), 34, 35 Gramerciler, 83 Hangmatana (Ekbatan-Hemedan), 168, Granik, 250 170 Grek, 77, 78, 184, 189, 229, 245, 248 Han sülâlesi, 65 Grekler, 31, 32, 119, 178, 185, 191, 197, Haram, 22 204, 217, 229, 231, 232, 233, 240, 243, Harappa, 29, 75 244, 247, 249, 255, 267 Harem, 161 Grek lisanı, 184 Haremişerif, l6l [[s. 365]] INDEKS 365 Haricî tesir, 49 Herakles, 208, 210 Harizm, 172, 174, 183 Heraklit, 143 Harkof, 70 Hercules, 265 Harp (musiki aleti) 126 Hermann Vamberi, 185 Harp tanrısı 72 Hermes-Merkur, 265 Hars, 8, 20 Herkül, 208 Harşa, 77 Hermikler, 272 -Harzem, 40 Heredot, 69, 70, 228, 229, 263, 264 Harzemşahlar, 40 Herüller, 341 Hasdrubal, 284, 286, 287 Hesap, 126, 153 Hassa askerleri, 337 Hesap günü, 124 Hata, 54, 127, 128 Het, 108 Hathor, 108 Heykel, 161, 181 Hatay, 54 Heykeltraşlık, 85, 97, 125 Hattısitiva, 101, 102 Hicret, 9 Hatusas (Boğazköy), 129, 134, 136, 137 Hicrî sene, 9 Hatusil, 118, 129, 131, 135, 139 Hik, 114 Havalar, sular ve mevkiler, 71 Hikâye, 23 Hava, 3 Hiksos, 114 Hayat, 2, 3, 5 Hilani, 137 Hayatm menşei, 4 Hilotlar, 209, 210, 212 Hayat ve ahlâk, 211 Himalâya, 25, 26, 28, 29, 73, 74 Hayat zinciri, 3, 4, 5 Hindistan, 40, 73, 74, 75, 77, 79, 80, 81, Hayvan hikâyeleri, 84 85, 152, 161 Hayvanları ehlileştirme, 12 Hindistan!, 84 Hayvan resimleri, 11 Hindî, 84 Hazar, 31, 32, 35, 94, 104, 105 Hindu, 82, 83 Hazar Denizi, 16, 25, 29, 66, 69, 93, 106, Hindukuş, 26, 76 152, 164, 166, 182, 194, 254, 342 Hint, 16, 25, 26, 27, 28, 29, 36, 53, 59, 60 Hazar vilâyetleri, 183 68, 79, 82, 84, 94, 156, 176, 177, 180, Hediye kabulü, 124 194, 252, 323, 332 Hekimlik, 324 Hint Arileri, 75 Hellad, 192 Hint-Avrupa, 19, 263 Hellat, 212 Hint-Avrupah, 129, 189 Helenler, 192 Hint Denizi, 25, 73, 79, 150, 252 Heliyogabal, 336 Hintli, 76 Hellespont, 201, 240 Hirkanya, 182 Helos, 209 Hisarlık, 191, 193 Helvetler, 311 Hitay, 54" Helyopolis, 123 Hitit, 128 Hem kara hem deniz hayvanları, 3 Hiyatlar, 57 Hendese, 126 Hiyeroglif, 41, 125, 132, 137 Henna, 296 Hiyeron, 281, 282 Heqa, 114 Hıristiyan, 83, 334, 335 Heqa-khast, 116 Hıristiyanlık, 53, 162 Heqa-khast=Cheikh de D&ert, 113 Hirkanya, 174 Hera, 203, 207 Holâgû, 183 Herakle, 274 Homer, 141 [[s. 366]] 366 TARIH Honan, 67, 68 İkinci Ramses, 118, 123 Honoryüs, 339, 343, 344 İkinci Sargon, 95 Horas, 324 İklim, 4, 15, 74 Horasan, 182 Iklimî tahavvüller, 15 Horüs, 106, 108, 109, 120, 123 İktinos, 232 Hotan, 55, 56 İkonya (Iconie), 203 Hububat, 12 İlahiyat, 84 Hukuk, 84 İlâhlar, 52 Hukuku düvel, 48 İllereli (lllyrie = lllirya), 188 Hun, 46, 47, 48, 50, 51, 64, 65, 78, 79, İlerget, 291 117, 346 İli, 39 Hun devleti, 51 İli Balık, 39 Hun İmparatorluğu, 58, 66 İli nehri, 65 Hunlar, 51, 67, 342, 343, 345 lllirya, 283, 290, 291, 337 Hun Türkleri, 344 İlliryahlar, 245, 264, 289 Hurma ağaçları, 88 lliyada, 205, 206 Hurma yaprakları, 125 İlk aletler, 6 Huşağacı, 49 İlk balıklar, 3 Huyungnu, 64 İlk çobanlar, 22 Hükümdar, 24 İlk din telâkkisi, 206 Hür imparatorluk, 329 İlk hayat, 1, 3, 5 Hürmüz, 177, 180, 181 İlk hayat izleri, 3 Hüseyin Kâzım, 185 İlk insanlar, 1, 9 İlk memeli hayvanlar, 4 i liva, (Elbe), 268 İber ırmağı, 286 İmparator (Büyük), 302 Iber kabileleri, 284 İmparatorluk, 58 Iberler, 106, 309 İmperium, 277 İberya, 266 İnci, 96 İber yarımadası, 283 İnci (Sirderya), 39 İbrahim, 156, 157 İncil, 334 İbraniler, 19, 51 İndo-Germen, 266 İbranî, 95, 155, 156, 159 İndüs, 34, 75, 76, 79, 164, 177, 249, 252,. Ibsha, 113 275 İçtimaî harp, 299 İngilizler, 120 İçtimaî hayat, 4 İngiltere, 263, 326 İdeogram, 28 İnsan, 2, 4, 5, 21, 23, 24 İfigeni, 229 İnsan ceddi, 5, 7 İke, 114, 203 İnsan cemiyetleri, 7, 8, 9, 10 İke-Sus, 114 İnsanların ilk ceddi, 6 İkesus, 112 İnsan resimleri, 11 İkesuslar, 115, 116, 117, 126, 157, 158 İnsan zekâsı, 2 İkesuslar devri, 110 İon, 184 İkinci Arsak (Tridat), 182 İpekçilik, 63 İkinci Murşil, 130 İpokrat (Hippocrate), 71 İkinci Ardişir, 178 İptidaî felsefe, 20 İkinci Daryüs, 178 İptidaî hücre, 5 İkinci Pepi, 111 İptidaî insan, 1, 21, 50, 122 M [[s. 367]] INDEKS 367 İptidaî ırk, 15 Istep, 342 İptidaî lisanlar, 18 İstibdat (Tiranlık), 215 İpsos, 254, 255 İşçi, 121, 125 İram (Hiram), 148 İşçiler, 83 İran, 40, 48, 68, 70, 71, 77, 86, 94, 127, Iştirya, 201 146, 164, 165, 166, 168, 172, 173, 174, İtalika, 299 177, 178, 179, 182, 183, 194, 241, 244, İtalya, 32, 142, 152, 188, 203, 204, 256, 251, 252 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267, İran Devleti, 119, 176 268, 269, 271, 273, 274, 279, 280, 285, İran dini, 180 286, 288, 289, 294, 302, 303, 305, 307, İran hakimiyeti, 217 310, 313, 314, 318, 320, 321, 336, 337, İranh, 253 338, 339, 341, 344, 346 İranlılar, 163, 229 İtalyanlar, 326 İran yaylaları, 26 İtalyot, 271 İrlanda, 2, 3, 165 İtalyotlar, 262, 264, 299, 300, 301 İrtiş, 37 İterduca, 278 İsa, 9, 60, 163, 333, 334 İtil, 25, 64 Isanın ülûhiyeti, 340 İye, 185 İshak, 157 İyon, 85, 177, 189, 190, 206, 213, 221, İsin, 91, 93 280 İsis, 122, 333 İyon (İon), 185 İskandinavya, 165, 263 İyon Denizi, 186 İskelet, 7 lyoni, 217 İskender, 76, 77, 79, 86, 139, 163, 182, İyonlar, 176, 200, 218 244, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254,' İyonik İstili, 232 255, 258, 329 İyonik Usulü, 232 İskender Ege (Egos), 254 İyon siteleri, 214 İskenderiye, 34, 122, 251, 258, 314, 319, İyon şehirleri, 237, 250 321, 340 İyon medeniyeti, 258 İskender İmparatorluğu, 257 İyon müstemlekesi, 271 İskit, 40, 69, 144, 169 lyonya, 31, 70, 143, 144, 145, 186, 202, İskitler, 33, 70, 71, 72, 106, 176, 323, 342 203, 204, 216, 221 Iskoçya, 202 İzabe fırınlan, 38 İslâm, 38 İzmir, 131, 137, 201, 202, 205 İslâmlık, 53 İznik, 340 İslâv, 19 Isos, 250 İspanya, 29, 106, 149, 150, 152, 197, 202, Irak, 87, 152 263, 266, 268, 279, 284, 285, 286, 287, Irk, 15, 18, 19, 75, 82 291, 292, 293, 297, 298, 303, 304, 308, Irklar, 16 309, 310, 312, 314, 315, 316, 319, 326, Isık Göl, 39 327, 332, 338, 339, 341 islav ırkı, 341, 342 Isporat, 186 İsparta, 208, 209, 210, 213, 220, 221, 223, İsrail, 157, 158, 160 231, 238, 239, 240, 241, 242, 243, 255, Israililer, 159, 161 289, 294 Israiliye Kırallığı, 162 Ispartakus, 304 İstanbul, 29, 35, 124, 138, 182, 339, 340 Ispartalı, 212, 282 Istanköy (Cos), 71, 204 Ispartalılar, 72, 211, 216, 222 [[s. 368]] 3 6 8 t a r i h İsparta terbiyesi, 211 Kaideler, 103 Istar, 153 Kaideliler, 132 Işık diyan, 52 Kaligula, 325 Kalıng, 46 Kambis, 171, 174, 175 Japon Denizi, 25 Kambujya, 171 Japonya, 16, 82 Kamış, 126 Jermaniküs, 325 Kamp, 277 Juno, 265 Kampani, 273, 286 Jüli, 313 Jüliyen, 339 Kampanya, 267, 271, 281, 299, 300, 304„ Jül Sezar, 301, 308 308, 323 Jünon, 207 Kan, 286, 298 Jüpiter, 207, 278, 333 Kanan Diyarı, 157 Kandavul, 143 Kandehar, 78 Kanişka, 78, 79 Ka, 109 Kansu, 56, 57, 58, 65, 66 Kaan-Eti, 131, 132, 134 Kanun, 13 Kaba kaplar, 13 Kanunlar, 159 Kabartma resimler, 181 Kaoiton, 324 Kabataş, 13 Kaos, 207 Kabataş Devri, 10 Kap, 12 Kabile, 13, 23 Kabile allahı, 21 Kapadokya, 139, 144, 171, 176 Kaçar, 183* Kapisa, 77 Kadeş, 118, 131, 132, 134, 195 Kapisi, 77 Kadaşman-Turgu, 132 Kapitol, 272, 277 Kadiks (Gades), 149 Kapri, 325 Kadıköy, 340 Kapu, 267, 286, 287, 304 Kadm, 7 Kapu (Capoue), 267 Kadın tanrı, 136 Kara, 3 Kadmüs, 149 Karadeniz, 16, 25, 29, 32, 40, 69, 95,, Kafatası, 6, 16 127, 128, 130, 131, 134, 143, 145, 148, Kafkas, 32, 134, 265 176, 188, 190, 201, 202, 205, 242, 247, Kafkas dağları, 26 328 Kafkaslar, 26, 29 Kara Doğan, 182 Kafkasya, 70, 148, 152 Kara Han, 52 Kahire, 102, 111 Karahanhlar, 40 Kaiyüs Graküs, 297 Kara Hatalar, 40 Kakmu, 94 Karakalla, 336 Kala, 94, 95 Karakurum, 59 Kalabra, 287 Karakurum dağlan, 26 Kalam, 88 Karanlık dallar, 26 Kalay, 14 Karanlıklar diyarı, 52 Kaide, 86, 87, 88, 92, 93, 104, 112, 114, Karaşar, 65, 68 133, 137, 153, 156, 165, 170, 171, 173, Karbon, 301 181 Kargıca, 134 Kalde-Asur, 106 Kargılar, 6 [[s. 369]] INDEKS 369 Karkamış, 30, 117, 119, 130, 133, 134, Keops, 111, 125 137, 139 Kere, 267, 271 Karlı (Cariens), 191 Kereste, 121 Karmani (Kirman), 174 Kerimhan, 183 Karmel dağı, 147, 155 Kerka, 86, 105 Karnak, 117, 124 Kerka ırmağı, 30 Kart hadatsch, 279 Kerkes (Serhas), 178 Kartaca, 148, 149, 150, 255, 279, 280, Kornelya Kanunları, 301 282, 283, 286, 288, 289, 290, 291, 292, Kerrat cetveli, 99 295, 344 Kestör, 276, 297 Kartago, 279 Keten ziraati, 12 Kartacahlar, 202, 256, 268, 274, 280, 281, Keyaniyan, 171 282, 283, 285, 286, 293, 297 Keyhusrev, 119, 145, 168, 171 Kartal köyü, 135 Keykâvüs, 119, 171 Karpat dağlan, 328, 342 Keykubat, 171 Kartecen, 287 Kheretimler (Giritliler), 196 Karun, 86, 87 Khet hor, 109 Karun ırmağı, 30 Khian, 116 Karya, 145, 186, 265 Khorsabat, 95 Kast, 75, 76, 82, 83 Kibel, 140 Kassiyüs, 316, 318, 319 Kiklat, 186, 190, 201, 213 Kaşitler, 113 Kilikya, 130, 132, 133, 144, 250, 265, Kaşlılar, 115 305 Katağ, 54 Kilise kararlan, 340 Katakomp, 335 Kilise reisi, 335 Katay, 54 Kimriler, 33, 106, 141, 144 Katilina, 306, 307, 308 Kingan (Kadırgan) dağlan, 18, 25, 26, Katon, 268, 295, 296, 312 65 Kaveri, 73, 74 Kinitli Sitezya (Ctesias), 168 Kavimler kapısı, 29, 342 Kiren, 201 Kayalar sicilli, 3 Kazan Türkleri, 18 Kirnos, 268 Kirenaik, 279 ) îi £ Kazmalar, 6 Kiropolis (Cyropolis = Kuruş şehri), 172 Kâbil, 73, 77, 252 KİŞ, 91, 96 Kâfur ağacı, 55 Kitabeler, 8, 181 Kâhine, 173 Kitap, 8 Kâinat, 1, 2 Kitara, 138 Kârvansaray, 85 Kiyaksar, 95, 169, 170, 175 Kâşgar, 35, 65, 68, 78 Kiiyef, 70 Kâtipler, 121 Kıbrıs, 95, 148, 191, 220, 334 Kâtipler sınıfı, 100 Kıbrıs (Alasya), 130 Kefren, 111 Kıbrıslılar, 131 Kehanet, 52, 173 Kıpti, 19 Kelkit, 128 Kıral, 83, 90 Kek, 293 Kıral allahlar devri, 110 Kekler, 29, 32, 33, 262, 264, 309 Kıral Hamurabi, 157 Kemikli hayvanlar, 5 Kıral Ka, 109 Kenaneli, 115, 155 Kıral yolu, 143 [[s. 370]] 370 TARIH Kırgız, 38, 48 Konya, 35, 203 Kırgız-Kazak, 18, 39 Kora, 25 Kırgız stepleri, 36 Korent, 193, 195, 216, 219, 222, 232, Kırım, 26, 33, 70, 144 237, 241, 249, 257, 334 Kırımlılar, 298, 299, 305, 341 Korent berzahı, 186, 247 Kırım Türkleri, 18 Korent stili, 232 Kırmızı Nil, 103 Korent körfezi, 188, 191, 199 Kırmızı renkli insanlar, 16 Korent usulü, 232 Kısa boylu, 17 Korku, 11 Kıtay, 54 Kornelya, 301 Kıyafet, 235 Korsanlar harbi, 305 Kızıl Deniz, 101, 106, 111, 150, 158, 161 Korsika, 260, 268, 269, 280, 283, 288 Kızılırmak, 34, 128, 129, 130, 134, 139, Kosmoğrafya, 126 143, 144, 145, 170, 171, 172 Koyun, 12 Kızova (Samsun), 132, 134 Köpek, 12 Klan, 49 Kördüğüm, 139, 140 Kleon, 238 Kötülük ilâhı, 53 Kleopatra, 314, 319, 320, 321 Köylü, 121 Klisten, 216, 217 Krak, 188 Klitüs, 252 Krasnoyarsk, 37 Kloaka-Maksima (Ciloaca-Maxima), 271 Krasüs, 304, 306, 307, 308, 312 Klodyüs, 282, 312, 313 Krezüs, l4l, 145, 746, 171, 172 Klot, 325, 331, 337 Krişna, 73 Klusuum, 267 Kroton, 204, 262, 267 Knit (Cnide), 204 Ksenefon, 230, 241, Knos, 190 Kşatriya, 76 Knosos, 31, 197, 198, 199 Kubilây, 34 Koboş, 144 Kuça, 65, 68 Kodoman Daryüs, 250 Kudatgu Bilik, 4l Kodu (îskenderon ve Halep mmtakası). Kudüs, 137, 159, 160, I6l, 162, 163, 173, 134 250, 305, 334, 340 Kolari, 84 Kulan, 39 Kollat, 274 Kum, 204, 302 Kolofon, 144 Kum (Cumes), 266, 271 Komana, 139 Kumaş, 12 Kommat, 328, 329, 332, 335 Kuraş,' 171 Komplo, 307 Kurban, 22, 23, 50, 52, 53, 124, 154 Konfederasyon, 90 Kurgan, 12, 36, 37, 38 Konfüçyüs, 60, 61, 62 Kurt, 49 Konstans, 338 Kurtuba, 35 Konstantin, 335, 339, 340 Kurultay, 47 Konstantaniye, 346 Kuruş, 95, 145, 146, 168, 171, 172, 173, Konsül, 274, 275, 277, 287, 298, 299, 174, 176, 177, 178, 217, 241, 251 300, 302, 306, 308, 312, 313, 320, 322. Kuruş (Keyhusrev), 162, 170 325, 328 Kuslular, 112 Konsüller, 278, 280 Kuşhan, 78, 79, 85 Konsüllük, 273 Kuşlar, 4 Kontinen, 279 Kuşlular, 94 [[s. 371]] INDEKS 371 Kut, 47 Lilibe, 282 Kutluk, 40 Limni, 148, 266 Kutluk Han, 46 Lisan, 7, 18, 19, 20, 22, 23 Kutsiyet an'anesi, 22 Litler, (Lidyahlar), 127, 142, 187 Kutup, 11 Liviyüs Andraniküs, 295 Kutur, 93, 112 Lizandr, 240 Kuyruksuz maymunlar, 4 Loir, 311 Kuyumculuk, 121 Lokri, 247 Küçükasya, 127, 128, 133, 139, 148, 196, Lokrit, 219 205, 210, 217, 220, 241, 250, 261, 264, Lombard, 34 i 265, 266, 267, 292, 293, 305 Londra, 37 Küçük İskitya, 70 Langobartlar, 341 Küçük Mendires, 34, 128, 143 Lop, 55 Küçük Zap, 86 Loryum, 224 Kültepe, 136 Lotüs, 103, 125 Küria Dostilia, 278 Louvre, 106 Kütüphaneler, 126 Loyang, 68 Kybele, 265 Lozan Sulhu, 41 Lukki (Antalya garbında Liki mmtakası), 134 Lagaş, 91 Lukres (Lucrece), 271 Lakonya, 187, 195, 208, 212, 238 Luksor, 117 Latiyom, 306 Lukullus, 305 Lâbirent, 112 Luna, 265 Xâik edebiyat, 126 Lusitanyalı, 291 Lâtin, 19, 271 Lût gölü, 155 Lâtin alfabesi, 46 Lübnan, 147 Lâtinler, 262, 268, 270, 273 Lükümon, 267 Lâtiyum, 262, 268, 270, 271, 272, 273 Lütetyüs, 303 Lejiyon, 276, 277, 308 Lena, 18 Leningrad, 37, 38, 70 M Leonidas, 219 Mâ, 140 Lepidüs, 302, 317, 318 Macar, 18, 342 Lesbos, 201 Macaristan, 76, 345 Libi, 102, 251, 288 Madencilik, 38, 67, 141 Libi kıt'ası, 258 Maden Devri, 10, 13, 14, 31, 191 Libililer, 280 Maden ocakları, 38 Libya, 105 Madya, 144 Liçinüs, 276 Mağ, 181 Lidya, 31, 32, 139, 141, 142, 143, 145, Magadha, 77, 81 171, 172, 186, 217, 264 Magyar, 342 Lidyahlar, 95, 170, 265, 266 Mağara Devri, 11 Lidya satrabı, 177 Mağaralar, 7, 11 Ligürler, 32, 262, 263, 264, 270, 283, 288, Magistra (Majistra), 280, 302 309 Mahkeme, 123 Likya, 145 Mahraca, 83 Likürg, 210 Malas (Dicle), 130 [[s. 372]] 3 7 2 TARIH Makedonya, 29, 77, 106, 181, 185, 189, Megaron, 200 190, 191, 201, 217, 219, 241, 243, 244, Mehmet Ağahan, 183 245, 246, 252, 254, 255, 258, 279, 286, Mekke, 9, 140 287, 289, 290, 291, 293, 319, 339, 344, Mekruh, 22 345 Melekler, 52 : ' Makedonya Kırallığı, 254 Makedonyalılar, 249, 253, 256, 257 Makedonyalı Büyük İskender, 120 Melkar, 153 Memeli hayvanlar, 5 Memeli hayvan devri, 6 ıİ Maksimiyen, 337, 338 Mama, 98 Maksimin, 336, 337 Menderes, 128, 142, 144 Menes, 108 Menfis (Menphis), 109, 110, 111, 112, 'i Mamertinler, 281 Mamut, 11 Man, 50 Meonyalılar, 142 Menhir, 12 114, 119, 120, 123, 125, 148, 151, 17^ Mançular, 55, 59 Meradaş Baladan, 95 Mançurya, 54, 55, 59, 64 Mer'alar, 4, 15 Manda, 134 Merkezî Asya, 68, 78, 249 Manethon, 114, 115 Mermanatlar, 143, 170 Maniheizm, 53 Merv, 172 Manisa, 290 Mesalina, 325 Manisa dağı, 140 Mescidi Aksa, 161, 162 Mantua, 266 Meşen, 321 Marasanticas, 128 Mesenet, 134 . ' i Maraton, 217, 218, 220, 222, 229 Mesenya, 187, 200, 212, 238 Mari, 91, 92 Meses, 110, 111 Mariyüs, 297, 298, 299, 300, 301, 303 Mesih, 334 Mark-Orel, 328, 329 Mesina, 281, 282 Marmara, 127, 138 Mars, 278, 296 Met, 144, 145, 172, 251 Marsilya (Massilia), 202, 268, 280, 293, Metapont, 262 Mete, 51, 65, 78 309, 314, Metekler, 224, 225 Masa, 134 Masal, 84 Met imparatorluğu, 95 Massinisa, 287, 288, 292 Metler, 167, 168, 170, 173, 180 Mastarna, 270 Metler Devri, 166 Matbaacılık, 62 Met muharebeleri, 178, 217, 220, 221 Mayans, 336 222, 223, 228, 229, 243, 249, 256 Maymunlar, 4, 5 Met-Pers, 172, 176 Mazaka (Kayseri), 139 Metropoliten, 340 Mazdisinî (Mazdeizm), 180 Mev'ut memleket, 155 Mazdeizm, 53 Mezar, 12 Medeniyet, 8, 20 Mezar sarayı, 112 Medenî hayat, 10 Mezopotamya, 29, 31, 33, 36, 40, 59, 79, Medenî hukuk, 46 87, 89, 93, 96, 103, 105, 116, 127, 128, Medenî san'at, 10 129, 137, 141, 155, 180, 250, 329 Medine, 9 Mezopotamya medeniyeti, 31 Medya, 167, 168, 170, 173, 175, 176, 182 Midas, 140, 141 Megar, 237 Midilli, 201 [[s. 373]] INDEKS 3 7 3 Mihî hat, 89 Mısırlılar, 19, 95, 106, 121, 123, 130,, Mikal (Mycal), 203, 220 137, 141, 162, 257 Miken, 137, 189, 190, 193, 195, 199, 206 Mısır Kırallığı, 254 Mikeni, 192 Mısır papazları, 124 Miken medeniyeti, 199 Moğol, 16, 19 Mikerinos, 111 Moğolistan, 16, 67 Milâdî sene, 9 Moğoİya, 54, 55, 56 Milan, 283, 344 Mohenko-daro, 75 Mile, 201, 202, 217, 218 Mohencodaro, 29 Milet, 128, 143 Moklos (Mochlos), 193 Miletliler, 154 Molok (Milit=Kıral), 153 Millet, 13, 20 Milliyet, 82 Mongoloit, 16, 19 Mora, 186, 190 P Millî efsaneler, 49 Morgan, 35, 105 Millî İstiklâl Mücadelesi, 40 Morya, 77 Miltiyat, 218, 220 Moskova, 37, 70 Mimarlık, 124 Möris, 112 Minecilik, 121 Muğ, 173 Mineli tuğlalar, 181 Muhammed ,9, 60 Muhammed, 9, 60 Minerva, 265 Muharipler, 120 Ming, 59 Muhit, 19 Ming sülâlesi, 58 Muhtelit ırk, 15 Minos, 116, 190, 192 Muhteşem Tarkin, 270 Minos medeniyeti, 193 Mukaddesat, 23 Miron, 233 Mukaddesat na'aneleri, 22 Misi, 258 Mukaddes inek, 83 Misor (Mysore), 177 Mukaddes Kitaplar, 156 Mistisism, 333 Mukden, 59 Misya, 145, 186 Mumya, 123 Misyeliler, 139 Munda, 74, 75, 84 Mitaniler, 194 Murşil, 129, 131 Mitanni, 130 Musa, 60, 158, 159 Mitra, 333 Musevî, 156 Mitra (Dost), 180 Museviler Meclisi, 210, 211 Mitridat, 300, 305, 315 Musiki hayatı, 126 Myrene, 193 Mustafa Kemal, 40, 41 Mısır, 29, 30, 31, 32, 33, 51, 59, 71, 79, Musul, 87 85, 92, 102, 103, 104, 105, 107, 111, Muvatalla, 131 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, Mühendislik, 125 120, 121, 122, 123, 124, 126, 131, 132, Mülkiyet, 46, 47 133, 135, 143, 144, 148, 150, 151, 152, Müslüman, 83 153, 154, 155, 157, 159, 171, 174, 175, Müşrik, 83 178, 193, 194, 195, 196, 210, 232, 238, 249, 250, 251, 254, 257, 265, 266, 269, Müşterek mülkiyet, 98 289, 290, 294, 314, 319, 321, 336, 339 Mısırdan çıkış, 158 N Mısırm 10 musibeti, 158 Nabukodonosor, 95, 119, 162 Nabonit, 173 [[s. 374]] 374 TARİH Nabupolasar, 169 Nom, 108 Nadirşah, 183 Nome, 107 Naeviyüs, 295 Nomun, 114 Naharene (Diyarıbekir=Mittani), 134 Norcium, 266 Naisüs, 337 Norik (Tirol), 298 Nakış san'ati, 198 Nubi, 102 Nakoleya, 141 Nuşirevan, 183 Naksos (Naxos), 177 Nut, 108 Namü, 105 Nümidi, 292 Nana, 140 Nümidi kiralı, 286 Nankin, 68 Nümidyalı, 284 Napoleon, 183 Nümİdye, 297 Napoli, 204, 273, 325 Nüzket, 39 Narbon, 293, 309, 310, 311, 316, 318 O Narbona, 298 Oba, 185 Narmada, 74 Obe, 187 Natürizm, 53 Obi, 67 Nazaret, 333 Odeon, 231 Nazım, 126 Odesa, 70 Nehreyn, 117 Odise, 205, 206, 295 Nej (Nuhassa, Halep cenubundaki mın- Odoakır, 346 taka), 134 Ogüst, 80, 322, 323, 324, 332, 34i Nekao, 119 Ogüstül, 346 Nemfi (Nif-Kemalpaşa), 131 Oğul (Horüs), 122 Neolitik, 35 Oğuz efsaneleri, 49 Nep, 108 Ok, 86 Neptün, 207, 265 Oktav, 317, 318, 321, 322 Nesir, 126 Oktavya, 320 Neron, 325, 327, 332, 334 Oktaviyüs, 300 Nerva, 328 Olbiya, 201 Ney, 138 Olemp, 207, 212, 217, 232, 243 Nezir, 72 Olemp mabedi, 233 Nicee, 340 Olent, 246 Nikaeda (Nis), 293 Olimpiyat, 208 Nikaia, 202 Olimpos, 186 Nikyas, 238, 239 Ombri, 271, 287 Nikyas sulhu, 238 Ombriler, 262, 264, 267, 268, 272 Nil, 30, 34, 95, 101, 102, 103, 104, 105, Ömer (Homere), 70, 197, 203, 205, 206, 106, 107, 112, 113, 114, 121, 249, 253. 216, 248, 295 321, 332 Ömer şiirleri, 212 Nil-Giri, 74 Onbinler ricatı, 230 Ninova, 88, 89, 94, 95, 143, 144, 149^ Onbinlerin kaçışı, 241, 242 168, 169 On emirler, 159 Nin-tar, 98 On iki levha kanunu, 330 Nippur, 89, 91 Opis, 91 Nirvana, 81 Ordu, 84 Nis, 309 Oreliyen, 337 Niş, 337 Orest, 346 [[s. 375]] İNDEKS 375 Orhomen (Orchomene), 189, 194 Palasar, 94 Orhon, 39, 185 Palaten, 271 Orhon kitabeleri, 46, 50 Palermo, 149 Orhon nehri, 64 Palesatiler, 196 Orhon-Yenisey yazısı, 4l Palestin, 29, 31, 93, 94, 105, 106, 112,. Orlean, 345 114, 116, 117, 118, 119, 133, 149, 155, Ortaasya, 10, 12, 14, 15, 26, 27, 28, 31, 157, 159, 160, 163, 174, 196, 290, 305, 33, 34, 36, 38, 39, 40, 46, 51, 53, 56, 327 64, 69, 70, 72, 75, 88, 89, 99, 100, 105, Pali, 84 106, 107, 128, 129, 147, 165, 166, 179, Palmir, 337 188, 189, 190, 264, 342 Pamfilya, 130 Orta boylu, 17 Pamir, 26, 68, 73, 79 Orta Fırat, 91 Pandiya, 80 Orta Yunan, 256 Papa, 340 Ortazaman, 200, 232 Papaz-kıral, 119 Osef, 114 Papazlar, 122, 123, Osiris, 122, 123 Papirüs, 103, 125, 259 Oskolot, 69 Papulonya, 267 Osmanh, 33, 54 Paraliyen, 214 Osmanlılar, 183 Paraliyenler, 215 Osmanlı saltanatı, 41 Paris, 345 Osmanlı Türkleri, 343 Parmeniyen, 251 Ostrogot, 341 Parnas, 207 Ostrogotlar, 342, 345 Parisiler, 180 Otokoton, 16, 28, 213 Parsua, 171 Oton, 327 Parsuvalar, 167, 171 Otrar, 39 Part, 251, 257 Otris (Othrys), 193, 194 Partenon, 232 Otuzlar, 240 Partiya, 174 Ot yiyen hayvanlar, 4 Partlar, 182, 326, 328, 329, 313 Öbe, 201, 215, 219 Partlar Devri, 166 Öbeliler, 243 Partlar Kırallığı, 254 Ödip, 208 Parya, 76, 83 Ödip efsanesi, 229 Parsî, 179 Öküz, 11, 12 Pasiyanüs, 327 Öküz (Amuderya), 39, 78, 164 Patrici, 271, 272 Ölçü, 23, 99 Patriciler, 271, 275, 276, 278 Öldürücü hastalıklar, 22 Patriyark, 340 Önasya, 27, 29, 32, 75, 96, 100, 127, 137, Pazargat, 171 191, 341 Peçeli ilahe, 137 Öpatritler, 214, 215 Peçili, 59, 67, 68 Öreliyen, 344 Pehlevî dili, 179 Öripit, 229 Pehlevî yazısı, 178 Örotas, 208, 209 Pekin (Hanbahk), 34, 59 Pella, 243 Pelasg, 188, 191, 266 Paflagonya, 131, 144, 145 Pelesatiler, 119 Paflagonyalılar, 139 Pelopidas, 242, 244 [[s. 376]] 376 TARİH Peleponez, 184, 185, 186, 187, 190, 191 Pol Emil, 286 192, 193, 195, 200, 204, 208, 209, 212, Pompe, 302, 303, 304, 305, 306, 308, 213, 221, 238, 242, 245, 256, 257, 344 313, 314, 316 Peloponez muharebesi, 223, 228, 229, 237 Pompei, 269, 333 Pelüş, 120, 321 Ponspilat, 334 Pencap, 73, 75, 77, 78, 174, 177 Pontifeks Maksimus, 278 Pencabî, 84 Pontus, 207, 300, 305, 315 Pene, 186 Porsena, 271, 272 Pent, 195 Poseidon, 207 Pepi, 111, 123 Posidon, 203 Per, 340 Po vadisi, 298 Per Aa, 109 Pön harpleri, 279 Perikles, 222, 223, 226, 228, 230, 231, Pöni (Poeni), 279 232, 237, 238, 239 Pöstüm, 204 Perikles asrı, 223 Plep, 271, 272 Periyek, 209 Plepler, 275, 276, 293, 294, 297, 299, Peryek, 212 301, 304, 306, 313 Pers, 95, 142, 171, 174, 217, 249, 250, Prakrit, 84 253, 337, 338 Pretor, 274, 303, 308, 328 Perse, 255, 290 Pretariyenler, 335 Persepolis, 249, 251 Pretorlar, 276 Pers İmparatorluğu, 178, 182, 243, 247 Probüs, 337, 338 Pers Kırallığı, 254 Prünas, 290 Pers lisanı, 179 Ptoleme (Batlamyos), 214 Pers ordusu, 219, 220, 250 Ptoleme, 249, 254, 257, 289, 333 Persler, 146, 169, 173, 175, 180, 217, 218, Pterya, 143 231, 241, 251, 257, 337 Pübliyüz Sipyon, 285, 286, 287 Perus, 267 Pumpelly, 35 Pesinunt, 140 Put, 76 Pharaon, 109 Putifar, 157 Pidna, 290 Putlara tapan, 83 Pilom, 277 Putperestlik, 156 Pilos, 238 Putuşapa, 132 Pire, 220, 224, 226, 238, 239, 240, 241 Pytheas, 202 Pire yarımadası, 213 R Pirene, 285, 287, 309 Ra, 116, 120, 123 Pirinç, 55 Raca, 83 Pirus (Pyrrus), 274, 281 Raçputana, 74, 78 Pisametik, 120, 175 Rahip, 24 Pisidya, 134 Rahipler, 23, 99, 120 Pitagor, 204 Ramses, 110, 131, 132, 133, 135 Pittard, 105 Raven, 344 Pizistirat, 215, 216, 217 Ren, 309, 310, 311, 323, 326, 336, 337, Plate, 220, 221 341, 342, 345 Plate muharebesi, 217 Ren Devri, 11 Platon (Eflatun), 23 O Regilla, 272 Po ırmağı, 260, 269 Renk, 19 Po havzası, 272 Regiyon, 281 [[s. 377]] İNDEKS 377 ]Riyaziye, 99 Saffari, 183 Rodos, 204, 289, 290, 233 Safevi, 183 Roma, 32, 78, 140, 142, 147, 163, 232, Sagont, 284, 285 255, 262, 263, 268, 269, 270, 271, 272, Sağnak, 39 273, 278, 282, 283, 284, 287, 289, 292, Sahip, 114 293, 297, 298, 299, 300, 301, 303, 305, Sain-Esprit, 340 306, 307, 310, 312, 314, 316, 317, 318, Saka, 76, 77, 78, 79 320, 321, 322, 324, 325, 326, 327, 328, Sakaeli, 78 331, 332, 333, 334, 336, 338 339, Sakalar, 69, 81, 172, 173 340, 343, 346 Sakarya, 128, 138, 139, 141, 144 Roma cumhuriyeti, 302 Sakastan, 78 Roma hukuku, 330 Sakız, 201, 205 Roma içtimaî heyeti, 290 Saksonlar, 341 Roma İmparatorluğu, 79, 80, 153, 328, Sakyamuni, 81 329, 341, 342, 343, 344 Salambrya, 186 Roma Kanunu, 276 Salamin, 187, 219, 220, 229, 240 Roma Kanunu (On İki Levha Kanunu) Salamin muharebesi, 212, 217, 221 (Deçemvirler), 276 Salgm hastalıklar, 22 Roma kilisesi, 335 Salmanasar, 94, 132, 167 Roma Senatosu, 256 Samanoğullan, 40, 183 Koma Şark İmparatoru, 345 Samiriye, 162 Roma tarihi, 324 Samî, 19, 89, 93, 107, 109, 112, 115, 129, Romah, 122, 189 155, 189 Romalılar, 120, 140, 150, 163, 182, 233, Samiler, 86, 88, 91, 94, 129, 181 256, 257, 259, 265, 266, 273, 274, 281, Samî lisanlar, 100 283, 285, 286, 290, 291, 294, 296, 298, Samî Mısırlılar, 120, 122 305, 309, 321, 324, 333, 335, 34l Samni, 262 Romanya, 329 Samniler, 262, 273, 274, 299 Romenler, 329 Samniyoma, 288 Romülüs, 346 Samniyum, 244 Romülüs Ogüstül, 346 Samas, 321 Ron, 202 San'at, 140 Ruh, 123 Sandon, 143 Ruhların saflaşma devri, 52 Sanskrit, 79 Ruhun ilâçları haznesi, 126 Sanskritçe, 83 Rumeli, 188 Sansör, 276, 312 Rusella, 267 Sapor, 337 Ruslar, 36, 183 Sardanapal, 94 Rusya, 18, 69, 70, 176, 183, 188, 191, Sardinya, 142, 149, 260, 280, 282, 283, 243, 305 288, 318 Rüşeymî hayat, 5 Sargon, 92, 97, 174 Sargonlar, 95 San ırmak (Hoan-Ho), 26, 34, 54, 59 Saba, 160 Sarmizegetusa, 329 Sabit yıldızlar, 1 Sarokos, 170 Sabin, 271 Sart, 32, 34, 128, 143, 144, 145, 146, 176, Sabinler, 262, 264, 270, 272 177, 217, 219 Sabinli, 327 Sart (Sardes), 172 [[s. 378]] 378 TARIH Şartlılar, 142 Serviyüs, 270, 271, 273, 295 Saru, 107, 108 Set, 108, 122 Sasan, 182 Settiyon, 114 Sasanî, 183 Sever, 338 Sasaniler, 179, 182 Seyhan, 128 Sasaniler Devri, 166 Seylân, 73, 77 Satrap, 174, 176, 251 Seyyar yıldız, 1 Satraplıklar, 178 Sezar, 306, 307, 308, 310, 311, 313, 314,. Satürn, 278 315, 316, 317, 321, 332 Sayda, 147, 149, 152 Sfenxler, 30 Sayı, 23 Sfenx (Sphynx), 125 Says Devri, 111 Sha'sou, 114 Se-Çuan, 54 Shos, 114 Sektüs, 319 Sibari, 262 Selânik, 334 Sibaris, 204 Selçuk, 33, 40, 183 Sibir, 26, 36, 37, 39, 69 Selefküs, 182, 249 Sicilya, 149, 150, 203, 238, 239, 260, 268, Selef küsler, 182 281, 296, 304, 305, 306, 318, 319, 329, Selenga, 39 346 Selöküs, 257 Sicistan, 78, 172 Selösit, 257 Sicistan Beyliği, 173 SeSösitler, 254, 291 Sidon (Sayda), 147 Selösitler İmparatorluğu, 257 Sih, 83 Sema, 1 Sihirbaz, 24 Semerdis, 174, 175 Sikiyan, 54 Semerkant, 35, 40, 63 Silâh, 12, 14 Sen, 309, 311 Silla, 299, 300, 301, 302, 303, 307, 315 Sen-Atanas, 340 Sime, 201 Sen-Jan, 340 Simon, 217, 220, 223 Sen-Piyer, 325, 334, 340 Simon Sulhu, 220 Sen-Pol, 334 Sina, 111, 112 Sena, 210, 286, 303 Sinna, 301 Senato, 273, 275, 276, 278, 289, 291, 292, Sindî, 84 293, 295, 296, 297, 299, 300, 301, 302, Sinop, 143, 201, 205 303, 304, 305, 307, 308, 312, 313, 317, Sint, 28, 78 318, 322, 324, 325, 327, 28, 330, 336, Sint (îndüs), 73 337 Sipil, 140 Senatör, 304, 322, 336 Sipyon, 287, 288, 290, 292 Senatörler, 312 Sipyon Emiliyen, 292 Senegal, 202 Siraküz, 239, 258 Seneka, 325, 332 Siraküza, 204, 280, 286, 287 «Sen de mi oğlum», 317 Siraküzalılar, 272 Sepraniyüs, 285 Siri Derya, 252 Septe boğazı, 150, 260 Sir ırmağı, 40, 172 Septim Sever, 336 Sisalpen, 283 Serapis, 258, 333 Sisam, 201, 203, 220, 240, 321 Serhas, 217, 218, 219 Site, 82, 90, 203, 224, 239, 240, 247, 255Sertoryüs, 303 Site îlâhı, 90 [[s. 379]] INDEKS 379 Siteler, 216, 241 Suriyeliler, 333 Siva, 82 Sus, 35, 39, 89, 91, 106, 114, 120, 171, Siyah ırk, 16 176, 249, 251, 252, 329 Siyasî tekemmül, 217 Suyap, 39 Siyen (Assuan), 102 Süevler, 311 Siyen-Pi, 65 Süffetler, 148, 280 Siyen-Piler, 66 Süleyman, 148, 150, 159, 160, 161, 162 Sizalbin, 318 Süryaniler, 173 Sizik (Marmarada), 201 Süs eşyası, 14 Sıfaks (Syphax), 286, 287 Sütken, 39 Sırat, 181 Süveyş, 101, 105, 106, 158, 177 Sırtlan, 11 Skolot, 69 Soğt, 78 Solon, 214, 215, 216 Soğdiyan (Buhara-Semerkant), 172 Sokrat, 229, 230 Somniyom, 301 Sofokl, 229 Sofu Antonen, 329 Şahinler, 143 Şahsî mülkiyet, 98 Şalon, 345 Şam, 35, 130, 250 Şah Abbas, 183 Şahin kırallar, 141, 145 Soy, 50 Şaman, 52 Soy odu, 50 Şamanlık, 52 Srabon, 186 Şansi, 58, 66, 67, 68 Statej, 225, 226 Şantung, 60, 68 Step, 27 Şark İmparatorluğu, 339 Stilikon, 343, 344 Şark memleketi, 127 Stoyikler, 295, 333 Şarkî Afrika, 19 Strimon, 243 Şarkî Asya, 16 Struma, 243 Şarkî lllirya, 339 Subartu, 94 Şarkî Roma imparatoru, 345 Subbiluliyuma, 129, 130, 131 Şarkî Roma İmparatorluğu, 343 Suçeu, 66 Şelci, 39 Sudra, 76 Şensi, 58, 66, 67 Sumatra, 25, 79 Şeria, 155 Sümer, 53, 85, 90, 91, 92, 93, 94, 96, 97, Şerir ruhlar, 53 98, 99, 126, 136, 153, 154 Şerone, 246, 247, 248 Sumerce, 129 Şiir, 126 Sumer-Elam medeniyeti, 30 Şimal Denizi, 150, 151, 341, 342 Sümerler, 41, 51, 88, 89, 100, 103, 129, Sungarya, 59 138 Şimalî Asya, 16 Şimalî Afrika, 27, 148, 149 Sur, 148, 152, 153, 160, 250 Şimalî Buz Denizi, 18, 25 Surlular, 149 Şimalî Çin, 54, 60 Suriye, 29, 31, 40, 71, 92, 105, 112, 113, Şimalî Hun Devleti, 66 114, 115, 117, 118, 119, 127, 129, 131, Şimalî Moğolistan, 39 137, 139, 144, 147, 155, 175, 182, 193, Şimalî Suriye, 250 254, 257, 289, 290, 293, 294, 312, 329, Şimalî Tuna, 190 332, 336, 337, 341 Şövaliye (Chevalier), 293, 308 [[s. 380]] 3 8 0 TARIH Tarkuini, 267 Taabbüt, 52 Tarkum (Tarchum), 267 Tabiat, 1, 2 Tarquini (Tarchonion), 264, 266 Tabiate tapmak, 52 Tarquinius, 264 Tabiat üstünde esaslar (Metafizik), 61 Tarsis, 149 Tabiri, 183 Tartessos, 202 Tahnit, 52 Tasitüs, 332 Tahsildar, 121 Taş aletler, 7 Tainis, 112 Taş Devri, 59, 104, 191, 261, 263 Takai, 345 Taşkent, 35 Takvim, 9 Taşoz, 148 Takvimler, 99 Taştan yapılmış baltalar, 6 Talâk, 296 Tatar, 18 Talaş, 39 Tedavi tarzları, 99 Tales, 203 Teispes, 171 Tampon hükümet, 132 Tek Allah, 163 Tamu dili, 84 Tek zevce (Monogami), 98 Tamagra, 233 Tel-Halef, 137 Tanais, 201 Tello, 91 Tanesvar, 77 Telugu dili, 84 Tanist, 116 Temessül, 20 Tangrı, 98 Temettü vergisi, 330 Tanrı, 98, 100 Temistokl, 219, 220, 221 Tanrı dağlan, 26 Temsil, 15 Tanrı Horüs, 108 Tenasüh, 76 Tanrı Kara Han, 53 Tengri, 98 Tanrıkut, 51, 65 Tentene san'ati, 141 Tanu-Ola, 64 Teodos, 339, 340, 343, 345, 346 Tao, 60, 62 Teodorik, 346 Tao dini, 61 Teoman, 65 Tapti, 74 Tep (Thebes) (Mısır), 110, 111, 112, Tapu muamelâtı, 98 116, 119, 132 Tarant, 204, 263, 274 Tep (Yunan), 149, 199, 242, 243, 244, Tarchu, 264 248, 255, 257 Targıt (Targitaos), 69 Tep prensleri, 117 Targuin, 104 Tep sülâlesi, 112 Tarih, 8, 9 Terle, 222 Tarih devirleri, 20 Tepliler, 218, 241, 247 Tarihin kaynakları, 9 Terentiyüs, 275 Tarihin tarifi, 8 Tereüs, 295 Tarihî devirler, 10, 46 Termopil, 219, 246, 247, 290 Tarihtenevelki devirler, 46, 86, 104 Terör, 330 Tarihtenevel zamanlar, 10, 14, 29, 88 Tesalüp, 15, 19, 20 Tarih zamanlan ,10 Tesalya, 29, 139, 185, 186, 187, 189, 190, Tank boğazı, 279 191, 192, 193, 194, 201, 218, 219, 243, Tarmı, 39, 55 246, 256, 314, 344 Tarkin, 270 Teslis, 122, 340 Tarku, 264, 270, 271 Tessin, 286 [[s. 381]] INDEKS 381 Tessin suyu, 285 Toroslar, 137, 145 Teşrihi benzeyiş, 15 Toskana, 262 Teşup, 136 Totem, 49 Tet, 215 Totemcilik, 49 Tetrarşi, 338 Totemizm, 50 Tevrat, 148, 156, 158, 161, 163 Totonlar, 298 Teze, 208, 214 Tötoburg, 323 Tibet, 54, 55, 56 ,73, 82 Trabzon, 201 Tiber, 260, 272, 324, 325 Trak, 142 Tiberiyüs Groküs, 297 Traklar, 138, 144 Ticaret, 12, 14 Trako, 139 Tiglat, 94 Trako-Frikler, 142 Tiglat-Palasar, 167 Trakya, 29, 106, 118, 128, 138, 142, 144, Tilibunus, 130 176, 177, 181, 191, 193, 194, 201, 217, Timur, 183 28, 219, 220, 238, 240, 241, 245, 246, Tinis, 108, 109, 110, 111, 123 290, 336, 338, 339, 345 Tiran, 216 Trakyalı, 304 Tir (Sur), 147 Trakya yarımadası, 247 Tirha (Tire), 143 Trajan, 328, 329 Tirins, 199 Transilvanya, 329 Tisin sülâlesi, 58 Trasimen gölü, 285 Tit-Liv, 268, 321, 324 Trazimen, 286 Titüs, 327 Trebi, 285, 286 Tiyana, 139, 140 Tribün konsül, 328 Tiyatro, 197 Tribünler, 275, 278, 301 Tıp, 126 Triyat (Triade), 271 Tobol, 37 Triyomvira, 308 Tohareli, 78 Triyomvirler, 318, 319 Toharistan, 78 Tuarekler, 104 Toktamış, 144 Tukyu, 40, 47, 48, 49, 50, 68 Tolunvius, 272 Tukyu efsanesi, 49 Tomsk, 37 Tukyu Türkleri, 38 Topalar, 68 Tumba, 12, 191 Topa Türkleri, 67 Tubma-Tümülüs, 36 Toponymi, 267 Tuna, 16, 18, 29, 32, 69, 138, 176, 188, 1 ; Toprak, 3 189, 243, 305, 323, 326, 327, 328, 336, I, ' Toprak tanrısı, 60 337, 338, 341, 342, 344, 345 Tor, 204, 262, 264, 268, 280 Tuna havzası, 191 Tor (Taurique), 70 Tuna kıyılan, 248 Torik (Taurique), 70 Tunç, 12, 13, 14, 32, 192 Torik istili, 232 Tunç devri, 10, 14, 37, 104, 191, 192, Torik usulü, 232 194, 261 Torikos, 189 Tunçtan aletler, 7 Torlar (Dorlar), 118, 188, 195, 200, 202 Tunguzlar, 55 205, 209, 267 Tunus, 39, 149, 282, 315 Torlar (Doriler), 133 Turdetani, 291 Toros, 92, 128, 290 Turduli, 291 Toros mıntakası, 134 Turfan, 26, 65, 68 [[s. 382]] 382 TARIH Turisina, 158 U Turova (Troie), 31, 134, 138, 139, 145, Udh, 77 189, 191, 193, 194, 201, 205, 206 Ugarit, 134 Turovahlar, 195 Ujayini, 79 Turş, 265 Ukrayna, 32 Turşalar, 142 Ulû Tanrı, 53 Turukku, 94 Ulvileştirilmiş ata, 21 Tutmes, 117, 124 Umman Denizi, 18, 73, 164, 165 Tükidides, 229 Ungun, 49 Tülliyüs, 270 Unutulmaz ata, 130 Tümülüs, 12 Ur, 89, 91, 93, 98, 157 Türe, 47, 48 Ural, 40, 69 Türk, 26, 29, 35, 40, 56, 81 Ural dağları, 29, 36, 66, 342 Türk alfabesi, 46 Ura Tübe, 172 Türk cemiyeti, 51 Türk dili, 18 Türk efsaneleri, 49 Türk Cümhuriyeti, 9 Türk dini, 52 Urkom, 92 Urkhom, 93 Urmiye, 169 Uruk, 89, 91 Urukagina, 98 Uruk hanedanı, 92 Türkeli, 47, 79, 172, 173, 174, 180, 188, Uygur, 35, 48 251 Uygur alfabesi, 49 Türk göçleri, 27 Uygur harfleri, 46 Türk hanları, 51 Uygur yazısı, 41 Türk-Hun, 40 Uygurca, 185 Türk-Hun imparatorluğu, 64, 343 Uzakşark, 78 Türk hükümeti, 90 Türk ırkı, 20, 194, 341 Uzunkafalı (dolikosefal), 17 Türk lisam, 46 U Türk milleti, 41 Üçleme, 82 Türk-Osmanlı, 40 3 sülâle, 57 Türk-Tatar, 185 Üçüncü Ardişir, 178 Türkçe, 18, 84, 140 Üçüncü Daryüs, 178, 181 Türkistan, 35, 116 III üncü Hatusil, 132 Türkistan Türkleri, 18, 172 Üçüncü Pisametik, 119 Türkiye, 73 Üçncü Ramses, 118, 119 Türkler, 9, 12, 14, 16, 25, 28, 30, 31, 33, 3 üncü Salmanasar, 95 34, 36, 38, 41, 46, 51, 53, 64, 69, 85, 3 üncü Tiglat-Palasar, 95 89, 109, 120, 122, 127, 176, 193, 203, Ülis, 206, 208 305, 342, 343 Ülûhiyet mefhumu, 24 Türkün anayrdu, 26 Üranüs, 207 Türakalar, 267 Üstün dağlan, 26 Türsen, 264 Ütik, 149, 287 Türsenler, 267 Üyük, 136, 137, 138 Tyrrhen, 260, 269, 279 V Tyrsenler, 265, 266 Vahdet mefhumu, 24 Tyrsenos, 264 Vahşilik, 10 Tyrrhen meselesi, 283 Valansiya, 292 [[s. 383]] INDEKS 383 Valantiniyen, 343, 346 Vulci, 270 Valeriüs, 289 Vulsi, 267 Valeriyen, 337 Vusun, 65 Van gölü, 127 Vandal, 343, 346 Vandallar, 342, 343, 344 Yahova, 156, 159, 163 Vardar, 243 Yahuda, 161 Vardar ovası, 243 Yahuda Kırallığı, 162 Varhely, 329 Yahudi dini, 334 Varüs, 323 Yahudiler, 115, 174, 327, 332, 333, 334 Vatana hiyanet, 48 Yahudilik, 162 Veda, 80, 84 Yahveh, 156 Vedalar, 76, 84 Yakm Asya, 105 Veii sitesi, 272 Yakup, 157 Venedik, 262 Yakut, 18 Venedikliler, 232 Yakut Türkleri, 69 Venet, 271, 283 Yangı Kent, 39 Venetler, 262, 264, 273, 311 Yapıg, 271 «Veni Vidi Vici», 315 Yapıglar, 262, 264 Venüs, 265, 294, 333 Yan hayat, 5 Veres, 306 Yan ilâh, 208 Vergiler, 227 Yarkent, 55, 65, 78 Verseil (Verceil), 298 Yayık, 69 Versengetoriks, 311, 312 Yazı, 9, 89, 153 Vervaktor, 278 Yazıhkaya, 136, 137 Vesika, 8 Yazılı vesikalar, 8 Vespasiyen, 327 Yebus, 160 Vesya, 76 Yedidağ (Septimontium), 270 Vetulonya, 267 Yedi Su, 39 Vey, 66, 68 Yemekler, 235 «Veyl mağlûplara», 273 Yeniçay, 116 Vezüv, 333 Yenisey, 36, 37 Viktorya-Alber, 101 Yeraltı, 100 Villânova, 264 Yeraltı mabutları, 53 Vindeks, 326 Yer natürizmi, 50, 51 Vindhiya, 74 Yer-su, 50 Virgil, 324 Yer-sular, 52 Viriyat, 291 Yer tanrısı, 72 Vişnu, 82 Yeryüzü, 100 Vitelliyüs, 327 Yeryüzü mabutları, 50 Vizigot, 341 Yerde sürünen hayvanlar, 4, 5, 6 Vizigotlar, 339, 342, 343, 344, 346 Yerlik Han, 53 «Voe vicitis», 273 Yeşil ırmak, 128 Volga, 40 Yeşil Nil, 102 Volsini, 267 Yezdicert, 183 Volsk (Volsque), 268 Yin, 60 Volsklar, 272, 273, 275 Yinler, 57 Volterra, 267 Yıldız, 21, 22, 23, 99 [[s. 384]] 3 8 4 TARIH Yontmataş Devri, 10, 11, 14, 30, 129 Yüliyüs, 316 Yosef, 115 Yüzleri dar-uzun, 17 Yueçi 78 Yüzleri geniş-kısa, 17 Yueçiler, 65 Yueşi 58 Yuğ 52 Zadrakarta (Esterabat), 182 Yugurta, 297, 298 Zakkaralar (Tökerler), 196 Yukarı Mısır, 102, 103, 111, 117, 175 Zama, 288, 291 Yunan, 32, 148, 149, 152, 168, 171, 176, Zaman, 19 Yunan, 31, 32, 148, 149, 152, 168, 171, Zap, 167, 171 176, 178, 185, 186, 187, 188, 189, 195, Zaratuştra (Zerdüşt), 180 200, 201, 204, 213, 216, 218, 243, 255, Zekâ, 2 256, 262, 264, 289, 291, 293, 294, 334, Zenobi, 337 339, 344, 346 Zenador, 332 1 Yunan adaları, 152 Zent, 179, 183 Yunan alfabesi, 102 Zent yazısı, 178 Yunan Denizi, 260 Zentçe, 179 Yunan san'ati, 70 Zerdüşt, 181 Yunan medeniyetleri, 189 Zeüs, 207, 208, 251, 259, 265, 333 Yunan mitolojisi, 207 Zeüs mabedi, 213 Yunan müverrihleri, 69 Ziggurat, 100 Yunanistan, 29, 106, 118, 133, 138, 194 Zincirli, 137 Yunanlı, 324, 333 Yunanlılar, 112, 120, 127, 140, 143, 153, Zincirli saray, 137 208, 217, 268, 272, 274, 278, 290, 332 Ziraatçi kavimler, 51 Yusuf, 157, 158 Ziynet eşyaları, 12, 13 Yüksek boylu, 17 Ziraat, 11 ,12 [[s. [250r]]] BEŞER TARİHİNE GİRiŞ 1. İNSAN İSKELETİ. 2. GORİL İSKELETİ. [[s. [251v]]] B E Ş E R T A R İ H Î N E GİRİŞ 3. YONTMATAŞ DEVKİİVE AIT BALTA. ^ " SUS 4 . C İ L  L I T A Ş D E V - R İ N E A İ T Ç A K M A K - T A Ş I N D A N B A L T A . 5 . C İ L  L I T A Ş D E V R İ N E A İ T Ç A K M A K T A Ş I N D A N B A L T A . ıs 6 . B R A K İ S E F A L 7 . D O L İ K O S E F A L İ N S A N B A Ş I . İ N S A N B A Ş I . [[s. [251r]]] Millî tipler ve kıyafetler : 8. a) iVİANCII HUKÛMI/I' ADAMLARI. (50 vd evi'lj < BC a H P m m H O z "S H z ı-L z •Q Z M 15. ÇININ MILLÎ DINLERINDEN TAO DININI TESIS EDEN TAO - T s E U . «En eski çin ressamları tarafından yapılmış olan bu resimde bugünkü Çinli tipini andıracak hiçbir vasıf ve işaret yoktur.» [[s. [255v]]] 1 0 ÇİN 16. ÇENK SÜLÂLESİ ZAMANINA AİT ÇİN VAZOLARL (M. E. 1766 - 1121) [[s. [256r]]] ANAYURTTA EN ESKİ DEVLETLER 1 3 3 a- ö •rC a I-. ır.ı a -4 S ü J H w < a H .û. M îûC O" •S S "b H 'A •< 00 rH -ü . .g >3o X D M [[s. [258v]]] 16 A N A Y U R T T A E N E S K İ D E V L E T L E R M < CL, [[s. [258r]]] I V . TUNÇ VE DEMİK DEVİRLERİNE AİT EŞYA. [[s. [259r]]] ANAYURTTA EN ESKİ DEVLETLER 17 Topa sanat eserlerinden: 2 3 . 5 4 ÜNCÜ O Y M A MABETTE BİR H E Y K E L . [[s. [260v]]] 18 ANAYURTTA EN ESKİ DEVLETLER 'I? • ^J ' 1 . - i 1 Topa sanat eserlerinden: 2 4 . 1 4 7 İNCİ O Y M A MABET M E T H A L İ N İ N SOL DUVARINDA BİR E R K E K PORTRESİ. [[s. [260r]]] ANAYURTTA EN ESKi DEVLETLER 19 s ' H » -csai.î^îîagfeîj, 3 et g B "Ö l ö . s -ı ^ FI ^ M k. e § S 8 1 ^ C [[s. [284r]]] EGE HAVZASI 6 3 1 0 6 . RESIMLERI SIYAH RENKLI ATıK VAZOSU. «VI ıncı asır» 1 0 7 . AFRODİT VE ADONİS. [[s. [285v]]] 6 4 E G E H A V Z A S I 108. RESIMLERI KıRMıZı RENKLI BIR ÇANAK. «V inci asır, ziyafet sahnesi» . 109. BIR YUNAN KADIN BAŞI. « F inci asır» i 1 1 0 . DELF'TE ATİNA'LILARIN 111. PERİKLES. HAZNESI. «V inci asır başlarında» [[s. [285r]]] V I I . SUS'TA BIRINCI DARYÜS'ÜN SARAYıNA AIT TEZYINAT. KIRÂLIN OKÇUSU. «.M- E. V. a$ır.» [[s. [286r]]] E G E H A V Z A S I 6 5 1 1 2 . H E I Î M E S MAıIUDıJIMııV B A Ş ı . «Atinalı Hcyke.ltra^ l'rak.sil<'- Un (>seri. Yunan ffüzelliğinin numunesi.» 1 1 3 . O L İ M P Y A ' N I N U M U M Î M A N Z A R A S ı . 1 1 4 . A T İ N A A K R O P O L Ü N D E P A R T E N O N MABEDI. [[s. [287v]]] E G E H A V Z A S İ mıîifîvı 115. A T İ N A A K K O P O L Ü . «Cenubuşarkiden görünüşü.» 116. BERGAMA A K R O P O L Ü . 117. İSKENDER. 118. BERGAMA MABEDİNİN B Ü Y Ü K MİHRABI. [[s. [287r]]] E S K İ İ T A L Y A V E E T R Ü S K L E R 6 7 120. CiLÂLiTAŞ DEVRINE AİT 119. YONTMATAŞ DEVIÎİNDE INSANLARıN SILÂH VE ÇÖMLEKLER ALET OLARAK KULLANDıK- «Keramikler.» LARı TAŞLAR. 121. K A R A TOPRAKTAN 122. E T R Ü S K PEHLIVAN GÜREŞI. «M. E. V. asır.» «M. E. V. asır.» (Luvr Müzesi). (Tarkinde bir mezar freskinden). AÖJC 31 ÎF- ' 123. E T R Ü S K DANSLARI. «M. E. V. asra ait Tarkin'de bir mezar freskinden.-^- [[s. [288v]]] 6 8 E S K İ İ T A L Y A V E E T R Ü S K L E R 1 2 5 . Y A K I L A N ÖLÜLERİI\ 1 2 4 . ETRÜSK ÇIFTÇISI. KÜLLERINI MUHAFAZA V'A MAHSUS MEZAR. «M. E. V. asır. Boyunduruğun başa değil, boyuna istinat etmesi dikkate şayandır. Bugün bile Anadolu'da cari bir usüldiir. Bu da Etrüsklerin Anadolu dan gittiklerine bir delildir.» 126. PoNTUS KIRALI MİHRİDAT. 1 2 7 . SİLLA 1 2 8 . .luLİus CESAR 1 2 9 . ÇiçERO. KÂtina fatihi.» «Yulyus Sezar.» [[s. [288r]]] E S K İ İ T A L Y A V E E T R Ü S K L E R 6 9 1 3 0 . OGÜST (AUGUSTUS). 1 3 1 . ANKARA'DA OGÜST MABEDİ [[s. [289v]]] E S K İ İ T A L Y A VE E T R Ü S K L E R 133. SEPTİM SEVER. riTillliC'nİiıtl;^: M 134. ROMA'DA KOLOSEUM. 136. KÜÇÜK MABET (BAALBEK). «Duvar tezyinatı.» [[s. [291r]]] k î - i ' i i _ i p I i''' I t .ir-i i - , V